Dziedziczenie autorskich praw majątkowych po zmarłym twórcy

Co wchodzi do spadku po twórcy?

Do spadku wchodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, chyba że są ściśle związane z jego osobą albo przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od dziedziczenia. Wynika to wprost z art. 922 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Autorskie prawa majątkowe mają charakter majątkowy, dlatego co do zasady podlegają dziedziczeniu.

Trzeba odróżnić je od autorskich praw osobistych. Zgodnie z art. 16 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych autorskie prawa osobiste chronią więź twórcy z utworem, są nieograniczone w czasie i nie podlegają zrzeczeniu się ani zbyciu. Nie dziedziczy się więc „autorstwa” jako prawa osobistego, natomiast dziedziczy się uprawnienia majątkowe do korzystania z utworu i rozporządzania nim.

W praktyce oznacza to, że po śmierci fotografa do spadku mogą wejść m.in. autorskie prawa majątkowe do zdjęć, negatywów, diapozytywów i innych utworów, o ile nie wygasły. Osobno trzeba odróżnić własność materialnych nośników, np. albumów, negatywów czy odbitek, od samych praw autorskich. Nabycie odbitek lub archiwum nie oznacza automatycznie nabycia całości praw autorskich.

Kto dziedziczy autorskie prawa majątkowe po zmarłym autorze?

Jeżeli twórca nie zostawił testamentu, dziedziczenie następuje według ustawy, zgodnie z art. 931 i nast. Kodeksu cywilnego. Jeżeli testament był ważny, pierwszeństwo ma dziedziczenie testamentowe. Prawa autorskie nie muszą być osobno wymienione w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku lub w akcie poświadczenia dziedziczenia, aby wchodziły do spadku. Wystarczy, że należały do spadkodawcy w chwili śmierci.

W opisanej sytuacji kluczowe są dwa etapy:

Jeżeli więc po ojcu prawa odziedziczył Pan i matka po 1/2, to po śmierci matki do jej spadku wszedł także jej udział 1/2 w autorskich prawach majątkowych do utworów ojca. Następnie ten udział został rozdysponowany między spadkobierców matki zgodnie z testamentem. To oznacza, że trzeba bardzo dokładnie ustalić, kto i w jakich ułamkach odziedziczył udział matki w tych prawach.

Jeżeli testament matki powoływał do całego spadku kilka osób w udziałach albo przez rozdzielenie składników majątku, konieczna bywa analiza, czy doszło do zwykłego powołania do spadku, czy do zapisu. Bez wglądu w treść testamentu nie da się bezpiecznie stwierdzić, że jest Pan jedynym uprawnionym do udzielania licencji.

Czy można samodzielnie udzielić licencji do zdjęć zmarłego twórcy?

To zależy od tego, czy jest Pan jedynym uprawnionym, czy tylko jednym ze współuprawnionych. Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych prawo autorskie przysługuje twórcy, a po jego śmierci autorskie prawa majątkowe przechodzą na następców prawnych. Jeżeli następców jest kilku, powstaje współuprawnienie do praw.

Ustawa o prawie autorskim nie zawiera pełnej, odrębnej regulacji zarządu udziałami spadkobierców w każdym takim przypadku, dlatego w praktyce trzeba zachować dużą ostrożność. Jeżeli ma Pan złożyć wobec instytucji oświadczenie, że jest Pan wyłącznie uprawniony do udzielenia licencji i że prawa osób trzecich nie są naruszane, powinien Pan mieć do tego mocną podstawę dokumentową. W przeciwnym razie naraża się Pan na odpowiedzialność kontraktową wobec licencjobiorcy, gdyby okazało się, że pozostali spadkobiercy także mają udziały w tych prawach.

Bezpieczne rozwiązanie jest następujące:

• albo wykazuje Pan, że jest jedynym następcą prawnym do całości autorskich praw majątkowych,
• albo zawiera Pan umowę wspólnie ze wszystkimi współuprawnionymi,
• albo dysponuje Pan pełnomocnictwami od wszystkich pozostałych współuprawnionych,
• albo wcześniej dochodzi do przeniesienia na Pana ich udziałów w tych prawach.

W praktyce sama informacja, że postępowanie spadkowe „nie odnosiło się do praw autorskich”, nie przekreśla dziedziczenia tych praw. To częsta sytuacja. Prawa weszły do spadku, nawet jeśli nie były wprost wymienione w postanowieniu sądu lub akcie poświadczenia dziedziczenia.

Jak długo trwają autorskie prawa majątkowe?

To bardzo ważne przy zdjęciach archiwalnych. Zgodnie z art. 36 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych autorskie prawa majątkowe gasną z upływem 70 lat od śmierci twórcy, a termin liczy się w pełnych latach następujących po roku śmierci, co wynika z art. 39 tej ustawy.

Jeżeli więc twórca zmarł w 1986 r., autorskie prawa majątkowe do jego utworów co do zasady wygasną z końcem 2056 r. Do tego czasu korzystanie z utworów w zakresie objętym monopolem autorskim wymaga odpowiedniego tytułu prawnego, np. licencji lub przeniesienia praw, chyba że zachodzi inna podstawa dozwolonego korzystania przewidziana ustawą.

