Czy ojciec może odebrać dziecko z przedszkola po rozwodzie?

Co jest najważniejsze dla przedszkola: władza rodzicielska czy kontakty?

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić dwie instytucje: władzę rodzicielską oraz kontakty z dzieckiem. Nie są to pojęcia tożsame.

Zgodnie z art. 95 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw. Z kolei art. 97 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania.

Oznacza to, że rodzic, który nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej ani nie ma jej ograniczonej w sposób wyłączający odbiór dziecka, co do zasady może działać wobec przedszkola jako pełnoprawny przedstawiciel dziecka.

Jednocześnie kontakty z dzieckiem są odrębną instytucją. Wynika to z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów.

Czy ojciec może odebrać dziecko z przedszkola, jeśli ma pełnię praw rodzicielskich?

Co do zasady tak. Jeżeli ojciec ma pełną władzę rodzicielską, przedszkole nie powinno odmawiać mu wydania dziecka wyłącznie dlatego, że matka się temu sprzeciwia. Sam konflikt między rodzicami nie zmienia treści uprawnień wynikających z władzy rodzicielskiej.

Podstawą jest tu art. 97 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a także art. 98 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską.

Placówka nie może samodzielnie „zawiesić” uprawnień rodzica tylko dlatego, że drugi rodzic tego żąda. Potrzebna jest do tego konkretna podstawa prawna: wyrok, postanowienie zabezpieczające albo inne wykonalne orzeczenie sądu rodzinnego.

Podobne zasady mają znaczenie także w sprawach szkolnych, dlatego warto zobaczyć opracowanie dotyczące odbioru dziecka ze szkoły.

Jak odczytywać postanowienie o kontaktach w opisanej sytuacji?

Tu pojawia się najważniejszy niuans praktyczny. Jeżeli sąd w postanowieniu zabezpieczającym wskazał nie tylko dni i godziny kontaktów, ale również wyraźnie napisał, że ojciec będzie odbierał dziecko z miejsca zamieszkania matki, a po zakończeniu kontaktu odwoził je do miejsca zamieszkania matki, to taki zapis ma znaczenie.

Nie jest to już jedynie ogólny „harmonogram”. To element sposobu wykonywania kontaktów określony przez sąd na podstawie art. 113¹ § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który pozwala sądowi określić sposób utrzymywania kontaktów z dzieckiem, w szczególności przez wskazanie miejsca spotkań, sposobu porozumiewania się oraz zasad zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu.

Jeżeli więc odbiór dziecka ma nastąpić według orzeczenia z miejsca zamieszkania matki, a nie z przedszkola, placówka ma uzasadnione podstawy, aby nie uczestniczyć w realizowaniu kontaktu w inny sposób niż określił to sąd.

W praktyce oznacza to:

• jeżeli ojciec przychodzi do przedszkola poza terminem kontaktu – sama pełna władza rodzicielska zwykle przemawia za możliwością odbioru dziecka, o ile nie ma odrębnego zakazu sądowego;
• jeżeli ojciec chce odebrać dziecko w ramach kontaktu uregulowanego przez sąd, a sąd wskazał wprost, że odbiór ma być z miejsca zamieszkania matki – przedszkole nie powinno zmieniać tego modelu na własną rękę.

To właśnie od konkretnego stanu faktycznego zależy odpowiedź praktyczna. Sama pełnia władzy rodzicielskiej nie zawsze oznacza, że można ignorować szczegółowy sposób wykonywania kontaktów ustalony przez sąd.

Kiedy przedszkole może odmówić wydania dziecka rodzicowi?

Przedszkole może odmówić wydania dziecka rodzicowi przede wszystkim wtedy, gdy wynika to z konkretnego orzeczenia sądu albo gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie dla dobra dziecka.

Najczęstsze podstawy to:

• pozbawienie władzy rodzicielskiej – art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego;
• ograniczenie władzy rodzicielskiej w taki sposób, że rodzic nie ma prawa decydować o bieżącej pieczy lub odbiorze dziecka – art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego albo rozstrzygnięcie rozwodowe wydane na podstawie art. 58 § 1a Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego;
• zakaz kontaktów albo istotne ograniczenie kontaktów – art. 113² § 1 oraz art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego;
• wyraźne wskazanie w orzeczeniu, że dziecko ma być wydawane tylko określonej osobie lub tylko w określonym miejscu;
• stan rodzica zagrażający bezpieczeństwu dziecka, np. oczywiste nietrzeźwość lub agresja – wtedy placówka działa przede wszystkim w oparciu o obowiązek ochrony dobra i bezpieczeństwa dziecka.

