Jak zatrzymać mieszkanie otrzymane w darowiźnie, gdy rodzeństwo domaga się zachowku

Możliwość dochodzenia roszczeń przez rodzeństwo

Dopóki Pani matka żyje, żadne roszczenia o spłatę czy wyrównanie z tytułu zachowku nie przysługują spadkobiercom. Takie żądania mogą pojawić się dopiero po jej śmierci, gdy spadkobiercy ustawowi nie uzyskają należnego zachowku ani z darowizn dokonanych przez spadkodawczynię, ani z masy spadkowej.

Jeżeli matka jest osobą majętną i posiada znaczący majątek, może się okazać, że rodzeństwo otrzyma od niej darowizny albo zaspokoi swoje roszczenia z pozostałego majątku. Dopiero brak takiego zaspokojenia otwiera drogę do roszczeń wobec obdarowanych.

Odrzucenie spadku jako zabezpieczenie przed roszczeniami

Aby uniknąć ryzyka roszczeń o zachowek dotyczących Pani mieszkania, możliwe jest odrzucenie spadku po matce po jej śmierci. Wówczas nie będzie Pani traktowana jako spadkobierczyni, a darowizna sprzed wielu lat nie zostanie doliczona do masy spadkowej.

Podstawy prawne zachowku

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego:

„Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się (...) dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).”

Jeżeli zstępni (dzieci) spadkodawcy nie otrzymają wartości należnego im zachowku, mogą kierować roszczenia przeciwko obdarowanym.

Doliczanie darowizn do spadku

Art. 993 Kodeksu cywilnego stanowi:

„Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku (...) darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.”

Jednocześnie art. 994 § 1 KC przewiduje ważne ograniczenie:

„Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się (...) darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.”

Oznacza to, że darowizny dokonane ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy nie są doliczane do masy spadkowej — pod warunkiem, że obdarowany nie jest spadkobiercą ustawowym.

Zastosowanie przepisów w Pani sytuacji

Skoro darowizna mieszkania była dokonana kilkadziesiąt lat temu, to spełnia warunek „ponad 10 lat”. Aby jednak została wyłączona z obliczeń zachowku, konieczne jest, aby była Pani osobą niebędącą spadkobiercą — czyli musi Pani odrzucić spadek po matce.

Połączenie tych dwóch elementów:

• darowizna sprzed ponad 10 lat,

• odrzucenie spadku,

powoduje, że wartość mieszkania nie będzie brana pod uwagę przy ustalaniu zachowku. W konsekwencji rodzeństwo nie będzie mogło domagać się od Pani zapłaty z tego tytułu.