Odmowa wydania faktury końcowej za wykup auta – co zrobić?

Czy doszło do skutecznej sprzedaży samochodu?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest rozdzielenie dwóch spraw: cywilnej (czy zawarto umowę sprzedaży i jakie są jej skutki) oraz podatkowej (czy sprzedawca prawidłowo udokumentował transakcję fakturą).

Zgodnie z art. 535 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, przez umowę sprzedaży sprzedawca zobowiązuje się przenieść na kupującego własność rzeczy i wydać mu rzecz, a kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić cenę. Co do zasady sprzedaż samochodu nie wymaga formy szczególnej, więc może zostać zawarta także ustnie. O tym, czy umowa została zawarta, decyduje rzeczywista treść uzgodnień stron i ich wykonanie.

Jeżeli więc strony uzgodniły, że po zapłacie określonej kwoty nastąpi wykup auta, a następnie kupujący zapłacił pełną umówioną cenę i objął pojazd w posiadanie, to istnieją mocne argumenty, że doszło do zawarcia umowy sprzedaży. Sam brak faktury końcowej nie niweczy automatycznie skutków cywilnoprawnych transakcji.

Trzeba jednak uczciwie zaznaczyć, że w praktyce o wyniku sporu zdecydują szczegóły: treść faktury zaliczkowej, tytuł przelewu, korespondencja SMS lub e-mail, sposób wydania auta, dokumenty pojazdu, a także to, czy auto było równolegle oddane do używania na podstawie najmu lub innego stosunku prawnego.

Jakie znaczenie ma faktura zaliczkowa albo pro forma?

Trzeba odróżnić trzy dokumenty:

Na gruncie podatku VAT obowiązek wystawiania faktur reguluje ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług. Zgodnie z art. 106b ust. 1 tej ustawy podatnik jest obowiązany wystawić fakturę dokumentującą m.in. sprzedaż dokonywaną na rzecz innego podatnika podatku. Z kolei zgodnie z art. 106i ust. 1 fakturę wystawia się nie później niż 15. dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym dokonano dostawy towaru lub wykonano usługę. Jeżeli przed dostawą otrzymano całość albo część zapłaty, zastosowanie ma art. 106i ust. 2 ustawy o VAT.

Jeżeli więc dokument nazwany przez sprzedawcę „FV zaliczkową” rzeczywiście był fakturą zaliczkową VAT, a nie tylko pro formą, trzeba sprawdzić jej treść i rozliczenie księgowe. Jeżeli natomiast była to jedynie pro forma, sprzedawca nie może zasłaniać się nią jako pełnym wykonaniem obowiązków dokumentacyjnych.

Czy można żądać wystawienia faktury końcowej i wydania dokumentów?

Tak, ale treść żądania powinna być dobrze dobrana do stanu faktycznego.

Jeżeli stanowisko kupującego jest takie, że umowa sprzedaży została już zawarta i wykonana co do zapłaty oraz wydania pojazdu, można wezwać sprzedawcę do:

• wystawienia prawidłowej faktury dokumentującej sprzedaż, zgodnie z art. 106b ust. 1 i art. 106i ustawy o VAT,
• wydania pełnej dokumentacji potrzebnej do korzystania z pojazdu i potwierdzenia prawa własności, stosownie do obowiązku wydania rzeczy wynikającego z art. 535 ustawy - Kodeks cywilny oraz obowiązków sprzedawcy dotyczących wydania dokumentów związanych z rzeczą, wywodzonych z charakteru zobowiązania sprzedaży,
• złożenia oświadczeń lub podpisania dokumentów niezbędnych do dokończenia transakcji.

Jeżeli sprzedawca odmawia, można rozważyć powództwo o wykonanie umowy, ewentualnie o ustalenie istnienia stosunku prawnego na podstawie art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, jeśli istnieje interes prawny w takim ustaleniu.

Zobacz również:

Wykonawca nie chce wystawić faktury – co zrobić?

Kiedy lepiej żądać zwrotu pieniędzy zamiast finalizacji sprzedaży?

Jeżeli nie chce Pan już kontynuować transakcji albo istnieje realne ryzyko, że sprzedawca będzie dalej utrudniał jej zakończenie, można obrać drugi kierunek: domagać się zwrotu zapłaconej kwoty.

