Obywatel Ukrainy pomocnikiem rolnika – PIT, KRUS i obowiązki rolnika

Umowa o pomocy przy zbiorach z obywatelem Ukrainy – co trzeba sprawdzić na początku?

Umowa o pomocy przy zbiorach jest szczególną umową uregulowaną w art. 91a-91i ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Może być zawarta wyłącznie przy czynnościach wskazanych w art. 91a ust. 1 tej ustawy, czyli m.in. przy zbiorze chmielu, owoców, warzyw, tytoniu, ziół i roślin zielarskich, a także przy usuwaniu zbędnych części roślin lub sortowaniu, klasyfikowaniu albo przygotowaniu tych produktów do transportu, przechowywania lub sprzedaży. Warto też sprawdzić, jak legalnie zatrudnić obywatela Ukrainy do pomocy przy zbiorach.

Jeżeli pomocnikiem jest obywatel Ukrainy, trzeba oddzielnie ocenić trzy kwestie:

• czy jego pobyt w Polsce jest legalny,
• czy może wykonywać pracę bez dodatkowego zezwolenia albo na podstawie właściwej procedury,
• jakie są skutki podatkowe wypłacanego wynagrodzenia.

W praktyce sama umowa o pomocy przy zbiorach nie zastępuje legalizacji pracy cudzoziemca. Trzeba więc równolegle zadbać o podstawę pobytową i podstawę dopuszczenia do pracy. Jeżeli chcesz porównać ten temat z innymi formami angażowania cudzoziemca, zobacz także: zatrudnianie obywateli Ukrainy.

Czy obywatel Ukrainy może być pomocnikiem rolnika?

Tak, ale pod warunkiem spełnienia wymogów pobytowych i dotyczących dostępu do rynku pracy. W przypadku obywateli Ukrainy znaczenie mają przede wszystkim przepisy ustawy z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz przepisy ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

Jeżeli obywatel Ukrainy korzysta ze szczególnej legalizacji pobytu na podstawie art. 2 ust. 1 i art. 22 ust. 1 ustawy z 12 marca 2022 r., wykonywanie pracy co do zasady jest dopuszczalne, ale podmiot powierzający pracę musi dopełnić obowiązku powiadomienia urzędu pracy w terminie 7 dni od podjęcia pracy przez obywatela Ukrainy. Obowiązek ten wynika z art. 22 ust. 1 i 2 tej ustawy. W zależności od konkretnego stanu faktycznego mogą mieć jednak zastosowanie także inne podstawy legalnej pracy.

Jeżeli obywatel Ukrainy nie korzysta z rozwiązań specustawy, trzeba ocenić, czy pracę może wykonywać na podstawie zezwolenia na pracę, oświadczenia o powierzeniu wykonywania pracy cudzoziemcowi albo innego tytułu przewidzianego w przepisach. To wymaga weryfikacji dokumentów konkretnej osoby.

Jaki jest limit dni przy umowie o pomocy przy zbiorach?

Zgodnie z art. 91a ust. 7 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników pomocnik rolnika może świadczyć pomoc na podstawie takiej umowy przez okres nie dłuższy niż 180 dni w roku kalendarzowym. Limit ten dotyczy łącznego czasu wykonywania pomocy przy zbiorach.

W starszych publikacjach pojawiały się wyjątki odnoszone do obywateli Ukrainy na tle wcześniejszego brzmienia przepisów przejściowych. Dziś nie należy automatycznie zakładać, że sam status obywatela Ukrainy znosi limit 180 dni. Trzeba zawsze sprawdzić aktualne brzmienie przepisów obowiązujących w dacie zawarcia umowy i wykonywania pracy.

Obowiązki rolnika wobec KRUS

Najważniejsze obowiązki rolnika wynikają z art. 91c oraz art. 91d ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Rolnik powinien:

• zawrzeć umowę na piśmie przed dopuszczeniem pomocnika do pracy,
• zgłosić pomocnika do ubezpieczenia w KRUS w terminie 7 dni od dnia zawarcia umowy, nie później jednak niż przed upływem okresu, na który umowa została zawarta,
• opłacić składkę na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie oraz składkę na ubezpieczenie zdrowotne,
• zapewnić warunki bezpiecznego wykonywania czynności i narzędzia potrzebne do pracy, jeżeli wynika to z umowy i charakteru powierzonych czynności.

Pomocnik rolnika objęty jest z mocy ustawy ubezpieczeniem wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim oraz ubezpieczeniem zdrowotnym w zakresie wynikającym z przepisów KRUS. Wysokość składek zmienia się w czasie, dlatego należy stosować aktualne stawki publikowane przez KRUS na dany okres.

Jak podatkowo kwalifikuje się wynagrodzenie pomocnika rolnika?

Co do zasady wynagrodzenie z umowy o pomocy przy zbiorach stanowi przychód z innych źródeł na podstawie art. 20 ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Taka kwalifikacja powoduje, że rolnik nie działa jak klasyczny płatnik zaliczek na PIT, czyli nie oblicza i nie pobiera miesięcznych zaliczek od wypłacanego wynagrodzenia.