Jak uporządkować sytuację prawną przed podpisaniem umowy licencyjnej?

Najpraktyczniejsze są trzy rozwiązania.

1. Wspólne udzielenie licencji przez wszystkich uprawnionych

To rozwiązanie najbezpieczniejsze dla licencjobiorcy. Wszystkie osoby, które odziedziczyły udziały w autorskich prawach majątkowych, podpisują jedną umowę albo jedna osoba podpisuje ją na podstawie pełnomocnictw. Wówczas nie trzeba wcześniej przenosić udziałów.

Jeżeli w umowie ma być licencja wyłączna, pamiętać trzeba o art. 67 ust. 5 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zgodnie z którym licencja wyłączna wymaga zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności. Dla licencji niewyłącznej ustawa nie wymaga co do zasady formy pisemnej, ale w praktyce przy archiwalnych fotografiach i przy kilku współuprawnionych forma pisemna jest zdecydowanie zalecana.

2. Pełnomocnictwo do zawarcia umowy licencyjnej

Pozostali współuprawnieni mogą udzielić Panu pełnomocnictwa do działania w ich imieniu. Zgodnie z art. 98 Kodeksu cywilnego pełnomocnictwo ogólne obejmuje umocowanie do czynności zwykłego zarządu, natomiast do czynności przekraczających zwykły zarząd potrzebne jest pełnomocnictwo rodzajowe albo szczególne. Przy przeniesieniu praw albo udzieleniu licencji wyłącznej bezpiecznie jest stosować pełnomocnictwo szczegółowo opisujące utwory i zakres umocowania.

Zgodnie z art. 99 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli do ważności czynności prawnej potrzebna jest szczególna forma, pełnomocnictwo do dokonania tej czynności powinno być udzielone w tej samej formie. Dlatego jeżeli ma dojść do zawarcia umowy wymagającej formy pisemnej pod rygorem nieważności, pełnomocnictwo także powinno mieć co najmniej formę pisemną.

Przy osobach mieszkających za granicą nie jest konieczna ich osobista obecność w Polsce. Mogą podpisać pełnomocnictwo za granicą. W zależności od kraju oraz wymagań kontrahenta potrzebne może być notarialne poświadczenie podpisu, apostille albo legalizacja dokumentu. To już jednak wynika bardziej z wymogów dowodowych i obrotu międzynarodowego niż z samej ustawy o prawie autorskim.

3. Przeniesienie udziałów w autorskich prawach majątkowych na jedną osobę

Jeżeli pozostali współuprawnieni chcą, aby tylko Pan decydował o licencjach, mogą przenieść na Pana swoje udziały w autorskich prawach majątkowych. W tym zakresie trzeba pamiętać o art. 41 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zgodnie z którym autorskie prawa majątkowe mogą przejść na inne osoby w drodze dziedziczenia lub na podstawie umowy. Z kolei art. 53 tej ustawy stanowi, że umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności.

To oznacza, że zwykłe, luźne oświadczenie e-mailowe lub skan bez prawidłowo zawartej pisemnej umowy może nie wystarczyć. Najbezpieczniej sporządzić jedną lub kilka odrębnych pisemnych umów przenoszących udziały w autorskich prawach majątkowych, z dokładnym określeniem:

• jakie utwory obejmuje umowa,
• jaki udział jest przenoszony,
• na kogo prawo przechodzi,
• czy przeniesienie jest odpłatne czy nieodpłatne,
• od kiedy następuje skutek przeniesienia.

Notariusz nie jest co do zasady wymagany przez ustawę o prawie autorskim dla umowy przeniesienia autorskich praw majątkowych. Wystarczy forma pisemna. Natomiast przy podpisach składanych za granicą notarialne poświadczenie podpisu może być praktycznie pomocne dowodowo.

Jeżeli przeniesienie ma być nieodpłatne, cywilnoprawnie można mówić o darowiźnie prawa, ale od strony autorskiej nadal trzeba zachować wymóg z art. 53 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, czyli formę pisemną pod rygorem nieważności. W razie potrzeby trzeba też osobno ocenić skutki podatkowe takiej czynności.

Czy wystarczy dział spadku?

Tak, w wielu sytuacjach dział spadku może być najlepszym rozwiązaniem. Jeżeli spadkobiercy są zgodni, mogą w umowie o dział spadku albo w sądowym dziale spadku przyznać autorskie prawa majątkowe jednej osobie z obowiązkiem spłaty albo bez spłat – zależnie od ustaleń. Podstawę stanowią art. 1037 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Co do zasady dział spadku może nastąpić bądź na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami, bądź na mocy orzeczenia sądu.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowny dział spadku wymaga aktu notarialnego. Jeżeli jednak chodzi wyłącznie o prawa autorskie lub inne prawa majątkowe niewymagające aktu notarialnego, sam dział spadku nie zawsze musi mieć formę notarialną. Trzeba jednak uważać na to, co dokładnie wchodzi do dzielonej masy spadkowej. W praktyce przy mieszanym majątku notariusz bywa i tak konieczny.

