Przymusowe leczenie psychiatryczne bez zgody – co może zrobić rodzina?

W jakich sytuacjach możliwe jest działanie bez zgody chorego?

W sprawach psychiatrycznych trzeba odróżnić dwie sytuacje: nagłe zagrożenie oraz postępowanie sądowe o przyjęcie do szpitala bez zgody.

Po pierwsze, zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, osoba, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, może być poddana badaniu psychiatrycznemu również bez swojej zgody.

Po drugie, zgodnie z art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, do szpitala psychiatrycznego może być przyjęta bez zgody osoba chora psychicznie, której dotychczasowe zachowanie wskazuje, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego. Z kolei zgodnie z art. 29 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, możliwe jest także przyjęcie bez zgody osoby chorej psychicznie, która jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a można przewidywać, że leczenie w szpitalu przyniesie poprawę.

To oznacza, że sama odmowa leczenia jeszcze nie wystarcza. Potrzebne są ustawowe przesłanki: realne zagrożenie albo taki stan choroby, który uzasadnia przyjęcie do szpitala bez zgody.

Co zrobić od razu, gdy stan chorego się pogarsza?

Jeżeli osoba ma urojenia, słyszy głosy, jest agresywna, okalecza się, odmawia jedzenia, zaniedbuje higienę lub zachowuje się w sposób wskazujący na ryzyko samobójcze albo zagrożenie dla innych, trzeba działać od razu.

W praktyce należy:

• wezwać zespół ratownictwa medycznego – gdy istnieje ryzyko dla życia lub zdrowia,
• wezwać policję – gdy osoba jest agresywna, stwarza zagrożenie lub utrudnia bezpieczną interwencję,
• przekazać ratownikom i lekarzowi konkretne fakty: samookaleczenia, groźby, brak snu, urojenia, brak jedzenia, odstawienie leków, wcześniejsze hospitalizacje.

Zgodnie z art. 21 ust. 2 i 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego konieczność przeprowadzenia badania bez zgody stwierdza lekarz psychiatra, a gdy jego uzyskanie nie jest możliwe od razu – inny lekarz, który w miarę możliwości zasięga opinii psychiatry. W razie potrzeby lekarz może zarządzić bezzwłoczne przewiezienie tej osoby do szpitala.

Jeżeli sytuacja jest nagła, nie czeka się najpierw na zakończenie sprawy sądowej. Interwencja medyczna może nastąpić wcześniej, a dokumentacja z takiej interwencji często ma później duże znaczenie dowodowe.

Wniosek do sądu o przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody

Jeżeli nie ma jednorazowej ostrej interwencji albo interwencje już były, ale problem wraca, rodzina może uruchomić postępowanie przed sądem opiekuńczym.

Podstawą jest art. 29 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Zgodnie z tym przepisem do wniosku o przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody uprawnieni są: małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy oraz osoba sprawująca faktyczną opiekę nad chorym.

Wniosek składa się do sądu opiekuńczego, czyli co do zasady sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania osoby, której sprawa dotyczy. W praktyce będzie to zwykle wydział rodzinny i nieletnich albo inny wydział wykonujący funkcję sądu opiekuńczego.

We wniosku trzeba opisać:

• kim jest wnioskodawca i jaki ma stosunek do chorego,
• na czym polega choroba i od kiedy trwa,
• jakie są aktualne objawy,
• na czym polega zagrożenie albo niezdolność do zaspokajania podstawowych potrzeb,
• czy były hospitalizacje, interwencje policji, pogotowia, odstawienie leków, samookaleczenia, akty agresji.

Warto też od razu dołączyć żądanie pilnego rozpoznania sprawy, jeżeli stan chorego się pogarsza.

Jakie dowody najlepiej dołączyć?

Im bardziej konkretna dokumentacja, tym większa szansa na szybsze i trafne rozstrzygnięcie. W praktyce warto dołączyć:

Jeżeli chory nie wyraża zgody na wydanie części dokumentacji, sytuacja może zależeć od konkretnego stanu faktycznego, podstaw przetwarzania danych i pozycji prawnej osoby bliskiej. Wtedy warto oddzielnie ocenić, jakie dokumenty da się uzyskać legalnie i jak sformułować wniosek dowodowy do sądu.

Rola biegłego psychiatry i przebieg sprawy

W sprawie sądowej bardzo ważna jest opinia biegłego psychiatry. To z niej zwykle wynika, czy zachodzą przesłanki z art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Sąd może zarządzić badanie uczestnika postępowania, przesłuchać rodzinę, zapoznać się z dokumentacją medyczną i ocenić, czy istnieją podstawy do przyjęcia do szpitala bez zgody. W zależności od sytuacji faktycznej znaczenie może mieć też to, czy osoba wcześniej się leczyła, jakie były skutki odstawienia leków i czy powtarzają się epizody psychotyczne.

