Kolizja drogowa – kiedy art. 86 K.w., a kiedy art. 97 K.w.?

Na czym polega problem kwalifikacji: art. 86 czy art. 97 K.w.?

W opisanej sytuacji samo stwierdzenie, że kierujący podczas włączania się do ruchu nie ustąpił pierwszeństwa, nie wystarcza jeszcze do automatycznego przyjęcia wykroczenia z art. 86 § 1 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń. Ten przepis penalizuje bowiem takie zachowanie, które łącznie spełnia dwa warunki: po pierwsze sprawca nie zachowuje należytej ostrożności, a po drugie powoduje zagrożenie bezpieczeństwa w ruchu drogowym.

Jeżeli natomiast doszło do naruszenia konkretnego obowiązku wynikającego z przepisów ruchu drogowego, ale bez wykazania realnego zagrożenia bezpieczeństwa, co do zasady należy rozważyć art. 97 Kodeksu wykroczeń w zw. z naruszonym przepisem ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym.

W przypadku włączania się do ruchu podstawowy obowiązek wynika z art. 17 ust. 1 i 2 ustawy – Prawo o ruchu drogowym. Zgodnie z tym przepisem kierujący pojazdem, włączając się do ruchu, jest obowiązany zachować szczególną ostrożność oraz ustąpić pierwszeństwa innemu pojazdowi lub uczestnikowi ruchu.

Znamię „zagrożenia bezpieczeństwa” musi być realne i obiektywne

Art. 86 § 1 Kodeksu wykroczeń stanowi: Kto na drodze publicznej, w strefie zamieszkania lub strefie ruchu, nie zachowując należytej ostrożności, powoduje zagrożenie bezpieczeństwa w ruchu drogowym, podlega karze grzywny. Z kolei art. 86 § 3 K.w. przewiduje, że w razie popełnienia tego wykroczenia przez osobę prowadzącą pojazd można orzec zakaz prowadzenia pojazdów.

W praktyce najważniejsze jest to, że zagrożenie z art. 86 § 1 K.w. nie może mieć charakteru wyłącznie abstrakcyjnego. Musi być konkretne i wynikać z ustalonych okoliczności zdarzenia. Dlatego samo formalne naruszenie reguły ruchu nie przesądza jeszcze o tej kwalifikacji.

Ocena musi być obiektywna. Nie rozstrzyga jej wyłącznie to, czy uczestnik zdarzenia powiedział, że „nie czuł zagrożenia”. Takie oświadczenie może być jednym z dowodów, ale nie zastępuje oceny funkcjonariusza i później sądu. Z drugiej strony nie można też automatycznie zakładać, że każda kolizja drogowa oznacza już realne zagrożenie w rozumieniu art. 86 § 1 K.w.

Właśnie dlatego w opisanym stanie faktycznym możliwe są dwie różne kwalifikacje – zależnie od szczegółów zdarzenia.

Kiedy właściwy będzie art. 97 K.w.?

Art. 97 Kodeksu wykroczeń ma zastosowanie wtedy, gdy uczestnik ruchu wykracza przeciwko innym przepisom o bezpieczeństwie lub porządku w komunikacji niż wskazane w przepisach szczególnych Kodeksu wykroczeń. W praktyce jest to typowa podstawa odpowiedzialności za samo naruszenie obowiązku z ustawy – Prawo o ruchu drogowym, jeżeli brak jest dodatkowego skutku w postaci konkretnego zagrożenia bezpieczeństwa.

Jeżeli więc kierujący naruszył art. 17 ust. 2 ustawy – Prawo o ruchu drogowym, bo nie ustąpił pierwszeństwa przy włączaniu się do ruchu, ale zdarzenie miało bardzo małą dynamikę, pojazdy poruszały się minimalną prędkością, uszkodzenia były powierzchowne, a z okoliczności nie wynikało rzeczywiste niebezpieczeństwo dla życia, zdrowia lub bezpieczeństwa ruchu, kwalifikacja z art. 97 K.w. może być prawidłowa.