W zależności od okoliczności prawnych podstawą może być:

• art. 491 § 1 ustawy - Kodeks cywilny – gdy jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania wzajemnego; po wyznaczeniu odpowiedniego terminu z zagrożeniem odstąpienia można od umowy odstąpić,
• art. 494 § 1 ustawy - Kodeks cywilny – po skutecznym odstąpieniu strony mają zwrócić sobie wzajemnie otrzymane świadczenia,
• art. 471 ustawy - Kodeks cywilny – roszczenie odszkodowawcze za niewykonanie albo nienależyte wykonanie zobowiązania,
• art. 405 ustawy - Kodeks cywilny i następne – bezpodstawne wzbogacenie, jeżeli okaże się, że sprzedawca zatrzymał pieniądze mimo braku podstawy do ich zatrzymania.

W praktyce nie warto jednocześnie formułować sprzecznych żądań bez zachowania ostrożności. Inaczej wygląda wezwanie: „żądam wykonania umowy i wydania dokumentów”, a inaczej: „odstępuję od umowy i żądam zwrotu całej wpłaconej kwoty”. Najpierw trzeba wybrać strategię, która najlepiej odpowiada Pana interesowi.

Jakie kroki podjąć teraz – praktyczna kolejność działania

W opisanej sytuacji rozsądna jest następująca sekwencja:

1. Zebrać dowody – fakturę/pro formę, potwierdzenie przelewu, wiadomości, ustalenia dotyczące wykupu, dowody wydania auta, dokumenty serwisowe, protokoły, świadków.
2. Ustalić, czego Pan chce – albo sfinalizowania sprzedaży, albo zwrotu pełnej kwoty po oddaniu auta.
3. Wysłać pisemne wezwanie listem poleconym za potwierdzeniem odbioru albo przez ePUAP, jeśli druga strona z niego korzysta, a dodatkowo e-mailem. W wezwaniu należy wskazać konkretny termin, np. 7 dni.
4. Jeżeli wybiera Pan wykonanie umowy – zażądać wystawienia faktury, wydania dokumentów i potwierdzenia przeniesienia własności.
5. Jeżeli wybiera Pan wyjście z transakcji – złożyć oświadczenie o odstąpieniu po spełnieniu przesłanek z art. 491 § 1 ustawy - Kodeks cywilny i wezwać do zwrotu ceny po zwrocie pojazdu lub jednocześnie za zaoferowaniem zwrotu pojazdu.
6. Rozważyć zawiadomienie urzędu skarbowego w części dotyczącej obowiązków fakturowych, jeżeli sprzedawca jako podatnik uchyla się od prawidłowego udokumentowania transakcji.
7. W razie braku reakcji – wystąpić do sądu o zapłatę, wykonanie umowy lub ustalenie, zależnie od obranej strategii.

Szczególnie ważne jest, aby nie zwracać pojazdu bez jednoczesnego zabezpieczenia swoich roszczeń, jeżeli wybierze Pan wariant zwrotu pieniędzy. Najbezpieczniej uzależnić wydanie auta od równoczesnego rozliczenia albo przynajmniej sporządzić szczegółowy protokół z wyraźnym zastrzeżeniem roszczenia o zwrot ceny.

Czy trzeba zarejestrować pojazd w 30 dni?

Obowiązki związane z rejestracją pojazdu wynikają z ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym. W praktyce terminy i sankcje za niedopełnienie obowiązku zgłoszenia nabycia lub złożenia wniosku o rejestrację zależą od rodzaju pojazdu i konkretnego stanu faktycznego, a przepisy w tym obszarze były w ostatnich latach kilkakrotnie zmieniane. Dlatego w sporze o samą sprzedaż nie warto opierać głównej argumentacji na kwestii rejestracji, tylko na dowodach zapłaty, wydania auta i treści ustaleń stron.

Jeżeli nie ma Pan kompletu dokumentów potrzebnych do rejestracji, to jest to dodatkowy argument potwierdzający, że sprzedawca nie wykonał transakcji w sposób prawidłowy.

Zobacz również:

wypowiedzenie umowy o współpracy

Czy pracodawca może wymuszać odkupienie auta albo zatrzymać wpłatę?

