Praca za granicą, KRUS i działalność gospodarcza – skutki

Kiedy praca za granicą wyłącza KRUS?

Punktem wyjścia jest art. 7 ust. 1 oraz art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Z przepisów tych wynika, że rolnik lub domownik podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, jeżeli spełnia warunki ustawowe i jednocześnie nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu.

To oznacza, że podjęcie pracy za granicą może spowodować utratę prawa do dalszego ubezpieczenia w KRUS, jeżeli z tej pracy powstaje obowiązkowy tytuł do ubezpieczeń w innym państwie. W praktyce najczęściej dotyczy to pracy na etacie, ale znaczenie może mieć również prowadzenie działalności na własny rachunek poza Polską.

Nie da się więc odpowiedzieć wyłącznie na podstawie samego faktu wyjazdu. Decydujące są: państwo wykonywania pracy, rodzaj aktywności, okres jej wykonywania oraz to, czy stosuje się przepisy unijne o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Praca za granicą w UE, EOG i Szwajcarii – które przepisy mają zastosowanie?

Jeżeli praca była wykonywana w państwie Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego albo w Szwajcarii, zastosowanie mają przede wszystkim:

• art. 11–16 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego,
• rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia nr 883/2004.

Zgodnie z art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 dana osoba podlega ustawodawstwu tylko jednego państwa. Z kolei art. 11 ust. 3 lit. a tego rozporządzenia wprowadza podstawową zasadę, że osoba wykonująca pracę najemną w państwie członkowskim podlega ustawodawstwu tego państwa.

W praktyce oznacza to zasadę lex loci laboris – co do zasady liczy się miejsce wykonywania pracy. Jeżeli więc rolnik z Polski pracował na etacie np. w Niemczech lub w Holandii, to zwykle podlegał tamtejszemu systemowi, a nie KRUS.

Wyjątki istnieją, ale są ściśle określone. Dotyczą np. delegowania albo równoczesnego wykonywania aktywności w kilku państwach. W takich sprawach kluczowy bywa dokument A1 potwierdzający właściwe ustawodawstwo.

Kiedy mimo pracy za granicą można pozostać w polskim systemie?

Możliwość pozostania w polskim systemie ubezpieczeń zależy od konkretnego stanu faktycznego. Samo przekonanie ubezpieczonego albo dalsze opłacanie składek KRUS nie wystarcza.

Najczęściej analizuje się następujące sytuacje:

• delegowanie – przy spełnieniu warunków z art. 12 rozporządzenia nr 883/2004,
• praca lub działalność w dwóch lub większej liczbie państw – zgodnie z art. 13 rozporządzenia nr 883/2004,
• porozumienie wyjątkowe między instytucjami państw – na podstawie art. 16 rozporządzenia nr 883/2004.

W sprawach unijnych bardzo ważny jest dokument A1. Jeżeli został prawidłowo wydany i obejmował dany okres, może przesądzać o właściwym ustawodawstwie. Jeżeli natomiast A1 nie było albo zostało zakwestionowane, instytucje mogą ustalać podleganie według rzeczywistych okoliczności wykonywania pracy.

Zobacz również:

praca w Norwegii a emerytura z KRUS – czy można stracić świadczenie

Obowiązek zgłoszenia zmian do KRUS

Rolnik lub domownik objęty ubezpieczeniem ma obowiązek zawiadomić Kasę o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i jego zakres. Wynika to z art. 37 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zawiadomienia dokonuje się bez zbędnej zwłoki, nie później niż w terminie 14 dni od dnia zaistnienia tych okoliczności.

Do takich zmian zalicza się w szczególności:

• podjęcie pracy za granicą,
• rozpoczęcie prowadzenia działalności gospodarczej,
• nabycie prawa do emerytury lub renty,
• zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej.

Brak zgłoszenia nie powoduje jednak, że ubezpieczenie w KRUS trwa nadal „z automatu”. Jeżeli z mocy prawa dana osoba nie powinna podlegać KRUS, to późniejsza decyzja Kasy ma zwykle charakter deklaratoryjny – potwierdza stan prawny istniejący wcześniej.