Nie chodzi jednak o „brak strachu” po stronie uczestnika, lecz o brak obiektywnie uchwytnego stanu zagrożenia.

Kiedy należy przyjąć art. 86 § 1 K.w.?

Art. 86 § 1 K.w. będzie właściwy wtedy, gdy poza samym naruszeniem przepisu ruchu doszło do powstania konkretnego zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu drogowym. Może to wynikać przykładowo z konieczności gwałtownego hamowania, odbicia kierownicą, wtargnięcia w tor jazdy innego pojazdu, uderzenia przy takiej dynamice, która stwarzała realne niebezpieczeństwo dla osób lub innych uczestników ruchu.

W takim ujęciu istotne są nie tylko skutki materialne, lecz także przebieg zdarzenia. Nawet bez obrażeń i przy niewielkiej szkodzie rzeczowej można mówić o art. 86 § 1 K.w., jeżeli sytuacja obiektywnie była niebezpieczna. Jednocześnie sama szkoda parkingowa lub delikatne otarcie przy minimalnej prędkości nie zawsze wyczerpie to znamię.

Przy wymiarze kary znaczenie mają następnie ogólne dyrektywy z art. 33 § 1 i 2 Kodeksu wykroczeń oraz ocena społecznej szkodliwości czynu, o której mowa w art. 47 § 6 Kodeksu wykroczeń. Jeżeli chcesz porównać, jak w praktyce oceniane jest art. 86 K.w. szczegółowo i jego wpływ na wymiar kary, warto sięgnąć do odrębnego omówienia tej podstawy odpowiedzialności.

Znaczenie art. 3 i art. 17 Prawa o ruchu drogowym

W opisanych sprawach często powołuje się art. 3 ust. 1 ustawy – Prawo o ruchu drogowym, zgodnie z którym uczestnik ruchu i inna osoba znajdująca się na drodze są obowiązani zachować ostrożność albo – gdy ustawa tego wymaga – szczególną ostrożność, a także unikać wszelkiego działania, które mogłoby spowodować zagrożenie bezpieczeństwa lub porządku ruchu drogowego, ruch ten utrudnić albo w związku z ruchem zakłócić spokój lub porządek publiczny oraz narazić kogokolwiek na szkodę.

Podobnej analizy przepisów ruchu wymaga przypadek wjechania pod prąd na skrzyżowaniu, gdzie znaczenie ma konkretne zachowanie kierującego i okoliczności zdarzenia.

W sprawie dotyczącej włączania się do ruchu przepisem bardziej bezpośrednim jest jednak art. 17 ust. 2 tej ustawy. To właśnie jego naruszenie najczęściej stanowi podstawę przypisania wykroczenia z art. 97 K.w., a dopiero ustalenie dodatkowego skutku w postaci realnego zagrożenia otwiera drogę do zastosowania art. 86 § 1 K.w.

Jak w praktyce oceniać, czy zagrożenie było realne?

W praktyce służb i sądów warto badać przede wszystkim następujące elementy:

Jeżeli z całokształtu wynika wyłącznie formalne naruszenie obowiązku, bez konkretnego stanu zagrożenia, bezpieczniejsza prawnie będzie kwalifikacja z art. 97 K.w. Jeżeli natomiast ustalone fakty pokazują, że bezpieczeństwo ruchu zostało realnie naruszone, właściwy będzie art. 86 § 1 K.w.

Czy oświadczenie pokrzywdzonego, że „nie było zagrożenia”, przesądza sprawę?

Nie. Taka wypowiedź nie wiąże organu prowadzącego czynności. Funkcjonariusz i sąd oceniają dowody swobodnie, z uwzględnieniem zasad logiki i doświadczenia życiowego. Oświadczenie uczestnika ma znaczenie, ale jest tylko jednym z elementów materiału dowodowego.

