Czy matka może sama zmienić miejsce zamieszkania dzieci?

Brak porozumienia między rodzicami a zmiana miejsca zamieszkania dziecka

Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, to o istotnych sprawach dziecka rozstrzygają oni wspólnie. Wynika to wprost z art. 97 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. W razie braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Stała zmiana miejsca zamieszkania dziecka jest w praktyce traktowana jako istotna sprawa dziecka, ponieważ wpływa na codzienne kontakty z drugim rodzicem, szkołę, leczenie, relacje rodzinne i organizację opieki. Dlatego przy braku zgody ojca albo matki nie powinno się podejmować jednostronnie decyzji o trwałej przeprowadzce z dzieckiem.

Dodatkowo zgodnie z art. 26 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa, a gdy dziecko nie przebywa stale u żadnego z nich – miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy.

To oznacza, że odpowiedź zależy od konkretnego stanu faktycznego: czy rodzice mieszkają razem, czy są po rozstaniu, czy istnieje już wyrok lub ugoda regulująca władzę rodzicielską, miejsce pobytu dziecka albo kontakty oraz czy jedno z rodziców ma ograniczoną władzę rodzicielską.

Czy matka może wyprowadzić się z dzieckiem bez zgody ojca?

Jeżeli obojgu rodzicom nadal przysługuje pełna władza rodzicielska, trwała wyprowadzka z dzieckiem do innej miejscowości bez zgody drugiego rodzica jest co do zasady działaniem ryzykownym. Nie ma przepisu, który automatycznie „unieważnia” taką wyprowadzkę, ale drugi rodzic może wystąpić do sądu o rozstrzygnięcie o miejscu pobytu dziecka, o zabezpieczenie, o zmianę sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, a nawet o zagrożenie nakazaniem zapłaty za utrudnianie kontaktów na podstawie art. 598¹⁵ i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, jeśli dochodzi do naruszania kontaktów.

Inaczej trzeba ocenić krótkotrwały wyjazd, np. na ferie lub do dziadków, a inaczej definitywną przeprowadzkę. Krótki wyjazd krajowy nie zawsze będzie uznany za istotną sprawę dziecka, ale jeśli rodzic wyraźnie się sprzeciwia, a sytuacja dotyczy dłuższego wyjazdu albo wpływa na kontakty, również może dojść do sporu. Przy wyprowadzce z dzieckiem do innej miejscowości lub do innego państwa ryzyko sporu jest zdecydowanie większe.

Jeżeli istnieje już wyrok rozwodowy, wyrok w sprawie o ustalenie miejsca pobytu dziecka albo ugoda sądowa, trzeba dodatkowo sprawdzić ich treść. Naruszenie prawomocnego rozstrzygnięcia może pogorszyć sytuację procesową rodzica, który działa samodzielnie.

Kiedy zgoda drugiego rodzica nie jest potrzebna?

Zgoda drugiego rodzica nie będzie potrzebna w każdym przypadku. Najczęściej dotyczy to sytuacji, gdy:

• drugiemu rodzicowi nie przysługuje władza rodzicielska albo został jej pozbawiony – art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• władza rodzicielska drugiego rodzica została ograniczona w taki sposób, że nie obejmuje współdecydowania o miejscu pobytu dziecka – art. 107 § 2 albo art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• istnieje prawomocne orzeczenie sądu powierzające jednemu rodzicowi wykonywanie władzy rodzicielskiej w określonym zakresie, z którego wynika uprawnienie do decydowania o miejscu pobytu dziecka.

Nie można jednak zakładać tego automatycznie. O tym, czy zgoda drugiego rodzica jest potrzebna, decyduje treść konkretnego orzeczenia albo zakres jego władzy rodzicielskiej.

Jeżeli po rozstaniu rodzice spierają się o zmianę miejsca pobytu małoletniego, sąd oceni przede wszystkim dobro dziecka, a nie samą wygodę któregokolwiek z rodziców.

Jaki wniosek złożyć do sądu?

Przy braku porozumienia właściwy jest wniosek o rozstrzygnięcie o istotnej sprawie dziecka na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Postępowanie toczy się w trybie nieprocesowym.

Właściwość sądu określa art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – właściwy jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie ma dotyczyć, czyli co do zasady dziecka, a w braku miejsca zamieszkania – miejsca jego pobytu.

W praktyce wniosek powinien zawierać:

• oznaczenie sądu rejonowego, wydział rodzinny i nieletnich,
• dane rodziców i dzieci,
• żądanie rozstrzygnięcia, że miejscem pobytu dziecka będzie każdorazowe miejsce zamieszkania matki albo że sąd wyraża zgodę na zmianę miejsca pobytu dziecka do wskazanej miejscowości,
• uzasadnienie, dlaczego przeprowadzka odpowiada dobru dziecka,
• wniosek o zabezpieczenie na czas postępowania, jeśli sytuacja jest pilna,
• dowody, np. dokumenty dotyczące mieszkania, szkoły, pracy, wsparcia rodziny, leczenia dziecka, korespondencję między rodzicami.

W wielu sprawach praktycznym rozwiązaniem jest też od razu połączenie żądania dotyczącego miejsca pobytu z wnioskiem o uregulowanie kontaktów albo zmianę wcześniejszego rozstrzygnięcia, jeśli takie już istnieje. W sprawach po rozwodzie pomocny bywa także materiał o tym, jak wygląda zmiana miejsca zamieszkania dziecka po rozstaniu rodziców.

Czy można żądać zabezpieczenia przed końcem sprawy?