Dobro dziecka jest naczelną zasadą prawa rodzinnego i znajduje wyraźne odzwierciedlenie w art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny.

Czy ojciec może odwiedzać dziecko w przedszkolu?

Co do zasady rodzic mający władzę rodzicielską ma prawo do informacji o dziecku i kontaktu z placówką. Nie oznacza to jednak automatycznie swobody odwiedzania dziecka w dowolnym momencie dnia.

Przedszkole odpowiada za organizację pracy, bezpieczeństwo dzieci i porządek na terenie placówki. Dlatego może wprowadzać neutralne organizacyjnie zasady dotyczące wejść osób z zewnątrz, godzin odwiedzin, identyfikacji osób odbierających czy sposobu kontaktu z nauczycielami. Takie zasady nie mogą jednak dyskryminować jednego z rodziców bez podstawy prawnej.

Jeśli rodzic ma ograniczoną władzę rodzicielską, zakres prawa do informacji trzeba oceniać według treści konkretnego orzeczenia. W tym kontekście pomocny może być materiał: szkoła i rodzic ograniczony.

Jak powinna zachować się placówka w praktyce?

Najbezpieczniejsze postępowanie dla dyrektora i personelu wygląda następująco:

W sprawach dotyczących osób trzecich warto też zobaczyć materiał o tym, kiedy działa upoważnienie obcej osoby.

Czy przedszkole powinno żądać dokumentów od rodziców?

Tak, jeżeli istnieje konflikt albo placówka ma informację o rozwodzie, separacji lub postępowaniu rodzinnym, rozsądne jest żądanie przedłożenia aktualnych orzeczeń sądu. Dotyczy to zwłaszcza:

• wyroku rozwodowego,
• postanowienia o zabezpieczeniu,
• postanowienia o kontaktach,
• postanowienia o ograniczeniu, zawieszeniu albo pozbawieniu władzy rodzicielskiej.

Placówka nie musi opierać się na relacjach rodziców. Powinna opierać się na dokumentach. To istotne także z punktu widzenia odpowiedzialności organizacyjnej dyrektora za bezpieczeństwo dzieci.

Wniosek dla opisanej sprawy

Jeżeli ojciec nie ma ograniczonej ani odebranej władzy rodzicielskiej, to co do zasady ma prawo do informacji o dziecku i może odbierać dziecko z przedszkola. Jednak jeżeli konkretne postanowienie sądu o zabezpieczeniu kontaktów wprost stanowi, że odbiór dziecka na potrzeby kontaktu ma następować z miejsca zamieszkania matki, placówka nie powinna samodzielnie zastępować tego miejsca przedszkolem.

Innymi słowy:

• w aspekcie władzy rodzicielskiej – ojciec pozostaje pełnoprawnym rodzicem;
• w aspekcie wykonywania kontaktów określonych przez sąd – powinien stosować się do miejsca odbioru wskazanego w orzeczeniu.

Jeżeli konflikt się powtarza, najlepszym rozwiązaniem jest zobowiązanie rodziców do przedłożenia aktualnego orzeczenia oraz poinformowanie ich, że przedszkole będzie działało wyłącznie w granicach treści tego orzeczenia.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te zasady działają w praktyce.

FAQ

Czy matka może sama zakazać przedszkolu wydawania dziecka ojcu?

Nie. Samo oświadczenie matki nie wystarcza. Potrzebne jest odpowiednie orzeczenie sądu albo inna konkretna podstawa prawna.

Czy postanowienie o kontaktach jest ważne dla przedszkola?

Tak, zwłaszcza gdy określa dokładnie miejsce, czas i sposób odbioru dziecka. Placówka nie powinna działać sprzecznie z treścią takiego orzeczenia.

Czy rodzic z pełnią władzy rodzicielskiej zawsze może wejść do przedszkola?

Nie zawsze w dowolnym czasie. Placówka może stosować ogólne zasady organizacyjne i bezpieczeństwa, ale nie może bez podstawy prawnej dyskryminować jednego z rodziców.

Co zrobić, gdy rodzice przekazują sprzeczne informacje?

Należy zażądać aktualnych orzeczeń sądu i stosować ich treść. W razie niejasności najlepiej wstrzymać się od własnych interpretacji i zalecić rodzicom doprecyzowanie zasad przed sądem.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 58 § 1a, art. 95 § 1 i § 3, art. 97 § 1, art. 98 § 1, art. 109 § 2, art. 111 § 1, art. 113 § 1, art. 113¹ § 1 i § 2, art. 113² § 1, art. 113³ – ISAP.

2. W praktyce placówka powinna opierać się na aktualnych, wykonalnych orzeczeniach sądu rodzinnego przedłożonych przez rodziców.