Może się zdarzyć, że pokrzywdzony subiektywnie uzna sytuację za niegroźną, choć obiektywnie była ona niebezpieczna. Może być też odwrotnie – uczestnik jest zdenerwowany i ocenia sytuację jako bardzo poważną, mimo że w sensie prawnym chodzi jedynie o naruszenie przepisu bez konkretnego zagrożenia.

Dlatego kluczowa jest rekonstrukcja samego przebiegu zdarzenia, a nie wyłącznie deklaracja jego uczestników.

Wniosek dla opisanego stanu faktycznego

Nie można przyjąć ogólnej zasady, że skoro poszkodowany stwierdził brak realnego zagrożenia, to art. 86 § 1 K.w. jest wykluczony. Taki wniosek byłby zbyt daleko idący.

Jednocześnie nie można też powiedzieć, że samo nieustąpienie pierwszeństwa przy włączaniu się do ruchu zawsze oznacza art. 86 § 1 K.w. W opisanym stanie faktycznym prawidłowa kwalifikacja zależy od tego, czy z obiektywnie ustalonych okoliczności wynikało konkretne zagrożenie bezpieczeństwa w ruchu drogowym.

Jeżeli zdarzenie polegało na kontakcie pojazdów przy bardzo małej prędkości, bez gwałtownych reakcji obronnych, bez ryzyka dla zdrowia uczestników i bez innych okoliczności podnoszących poziom niebezpieczeństwa, kwalifikacja z art. 97 K.w. w zw. z art. 17 ust. 2 ustawy – Prawo o ruchu drogowym może być trafna. Jeżeli jednak kierujący wymusił pierwszeństwo w sposób powodujący realne niebezpieczeństwo dla innych uczestników ruchu, należałoby rozważyć art. 86 § 1 K.w.

Przy spornej kwalifikacji kolizji drogowej lub gdy trzeba odtworzyć przebieg zdarzenia drogowego na podstawie śladów i zeznań, rozstrzygające bywają drobne szczegóły faktyczne.

FAQ

Czy każda kolizja drogowa oznacza art. 86 K.w.?

Nie. Do zastosowania art. 86 § 1 Kodeksu wykroczeń potrzebne jest jeszcze ustalenie realnego zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu drogowym. Sama kolizja lub samo naruszenie przepisu nie wystarczą.

Czy brak obrażeń wyklucza art. 86 K.w.?

Nie. Art. 86 § 1 K.w. może mieć zastosowanie także wtedy, gdy nikt nie odniósł obrażeń. Decydujące jest zagrożenie bezpieczeństwa, a nie skutek zdrowotny.

Jaki przepis najczęściej narusza kierujący przy włączaniu się do ruchu?

Najczęściej jest to art. 17 ust. 2 ustawy – Prawo o ruchu drogowym, który nakazuje zachować szczególną ostrożność i ustąpić pierwszeństwa innym uczestnikom ruchu.

Czy subiektywna ocena pokrzywdzonego rozstrzyga o kwalifikacji?

Nie. Oświadczenie pokrzywdzonego jest dowodem, ale nie przesądza sprawy. Kwalifikacja zależy od obiektywnej oceny wszystkich ustalonych okoliczności.

Co grozi za wykroczenie z art. 86 § 1 K.w.?

Przepis przewiduje karę grzywny, a zgodnie z art. 86 § 3 Kodeksu wykroczeń wobec osoby prowadzącej pojazd można dodatkowo orzec zakaz prowadzenia pojazdów.

Źródła

1. Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń, w szczególności art. 86 § 1 i § 3, art. 97, art. 33 § 1 i 2, art. 47 § 6 – ISAP

2. Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym, w szczególności art. 3 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1 i 2 – ISAP

3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, art. 177 – ISAP

4. Postanowienie Sądu Najwyższego z 21 grudnia 2000 r., III KZ 111/00.