Co może zrobić KRUS, a co ZUS?

Jeżeli KRUS ustali, że w danym okresie rolnik nie spełniał warunków podlegania ubezpieczeniu rolniczemu, może wydać decyzję stwierdzającą ustanie ubezpieczenia albo niepodleganie ubezpieczeniu za okres wsteczny.

To jednak nie kończy sprawy. Jeżeli w miejsce KRUS właściwy był ZUS albo zagraniczna instytucja ubezpieczeniowa, mogą pojawić się dalsze konsekwencje:

• ustalenie obowiązku podlegania innemu systemowi,
• naliczenie zaległych składek,
• naliczenie odsetek za zwłokę,
• konieczność korekty okresów ubezpieczenia.

W Polsce podstawą do żądania składek przez ZUS są m.in. art. 46 ust. 1, art. 47 ust. 1 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. To, czy w konkretnej sprawie składki ma naliczać ZUS, czy właściwa będzie wyłącznie instytucja zagraniczna, zależy od wcześniejszego ustalenia właściwego ustawodawstwa.

Działalność gospodarcza a pozostanie w KRUS

Samo założenie działalności gospodarczej nie zawsze oznacza przejście do ZUS. Możliwość dalszego pozostania w KRUS reguluje art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Zgodnie z art. 5a ust. 1 tej ustawy rolnik lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu w pełnym zakresie nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata, podejmie pozarolniczą działalność gospodarczą albo rozpocznie współpracę przy jej prowadzeniu, może nadal podlegać ubezpieczeniu rolniczemu, jeżeli spełnia ustawowe warunki.

W praktyce trzeba zweryfikować przede wszystkim, czy:

• przed rozpoczęciem działalności istniał wymagany okres ubezpieczenia w KRUS,
• zostało złożone w terminie stosowne oświadczenie lub zaświadczenie,
• nadal była prowadzona działalność rolnicza lub stale wykonywana praca w gospodarstwie,
• nie istniał inny tytuł do ubezpieczenia społecznego,
• nie został przekroczony roczny limit należnego podatku dochodowego od przychodów z działalności pozarolniczej.

Limit podatku jest corocznie ogłaszany. Nie należy opierać się na starych kwotach z dawnych artykułów, bo mogą być nieaktualne. W konkretnej sprawie trzeba sprawdzić limit obowiązujący w danym roku podatkowym.

Najczęstszy problem: praca za granicą, a potem działalność w Polsce

W opisanym typie sprawy najpierw trzeba oddzielnie ocenić dwa okresy:

1. okres pracy za granicą – czy w tym czasie KRUS w ogóle był dopuszczalny,
2. okres prowadzenia działalności gospodarczej – czy zostały spełnione warunki z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

W przypadku rolnika pracującego poza Polską kluczowa jest kwestia: praca za granicą a KRUS. Trzeba ustalić jej wpływ na podleganie ubezpieczeniu. To, że ktoś po powrocie do Polski przez wiele lat prowadził działalność, nie „naprawia” automatycznie wcześniejszego okresu pracy za granicą. Jeżeli za granicą właściwy był inny system ubezpieczeń, KRUS może zakwestionować tamten okres niezależnie od tego, co działo się później.

Również późniejsze osiągnięcie wieku emerytalnego nie zamyka organom możliwości weryfikacji wcześniejszego podlegania ubezpieczeniu.

Zobacz również:

status rolnika w KRUS a faktyczne prowadzenie działalności rolniczej

Czy trzeba zwracać świadczenia wypłacone z KRUS?

Jeżeli na skutek błędnego ustalenia podlegania doszło do pobrania świadczeń, organ może badać, czy były to świadczenia nienależnie pobrane. W zależności od rodzaju świadczenia podstawę prawną stanowią przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz odpowiednio przepisy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Nie w każdej sprawie zwrot będzie jednak automatyczny i pełny. Znaczenie mają m.in.:

• rodzaj pobranego świadczenia,
• to, czy osoba była pouczona o obowiązku informacyjnym,
• czy świadczenie pobrano w złej wierze,
• czy organ popełnił własny błąd przy ustalaniu prawa.