To oznacza w praktyce, że:

• rolnik wypłaca wynagrodzenie w kwocie wynikającej z umowy,
• co do zasady nie składa PIT-4R z tego tytułu, ponieważ nie pobiera zaliczek,
• w odpowiednich przypadkach sporządza informację PIT-11.

Nie oznacza to jednak, że zawsze trzeba wystawić PIT-11. Przy cudzoziemcach decydujące znaczenie ma rezydencja podatkowa oraz właściwa umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania.

Czy rolnik musi wystawić PIT-11?

Najczęściej tak – jeżeli wypłata podlega wykazaniu w polskim systemie podatkowym. Obowiązek sporządzenia i przekazania PIT-11 wynika z art. 42a ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Przepis ten obejmuje podmioty wypłacające należności zaliczane do przychodów z innych źródeł, od których nie są obowiązane pobierać zaliczek.

Informację PIT-11 przekazuje się:

• urzędowi skarbowemu – wyłącznie elektronicznie,
• podatnikowi – w terminie przewidzianym przepisami podatkowymi na dany rok.

Obecnie termin przekazania PIT-11 do urzędu skarbowego upływa co do zasady 31 stycznia roku następującego po roku podatkowym, a podatnikowi – do końca lutego, zgodnie z art. 42g ust. 1 oraz art. 45ba ust. 1 ustawy o PIT. Jeżeli ostatni dzień terminu przypada w dzień ustawowo wolny od pracy, stosuje się zasady z Ordynacji podatkowej.

Rezydencja podatkowa obywatela Ukrainy – dlaczego jest tak ważna?

To, czy pomocnik jest polskim rezydentem podatkowym, wpływa na zakres opodatkowania w Polsce. Zgodnie z art. 3 ust. 1a ustawy o PIT za osobę mającą miejsce zamieszkania na terytorium RP uważa się osobę fizyczną, która:

• posiada w Polsce centrum interesów osobistych lub gospodarczych, albo
• przebywa na terytorium Polski dłużej niż 183 dni w roku podatkowym.

Spełnienie choćby jednej z tych przesłanek może prowadzić do uznania danej osoby za polskiego rezydenta podatkowego. Sama liczba dni pobytu nie zawsze rozstrzyga sprawę. Trzeba badać także centrum interesów życiowych, czyli m.in. miejsce rodziny, pracy, majątku, głównych powiązań ekonomicznych i osobistych.

Jeżeli sytuacja cudzoziemca jest bardziej złożona, pomocne mogą być zasady opodatkowania nierezydentów i rezydentów opisane szerzej w materiałach o podwójnym opodatkowaniu.

Umowa z Ukrainą o unikaniu podwójnego opodatkowania

Przy obywatelu Ukrainy trzeba uwzględnić Konwencję między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Ukrainy w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i majątku, podpisaną w Kijowie 12 stycznia 1993 r.

W praktyce wynagrodzenie z umowy o pomocy przy zbiorach bywa kwalifikowane na gruncie tej umowy jako „inne dochody”, o których mowa w art. 21 konwencji. To jednak nie powinno być oceniane automatycznie wyłącznie na podstawie obywatelstwa. Trzeba uwzględnić rzeczywisty status rezydencji podatkowej, treść dokumentów przedstawionych przez pomocnika oraz okoliczności wykonywania pracy.

Jeżeli pomocnik nie ma miejsca zamieszkania dla celów podatkowych w Polsce i można zastosować postanowienia umowy międzynarodowej, może się okazać, że dochód nie podlega opodatkowaniu w Polsce albo sposób jego wykazania będzie odmienny. W takim przypadku szczególnie istotne są dokumenty potwierdzające rezydencję, przede wszystkim certyfikat rezydencji podatkowej.

Na jakiej podstawie ustala się rezydencję podatkową?

Najbezpieczniej na podstawie kompletu dokumentów i oświadczeń. W praktyce bierze się pod uwagę:

• certyfikat rezydencji podatkowej, jeżeli został przedstawiony,
• oświadczenie cudzoziemca o miejscu zamieszkania dla celów podatkowych,
• długość pobytu w Polsce,
• miejsce pobytu rodziny, nauki dzieci, centrum aktywności życiowej i zarobkowej.

Nie należy opierać się wyłącznie na jednym elemencie. Jeżeli obywatel Ukrainy mieszka w Polsce z rodziną, pracuje tu stale i faktycznie przeniósł swoje centrum życiowe do Polski, może być uznany za polskiego rezydenta podatkowego nawet wtedy, gdy utrzymuje pewne związki z Ukrainą.

Z kolei samo przekroczenie 183 dni pobytu też nie zawsze kończy analizę, bo przy podwójnej rezydencji trzeba dodatkowo stosować reguły kolizyjne wynikające z umowy międzynarodowej.

Czy specustawa ukraińska nadal pozwala ustalać rezydencję wyłącznie na podstawie oświadczenia?