Jeżeli rodzina ma do czynienia z dodatkowymi problemami prawnymi, warto przeanalizować również zagadnienie przymusowe leczenie ubezwł., bo sama opieka lub ubezwłasnowolnienie nie zastępują przesłanek z ustawy psychiatrycznej.

Czy rodzina może żądać leczenia ambulatoryjnego?

W języku potocznym często mówi się o „przymusowym leczeniu”, ale ustawa o ochronie zdrowia psychicznego przede wszystkim reguluje badanie bez zgody i przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody. O tym, jaka forma pomocy medycznej jest w danym przypadku możliwa i zasadna, decydują przepisy oraz ocena lekarzy i sądu.

Jeżeli osoba nie spełnia przesłanek do przyjęcia do szpitala bez zgody, ale jej stan jest niepokojący, rodzina powinna dokumentować objawy, korzystać z interwencji medycznych i stale aktualizować informacje składane do sądu.

Jak przyspieszyć postępowanie?

Jeżeli sprawa już jest w sądzie, warto składać pisma uzupełniające z nowymi informacjami. W praktyce pomocne bywa:

• wniesienie o pilne rozpoznanie sprawy,
• dosyłanie nowych kart informacyjnych, zaświadczeń, notatek policji i dokumentacji z interwencji,
• precyzyjne wskazanie, na czym polega pogorszenie stanu i jakie występuje ryzyko,
• wniosek o dopuszczenie dowodu z określonych dokumentów i świadków.

Nie wystarczy pisać ogólnie, że chory „zachowuje się źle”. Trzeba opisywać konkretne zdarzenia: daty, treść gróźb, samouszkodzenia, brak jedzenia, brak higieny, nocne awantury, urojenia prześladowcze, zgubienie się, wychodzenie z domu bez kontroli.

Czego rodzina nie powinna robić?

Rodzina nie powinna używać siły na własną rękę ani próbować samodzielnie „zamknąć” chorego. Takie działania mogą być niebezpieczne i prawnie ryzykowne.

Jeżeli zachodzi zagrożenie, należy uruchomić legalną ścieżkę: lekarz, pogotowie, policja, szpital i sąd opiekuńczy. To daje największą szansę na realną pomoc i jednocześnie ogranicza ryzyko zarzutu naruszenia praw chorego.

FAQ

Czy rodzic może sam zdecydować o leczeniu dorosłego dziecka psychiatrycznie?

Nie. Jeżeli dziecko jest pełnoletnie, rodzic nie może sam wyrazić za nie zgody na hospitalizację psychiatryczną. Można natomiast zawiadomić pogotowie, policję albo złożyć wniosek do sądu opiekuńczego, gdy spełnione są przesłanki z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Kto może złożyć wniosek o przyjęcie do szpitala bez zgody?

Zgodnie z art. 29 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego mogą to zrobić małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy oraz osoba sprawująca faktyczną opiekę nad chorym.

Czy wystarczy, że chory odmawia leczenia?

Nie. Sama odmowa leczenia nie wystarcza. Potrzebne są przesłanki ustawowe, np. bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia albo niezdolność do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych połączona z rokowaniem poprawy po leczeniu szpitalnym.

Czy w razie agresji trzeba czekać na decyzję sądu?

Nie. Jeżeli występuje nagłe zagrożenie, należy od razu wezwać pogotowie lub policję. Badanie psychiatryczne i przewiezienie do szpitala bez zgody mogą nastąpić w trybie interwencyjnym, niezależnie od późniejszego postępowania sądowego.

Czy sąd zawsze powołuje biegłego psychiatrę?

W praktyce opinia psychiatryczna ma kluczowe znaczenie, bo to ona pozwala ocenić, czy zachodzą przesłanki ustawowe. Konkretne czynności procesowe zależą jednak od etapu sprawy i zebranego materiału dowodowego.

Czy osoba ubezwłasnowolniona może być leczona przymusowo bez dalszych formalności?

Nie zawsze. Samo ubezwłasnowolnienie nie zastępuje przesłanek z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Nadal trzeba ocenić, czy zachodzą ustawowe warunki do badania lub przyjęcia do szpitala bez zgody.

Źródła

1. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – Dz.U. 1994 nr 111 poz. 535.

2. Art. 21 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego – badanie psychiatryczne bez zgody w razie bezpośredniego zagrożenia.