W sprawach o zwrot świadczeń trzeba bardzo dokładnie czytać uzasadnienie decyzji i podstawę prawną żądania, bo same uchybienia w ubezpieczeniu nie zawsze oznaczają identyczne skutki finansowe.

Przedawnienie składek – po ilu latach ZUS nie może ich żądać?

Zgodnie z art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.

Trzeba jednak pamiętać, że ten termin nie zawsze biegnie nieprzerwanie. Na podstawie art. 24 ust. 5a–5f ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych bieg przedawnienia może ulec zawieszeniu albo przerwaniu, m.in. w związku z:

• wydaniem decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom lub wysokość należności,
• podjęciem czynności egzekucyjnych, o których dłużnik został zawiadomiony,
• zawarciem układu ratalnego lub odroczeniem terminu płatności.

Dlatego odpowiedź na pytanie, czy składki są już przedawnione, wymaga analizy dat wymagalności, korespondencji z organem oraz wszystkich czynności podejmowanych w sprawie.

Jak postępować po otrzymaniu decyzji KRUS lub ZUS?

Jeżeli organ wydał decyzję, nie warto ograniczać się do ogólnego pisma z wyjaśnieniem. Potrzebna jest analiza dokumentów i terminów.

Od decyzji KRUS lub ZUS co do zasady przysługuje odwołanie do sądu. W praktyce odwołanie wnosi się za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji. Podstawę stanowi art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 477⁹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W sprawach KRUS stosuje się odpowiednio drogę sądową w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Co zrobić krok po kroku?

• zgromadzić dokumenty dotyczące pracy za granicą: umowy, odcinki płacowe, zaświadczenia, korespondencję z zagraniczną instytucją,
• ustalić, czy dla spornego okresu był wydany dokument A1 albo inne potwierdzenie właściwego ustawodawstwa,
• sprawdzić historię ubezpieczenia w KRUS i ewentualne decyzje o objęciu lub ustaniu ubezpieczenia,
• zweryfikować, czy przy działalności gospodarczej dochowano terminów i warunków z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników,
• przeliczyć możliwe zaległości wraz z oceną przedawnienia na podstawie art. 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,
• w razie doręczenia decyzji przygotować odwołanie w ustawowym terminie.

FAQ

Czy można jednocześnie pracować za granicą i być w KRUS?

Co do zasady nie, jeżeli praca za granicą powoduje objęcie obowiązkowym systemem ubezpieczeń innego państwa. Wyjątki wynikają głównie z art. 12, 13 i 16 rozporządzenia nr 883/2004.

Czy samo opłacanie składek KRUS chroni przed późniejszą decyzją?

Nie. O podleganiu ubezpieczeniu decydują przepisy i rzeczywisty stan faktyczny, a nie samo opłacanie składek lub brak szybkiej reakcji organu.

Czy działalność gospodarcza zawsze oznacza przejście do ZUS?

Nie. Można pozostać w KRUS, ale tylko po spełnieniu warunków z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w tym wymogów terminowych i podatkowych.

Po ilu latach przedawniają się składki ZUS?

Co do zasady po 5 latach od dnia wymagalności składki, zgodnie z art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Trzeba jednak sprawdzić, czy bieg terminu nie został zawieszony lub przerwany.

Ile jest czasu na odwołanie od decyzji?

Zasadniczo miesiąc od doręczenia decyzji. Termin wynika z art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, a odwołanie składa się za pośrednictwem organu, który wydał decyzję.

Źródła

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24
2. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887
3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego
4. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia nr 883/2004
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 2008 r., sygn. akt I UK 130/08
6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 26 września 2013 r., sygn. akt III AUa 265/13
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 22 listopada 2012 r., sygn. akt III AUa 522/12