Darowizna mieszkania a zachowek rodzeństwa – jak się bronić

Czy rodzeństwo może już teraz żądać spłaty?

Nie. Roszczenie o zachowek powstaje dopiero po otwarciu spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy, co wynika z art. 924 i art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Samą podstawę zachowku określa art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, przysługuje zachowek.

Oznacza to, że dopóki matka żyje, przyrodnie rodzeństwo nie ma podstawy prawnej, aby domagać się od Pani zapłaty z tytułu dawnej darowizny mieszkania. Mogą powstać jedynie przyszłe roszczenia po śmierci matki – i tylko wtedy, gdy nie uzyskają należnego im zachowku z majątku spadkowego albo z innych przysporzeń podlegających zaliczeniu.

Kiedy darowizna mieszkania jest doliczana do zachowku?

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. To oznacza, że nawet mieszkanie podarowane wiele lat wcześniej może zostać uwzględnione przy liczeniu substratu zachowku.

Najważniejszy wyjątek zawiera art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis stanowi, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

To bardzo ważne: sam upływ 10 lat nie wystarcza. Musi być jeszcze spełniony drugi warunek – obdarowany w chwili oceny nie może być osobą należącą do kręgu spadkobierców lub uprawnionych do zachowku.

Czy odrzucenie spadku może ochronić mieszkanie?

W wielu sprawach – tak, ale trzeba to ocenić ostrożnie. Odrzucenie spadku powoduje, że spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, co wynika z art. 1020 Kodeksu cywilnego. Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania do spadku – art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc dawna darowizna mieszkania została dokonana ponad 10 lat przed śmiercią matki, a po jej śmierci odrzuci Pani spadek, pojawia się mocny argument, że nie będzie Pani osobą, której darowiznę trzeba doliczyć na podstawie art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego.

Trzeba jednak zaznaczyć wyraźnie, że skutek ten zależy od konkretnego stanu faktycznego, zwłaszcza od tego, czy po odrzuceniu spadku w Pani miejsce wejdą Pani zstępni oraz jaki będzie ostateczny krąg osób uprawnionych do zachowku. W praktyce przed podjęciem decyzji warto przeanalizować całą strukturę rodzinną i testamentową.

Jakie warunki trzeba spełnić, aby odrzucenie spadku miało sens?

Samo ogólne założenie, że „odrzucę spadek i problem zniknie”, bywa zbyt uproszczone. Trzeba sprawdzić przede wszystkim:

• czy od darowizny rzeczywiście minęło więcej niż 10 lat do dnia śmierci matki – art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego,
• czy po odrzuceniu spadku nie pojawią się dalsze skutki wobec Pani dzieci, które mogą wejść do dziedziczenia w Pani miejsce – art. 1020 Kodeksu cywilnego,
• czy matka pozostawi inny majątek, z którego zachowek może zostać pokryty,
• czy istnieje testament, zapis windykacyjny lub inne wcześniejsze darowizny, które także będą brane pod uwagę – art. 993 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli ma Pani dzieci, to po odrzuceniu przez Panią spadku do dziedziczenia mogą zostać powołane one. W takim wariancie często trzeba równolegle rozważyć również ich sytuację prawną. Jeżeli w grę wchodzą małoletni, potrzebne mogą być dodatkowe działania związane z odrzuceniem spadku w ich imieniu.

Zobacz również:

dziedziczenie mieszkania wykupionego od gminy

Czy przepisanie mieszkania na męża rozwiąże problem?

Zasadniczo nie usuwa to problemu dawnej darowizny od matki. Jeżeli mieszkanie zostało już otrzymane od matki, to dla oceny zachowku liczy się darowizna dokonana przez spadkodawczynię na Pani rzecz. Późniejsze rozporządzenie mieszkaniem – na przykład sprzedaż, darowizna na rzecz męża czy ustanowienie innego prawa – nie cofa faktu, że była Pani obdarowaną.

Może to nawet rodzić dodatkowe komplikacje majątkowe w Pani rodzinie, bez rzeczywistego wyeliminowania potencjalnego roszczenia o zachowek. W sprawach zachowkowych roszczenie ma charakter pieniężny, a nie rzeczowy – uprawniony co do zasady nie „odbiera mieszkania”, tylko może dochodzić zapłaty odpowiedniej sumy.

Czy umowa dożywocia pomoże, jeśli mieszkanie już dawno zostało darowane?

Nie wprost. Umowa dożywocia, o której mowa w art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, polega na przeniesieniu własności nieruchomości w zamian za zapewnienie zbywcy utrzymania. W orzecznictwie przyjmuje się, że nieruchomość zbyta w drodze umowy dożywocia co do zasady nie jest darowizną doliczaną do zachowku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego.

Jednak ten mechanizm działa przy samej czynności dożywocia, a nie usuwa skutków wcześniejszej darowizny dokonanej już przez matkę na Pani rzecz wiele lat temu. Jeśli więc mieszkanie jest już Pani własnością z tytułu dawnej darowizny, zawarcie później umowy dożywocia z kimś innym nie likwiduje automatycznie znaczenia tamtej czynności dla rozliczeń zachowku po matce.

Co jeszcze ma znaczenie przy roszczeniu o zachowek?

Warto pamiętać o dwóch praktycznych kwestiach.

Po pierwsze, wysokość zachowku zależy od udziału spadkowego, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, oraz od tego, czy jest on trwale niezdolny do pracy albo małoletni. Wynika to wprost z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Po drugie, roszczenie uprawnionego przeciwko osobie obowiązanej z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat. W przypadku roszczenia przeciwko spadkobiercy termin liczy się od ogłoszenia testamentu, a przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny lub zapisu windykacyjnego – od otwarcia spadku, co wynika z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Zobacz również:

czy można zbyć udział w nieruchomości bez zgody współwłaścicieli

Wnioski praktyczne

Jeżeli mieszkanie zostało podarowane Pani przez matkę kilkadziesiąt lat temu, to sama dawność darowizny jest korzystna, ale nie daje pełnej ochrony. Decydujące znaczenie ma to, czy po śmierci matki będzie Pani traktowana jako spadkobierca lub osoba uprawniona do zachowku.

W wielu sytuacjach odrzucenie spadku rzeczywiście może ograniczyć ryzyko dochodzenia od Pani zachowku związanego z dawną darowizną. Nie jest to jednak rozwiązanie, które należy przyjmować automatycznie bez sprawdzenia skutków dla Pani dzieci, treści testamentu i pozostałego majątku matki.

FAQ

Czy rodzeństwo może żądać zachowku jeszcze za życia matki?

Nie. Roszczenie o zachowek powstaje dopiero po śmierci spadkodawcy, gdy otwiera się spadek.

Czy każda darowizna sprzed ponad 10 lat wypada z zachowku?

Nie. Zgodnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczy to tylko darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Ile czasu jest na odrzucenie spadku?

Co do zasady 6 miesięcy od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swego powołania do spadku – art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy zachowek oznacza utratę mieszkania?

Nie wprost. Zachowek jest co do zasady roszczeniem pieniężnym o zapłatę odpowiedniej kwoty, a nie żądaniem wydania nieruchomości.

Czy darowizna mieszkania na rzecz męża usuwa problem?

Zwykle nie, ponieważ dla zachowku po matce ocenia się przede wszystkim dawną darowiznę, którą matka uczyniła na Pani rzecz.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. W szczególności: art. 908 § 1, art. 924, art. 925, art. 991 § 1, art. 993, art. 994 § 1, art. 1007 § 1-2, art. 1015 § 1, art. 1020 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.