Tak. Jeżeli sprawa jest pilna, można domagać się zabezpieczenia na podstawie art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2 oraz art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W sprawach rodzinnych zabezpieczenie jest często bardzo istotne, bo postępowanie główne może potrwać wiele miesięcy.

Sąd może tymczasowo określić miejsce pobytu dziecka na czas trwania postępowania albo uregulować sposób wykonywania kontaktów. Trzeba jednak uprawdopodobnić roszczenie i interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia, czyli wykazać, że brak szybkiej decyzji może zaszkodzić dziecku albo poważnie utrudnić wykonanie przyszłego orzeczenia.

Jak długo trwa sprawa?

Nie ma ustawowego, sztywnego terminu zakończenia takiej sprawy. Czas postępowania zależy od sądu, liczby rozpraw, stanowiska drugiego rodzica, potrzeby przesłuchania świadków oraz tego, czy sąd zleci opinię OZSS.

W praktyce prostsze sprawy mogą zakończyć się w kilka miesięcy, natomiast bardziej konfliktowe postępowania trwają dłużej. Szczególnie wydłuża je oczekiwanie na opinię Opiniodawczego Zespołu Specjalistów Sądowych. Dlatego w pilnych sytuacjach duże znaczenie ma dobrze przygotowany wniosek o zabezpieczenie.

Co sąd bierze pod uwagę?

Podstawowym kryterium jest dobro dziecka, które przenika całe prawo rodzinne, w szczególności art. 56 § 2, art. 95 § 3, art. 96 § 1 i art. 107 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd nie rozstrzyga więc, kto „ma rację” jako partner, lecz ocenia, które rozwiązanie lepiej zabezpiecza interes dziecka.

Najczęściej brane są pod uwagę:

• wiek dziecka i jego więź z obojgiem rodziców,
• dotychczasowy model opieki,
• realna możliwość utrzymywania kontaktów po przeprowadzce,
• warunki mieszkaniowe i bytowe w nowym miejscu,
• stabilność szkoły, przedszkola i leczenia,
• wsparcie rodziny w nowym miejscu,
• motywy przeprowadzki – np. praca, bezpieczeństwo, przemoc, brak wsparcia,
• zdolność każdego z rodziców do współpracy i nienastawiania dziecka przeciwko drugiemu rodzicowi.

Jeżeli dziecko jest odpowiednio dojrzałe, sąd może je wysłuchać zgodnie z art. 216¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego oraz art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, uwzględniając jego rozsądne życzenia.

Czy najpierw się wyprowadzić, a potem złożyć wniosek?

To zwykle nie jest najlepsze rozwiązanie. Samowolne stworzenie „faktów dokonanych” może zostać ocenione przez sąd negatywnie, zwłaszcza jeśli przeprowadzka utrudniła drugiemu rodzicowi kontakty z dziećmi albo została połączona ze zmianą szkoły bez jego udziału. W sporze rodzicielskim sąd ocenia nie tylko nową sytuację dziecka, ale także to, czy rodzic szanuje prawa drugiego rodzica i działa lojalnie wobec dziecka.

Jeżeli jednak istnieje nagłe zagrożenie dla dobra dziecka, np. przemoc domowa, uzależnienia, realne niebezpieczeństwo, sprawa wymaga natychmiastowej, indywidualnej oceny. W takich przypadkach w grę mogą wchodzić również środki ochrony z ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej oraz odpowiednie rozstrzygnięcia opiekuńcze z art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jak przygotować się do sprawy o zmianę miejsca pobytu dziecka?

Przed złożeniem wniosku warto zgromadzić konkretne argumenty i dokumenty. Same ogólne twierdzenia, że „będzie lepiej”, zwykle nie wystarczą.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różnie sąd może ocenić podobny problem w zależności od szczegółów sprawy.

FAQ

Czy mogę wyjechać z dziećmi do rodziców na kilka dni bez zgody ojca?

Krótki, zwykły wyjazd krajowy nie zawsze wymaga zgody drugiego rodzica. Jeżeli jednak rodzic wyraźnie się sprzeciwia albo wyjazd ma utrudnić kontakty, może dojść do sporu. Co innego krótki pobyt, a co innego trwała przeprowadzka.

Czy zmiana szkoły dziecka wymaga zgody drugiego rodzica?

Zazwyczaj tak, jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska. Wybór szkoły należy do istotnych spraw dziecka w rozumieniu art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy sąd zawsze kieruje sprawę do OZSS?

Nie. Opinia OZSS jest zlecana wtedy, gdy sąd uzna ją za potrzebną do oceny więzi rodzinnych, kompetencji wychowawczych i dobra dziecka. W prostszych sprawach może nie być konieczna.

Czy partner, z którym nie byłam w małżeństwie, ma takie same prawa rodzicielskie jak mąż?

Tak, jeżeli ojcostwo zostało ustalone i ojcu przysługuje władza rodzicielska. Sam fakt braku małżeństwa nie pozbawia go prawa współdecydowania o istotnych sprawach dziecka.

Co jeśli chcę wyjechać za granicę z dzieckiem na stałe?

To sprawa jeszcze bardziej doniosła niż przeprowadzka w kraju. Zazwyczaj wymaga zgody drugiego rodzica albo orzeczenia sądu, a w razie bezprawnego zatrzymania dziecka za granicą mogą dojść przepisy Konwencji haskiej z 25 października 1980 r.

Źródła

• art. 26 § 1–2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 95 § 3, art. 96 § 1, art. 97 § 2, art. 107 § 1–2, art. 109 § 2, art. 111 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 216¹ § 1, art. 569 § 1, art. 576 § 2, art. 598¹⁵ i nast., art. 730 § 1, art. 730¹ § 1–2, art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej
• Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25 października 1980 r.