Nie może skutecznie narzucić dowolnych nowych warunków tylko dlatego, że relacje stron się pogorszyły. Zgodnie z art. 353¹ ustawy - Kodeks cywilny strony mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, ale po zawarciu umowy jej treść wiąże obie strony. Jeżeli wcześniej uzgodniono cenę i zasady wykupu, jednostronna zmiana stanowiska przez sprzedawcę nie pozbawia kupującego ochrony.

Jeżeli sprzedawca zatrzyma wpłacone środki bez podstawy prawnej, naraża się co najmniej na odpowiedzialność cywilną o zapłatę. W zależności od treści korespondencji i dokumentów można też podnosić, że działa sprzecznie z zasadą wykonania zobowiązania zgodnie z jego treścią oraz z zasadami współżycia społecznego, o których mowa w art. 354 § 1 ustawy - Kodeks cywilny.

Jak powinno wyglądać wezwanie do sprzedawcy?

Wezwanie powinno być konkretne. Nie wystarczy napisać, że „prosi Pan o wyjaśnienie sprawy”. Lepiej wskazać:

• datę i okoliczności uzgodnienia wykupu pojazdu,
• kwotę i datę zapłaty,
• numer dokumentu zaliczkowego lub pro formy,
• fakt wydania pojazdu,
• wybrane żądanie: wykonanie umowy albo zwrot pieniędzy,
• termin na spełnienie świadczenia,
• zapowiedź skierowania sprawy na drogę sądową i ewentualnego zawiadomienia organów podatkowych.

W piśmie warto też zaznaczyć, że dalsze korzystanie z pojazdu albo jego zwrot nastąpi wyłącznie po odpowiednim rozliczeniu stron i sporządzeniu protokołu.

Podsumowanie

W Pana sprawie istnieją poważne argumenty, że samo wystawienie dokumentu zaliczkowego, zapłata całej kwoty i wydanie samochodu mogą świadczyć o zawarciu i co najmniej częściowym wykonaniu umowy sprzedaży. Faktura końcowa jest ważna dla rozliczeń i praktycznego potwierdzenia transakcji, ale jej brak nie przekreśla automatycznie Pana praw.

Najpierw trzeba zdecydować, czy celem jest dokończenie sprzedaży, czy odzyskanie pieniędzy. Dopiero do tej decyzji należy dopasować wezwanie i dalsze działania. Bezpieczniej nie oddawać auta bez odpowiedniego rozliczenia albo twardego zabezpieczenia roszczenia o zwrot wpłaconych środków.

FAQ

Czy umowa sprzedaży auta musi być pisemna?

Nie. Co do zasady może być zawarta także ustnie. Wynika to z braku zastrzeżenia szczególnej formy dla sprzedaży ruchomości w ustawie - Kodeks cywilny, a treść umowy ocenia się według art. 535 tej ustawy.

Czy faktura pro forma przenosi własność samochodu?

Nie sama przez się. Pro forma nie jest fakturą VAT i nie zastępuje umowy. Może jednak być jednym z dowodów potwierdzających ustalenia stron, jeśli towarzyszą jej zapłata i wydanie pojazdu.

Czy mogę żądać zwrotu całej wpłaty, jeśli sprzedawca nie chce sfinalizować sprzedaży?

Tak, ale sposób sformułowania roszczenia zależy od stanu faktycznego. Najczęściej wchodzi w grę odstąpienie od umowy na podstawie art. 491 § 1 i rozliczenie z art. 494 § 1 ustawy - Kodeks cywilny albo roszczenie o zapłatę z tytułu niewykonania zobowiązania.

Czy brak faktury można zgłosić do urzędu skarbowego?

Tak. Jeżeli sprzedawca będący podatnikiem VAT miał obowiązek udokumentować transakcję, można zawiadomić urząd skarbowy o możliwym naruszeniu obowiązków wynikających z art. 106b i art. 106i ustawy o VAT.

Czy zwrot samochodu bez zwrotu pieniędzy jest bezpieczny?

Zwykle nie. Bez protokołu, pokwitowania i jasnego uznania obowiązku zwrotu ceny po stronie sprzedawcy może to utrudnić późniejsze dochodzenie należności.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług - Dz.U. 2004 nr 54 poz. 535

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

4. Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym - Dz.U. 1997 nr 98 poz. 602