W poprzednich latach obowiązywały przepisy szczególne upraszczające ustalanie rezydencji podatkowej części obywateli Ukrainy. Nie należy jednak bezrefleksyjnie przenosić tych zasad na obecny stan prawny. Przy aktualnej ocenie trzeba każdorazowo sprawdzić, czy dany przepis przejściowy nadal obowiązuje i czy obejmuje konkretną sytuację.

Dlatego obecnie bezpieczniej przyjąć, że samo oświadczenie pomocnika może być ważnym dowodem, ale nie zawsze wystarczy samoistnie do rozstrzygnięcia wszystkich skutków podatkowych. Jeśli sprawa budzi wątpliwości, warto rozważyć wystąpienie o interpretację indywidualną na podstawie art. 14b § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa.

Tabela: obowiązki rolnika i pomocnika

Jakie zeznanie składa pomocnik?

Nie można z góry założyć, że zawsze będzie to PIT-37. Rodzaj zeznania zależy od tego, czy podatnik uzyskuje dochody rozliczane samodzielnie, czy przez płatnika, oraz od jego pozostałych źródeł przychodów. W praktyce przy przychodach z innych źródeł rozliczanych samodzielnie częściej właściwy będzie PIT-36, a nie PIT-37.

Dlatego ostrożniej jest przyjąć, że pomocnik powinien złożyć takie zeznanie roczne, które odpowiada jego rzeczywistej sytuacji podatkowej za dany rok. Jeżeli jest polskim rezydentem podatkowym i osiąga dochody wykazywane w Polsce, powinien rozliczyć je w odpowiednim formularzu na zasadach ogólnych według skali podatkowej z art. 27 ust. 1 ustawy o PIT.

Czy rolnik może odliczyć składkę zdrowotną opłaconą za pomocnika?

Tego nie należy dziś ujmować automatycznie jako ogólnej zasady. Zasady odliczania składki zdrowotnej w podatku dochodowym były w ostatnich latach wielokrotnie zmieniane i zależą od formy opodatkowania oraz aktualnego brzmienia przepisów. W obecnym stanie prawnym nie można ogólnie stwierdzić, że każdy rolnik rozliczający PIT odliczy taką składkę w swoim zeznaniu.

Jeżeli dla konkretnej sprawy ma to znaczenie finansowe, tę kwestię trzeba zweryfikować według aktualnych przepisów obowiązujących w roku, którego dotyczy rozliczenie.

Co grozi za błędy w rozliczeniu?

Brak zgłoszenia do KRUS albo nieopłacenie składek może skutkować zaległością wobec KRUS oraz koniecznością dopłaty należności wraz z odsetkami. Z kolei błędy podatkowe, np. brak PIT-11 mimo istnienia takiego obowiązku, mogą prowadzić do wezwania z urzędu skarbowego, korekty informacji albo odpowiedzialności na gruncie ustawy z 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy, jeżeli naruszenie wyczerpie znamiona czynu zabronionego.

Przy cudzoziemcach dodatkowo trzeba liczyć się z konsekwencjami dotyczącymi nielegalnego powierzenia pracy, wynikającymi z ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, jeżeli praca była wykonywana bez właściwej podstawy.

FAQ

Czy przy umowie o pomocy przy zbiorach trzeba płacić ZUS?

Nie, ta umowa podlega szczególnym zasadom z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Rolnik zgłasza pomocnika do KRUS, a nie do ZUS.

Czy rolnik pobiera zaliczkę na PIT od wynagrodzenia pomocnika?

Co do zasady nie. Wynagrodzenie z tej umowy jest zwykle kwalifikowane jako przychód z innych źródeł z art. 20 ust. 1 ustawy o PIT, więc rolnik nie występuje jako płatnik zaliczek.

Czy zawsze trzeba wystawić PIT-11 obywatelowi Ukrainy?

Nie zawsze. Trzeba ustalić rezydencję podatkową pomocnika i sprawdzić, czy zastosowanie ma umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania z Ukrainą.

Czy pomocnik zawsze składa PIT-37?

Nie. W wielu przypadkach właściwy może być inny formularz, np. PIT-36. Zależy to od sposobu rozliczenia dochodów i całej sytuacji podatnika.

Czy 180 dni to limit dla każdej takiej umowy?

To ustawowy limit świadczenia pomocy przy zbiorach w roku kalendarzowym wynikający z art. 91a ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przy szczególnych stanach prawnych nie wolno jednak opierać się na dawnych wyjątkach bez sprawdzenia aktualnych przepisów.

Źródła

• art. 91a-91i ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników
• art. 20 ust. 1, art. 3 ust. 1a, art. 27 ust. 1, art. 42a ust. 1, art. 42g ust. 1, art. 45ba ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych
• art. 14b § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa
• art. 22 ust. 1 i 2 ustawy z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa
• ustawa z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy
• Konwencja między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Ukrainy w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i majątku, podpisana w Kijowie 12 stycznia 1993 r.
• objaśnienia podatkowe Ministerstwa Finansów z 18 stycznia 2019 r. dotyczące obowiązków rolników w zakresie PIT w związku z umową o pomocy przy zbiorach