Jeżeli między spadkobiercami istnieje spór o to, kto ma zarządzać archiwum lub pobierać wynagrodzenie z licencji, warto rozważyć sprawa spadkowa - przebieg i koszty. Sądowe uporządkowanie stanu prawnego bywa bezpieczniejsze niż podpisywanie licencji przy niejasnym stanie współuprawnienia.

Jakie dokumenty warto przygotować przed zawarciem licencji?

Przed podpisaniem umowy z instytucją warto zgromadzić:

• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po ojcu albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po matce albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• testament matki, jeżeli był podstawą dziedziczenia,
• ewentualną umowę działu spadku, jeśli była zawarta,
• pełnomocnictwa od współuprawnionych albo umowy przeniesienia ich udziałów,
• listę utworów, których ma dotyczyć licencja, najlepiej z możliwie dokładną identyfikacją zdjęć.

To ważne także dlatego, że zgodnie z art. 41 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych umowa obejmuje pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione. W umowie licencyjnej trzeba więc precyzyjnie opisać, do czego instytucja ma prawo: np. publikacji w katalogu, ekspozycji na wystawie, digitalizacji, publikacji w internecie czy wykorzystania promocyjnego.

Czy syn i przyrodnia siostra mogą „zrzec się” praw na Pana rzecz?

W potocznym języku często mówi się o „zrzeczeniu się praw”, ale prawidłowa konstrukcja prawna zależy od etapu sprawy.

• Jeżeli prawa już odziedziczyli – najczęściej nie chodzi o zrzeczenie się dziedziczenia, lecz o przeniesienie odziedziczonego udziału w autorskich prawach majątkowych albo o dział spadku.
• Zrzeczenie się dziedziczenia jest odrębną umową zawieraną za życia przyszłego spadkodawcy w formie aktu notarialnego, co wynika z art. 1048 Kodeksu cywilnego. Po śmierci spadkodawcy ta konstrukcja co do zasady nie ma już zastosowania.
• Po śmierci spadkodawcy można natomiast przenieść udział w prawie, zawrzeć dział spadku albo udzielić pełnomocnictwa.

Dlatego w opisanym stanie faktycznym sama kartka z oświadczeniem „zrzekam się praw” może być niewystarczająca albo wadliwa. Jeżeli celem jest to, by był Pan jedynym właścicielem autorskich praw majątkowych, należy podpisać prawidłową umowę przeniesienia udziałów albo przeprowadzić dział spadku.

FAQ

Czy autorskie prawa majątkowe muszą być wpisane w postanowieniu spadkowym?

Nie. Jeżeli należały do spadkodawcy w chwili śmierci, wchodzą do spadku z mocy prawa na podstawie art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, nawet gdy nie zostały osobno wymienione.

Czy można odziedziczyć same zdjęcia bez praw autorskich?

Tak. Własność materialnych nośników i autorskie prawa majątkowe to co innego. Można być właścicielem negatywów lub odbitek, a nie mieć pełni praw do komercyjnego korzystania z utworów.

Czy do przeniesienia udziału w autorskich prawach majątkowych potrzebny jest notariusz?

Co do zasady nie. Na podstawie art. 53 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych potrzebna jest forma pisemna pod rygorem nieważności. Notariusz bywa jednak pomocny dowodowo, zwłaszcza gdy podpisy są składane za granicą.

Czy pełnomocnictwo od spadkobierców z zagranicy może być skuteczne?

Tak. Można udzielić pełnomocnictwa za granicą. Trzeba jednak zadbać o prawidłową formę i, jeśli to potrzebne, o apostille, legalizację albo notarialne poświadczenie podpisu.

Kiedy wygasają prawa do zdjęć po zmarłym twórcy?

Co do zasady po 70 latach od śmierci twórcy, zgodnie z art. 36 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Termin liczy się od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiła śmierć, zgodnie z art. 39 tej ustawy.

Podsumowanie

Nie można automatycznie założyć, że jest Pan wyłącznym spadkobiercą autorskich praw majątkowych po ojcu tylko dlatego, że przechowuje Pan jego dorobek albo że wcześniejsze postępowania spadkowe nie wymieniały praw autorskich. Najpierw trzeba ustalić, kto odziedziczył udział ojca, a następnie komu przypadł udział matki po jej śmierci. Dopiero na tej podstawie można bezpiecznie zdecydować, czy potrzebne są podpisy wszystkich współuprawnionych, pełnomocnictwa czy umowy przenoszące udziały.

Źródła:

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 922 § 1 i § 2, art. 931 § 1, art. 98, art. 99 § 1, art. 1037 § 1 i § 2, art. 1048 – ISAP

Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w szczególności art. 16, art. 36 pkt 1, art. 39, art. 41 ust. 1 pkt 1 i ust. 2, art. 53, art. 67 ust. 5 – ISAP