Czy bank może żądać danych finansowych małżonka przedsiębiorcy?

Bank może badać sytuację klienta, ale tylko w granicach prawa i umowy

Co do zasady bank ma obowiązek badać zdolność kredytową kredytobiorcy. Wynika to wprost z art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Przepis ten stanowi, że bank uzależnia przyznanie kredytu od zdolności kredytowej, a kredytobiorca ma obowiązek przedłożyć na żądanie banku dokumenty i informacje niezbędne do dokonania oceny tej zdolności.

Dodatkowo art. 70 ust. 3 ustawy – Prawo bankowe przewiduje, że kredytobiorca jest obowiązany umożliwić bankowi podejmowanie czynności związanych z oceną sytuacji finansowej i gospodarczej oraz kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu.

To oznacza, że bank nie działa bez podstawy prawnej, gdy okresowo prosi o dokumenty finansowe przedsiębiorcy korzystającego z linii kredytowej, kredytu obrotowego czy karty kredytowej. Jednocześnie z samego brzmienia art. 70 ust. 1 wynika ważne ograniczenie: bank może domagać się tylko tego, co jest niezbędne do oceny ryzyka kredytowego.

Kiedy bank może interesować się sytuacją finansową małżonka?

To zależy od konkretnego stanu faktycznego. Sam fakt pozostawania w małżeństwie nie oznacza jeszcze automatycznie, że bank zawsze może żądać pełnych danych firmy współmałżonka.

Największe znaczenie mają tu przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z art. 31 § 1 tej ustawy z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami co do zasady wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania. Jeżeli więc kredyt przedsiębiorcy jest powiązany z majątkiem wspólnym albo bank ocenia możliwość zaspokojenia się z tego majątku, sytuacja ekonomiczna drugiego małżonka może mieć znaczenie praktyczne.

Z kolei art. 41 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że jeżeli jeden z małżonków zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego. Art. 41 § 2 tej samej ustawy ogranicza tę odpowiedzialność w innych sytuacjach. Dlatego bank przy ocenie ryzyka bierze pod uwagę nie tylko dochody przedsiębiorcy, ale też to, z jakiego majątku będzie mógł dochodzić spłaty.

W praktyce bank może mieć mocniejsze argumenty do żądania danych małżonka zwłaszcza wtedy, gdy:

• między małżonkami istnieje ustawowa wspólność majątkowa,
• kredyt ma być spłacany z dochodów lub majątku wspólnego,
• małżonek wyraził zgodę na zobowiązanie lub ustanowił zabezpieczenie,
• regulamin lub umowa wprost przewidują monitoring sytuacji współmałżonka przy wspólności majątkowej,
• bank wykazuje, że bez tych danych nie może realnie ocenić ryzyka kredytowego.

Jeżeli jednak małżonek nie jest stroną umowy, nie udziela zabezpieczenia, między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa albo żądane informacje nie mają realnego związku z oceną ryzyka, stanowisko banku jest znacznie słabsze.

Zobacz również: DG bez zgody małżonka - z DG

Czy bank może żądać danych firmy żony lub męża prowadzącego odrębną działalność?

Nie można odpowiedzieć automatycznie ani zawsze „tak”, ani zawsze „nie”. Kluczowe jest, czy bank ma konkretną podstawę prawną i umowną oraz czy zakres żądania jest proporcjonalny.

Jeżeli współmałżonek prowadzi całkowicie odrębną działalność gospodarczą i nie jest stroną stosunku kredytowego, bank powinien umieć wykazać, dlaczego właśnie te dane są potrzebne do oceny zdolności kredytowej kredytobiorcy. Samo ogólne powołanie się na „badanie sytuacji finansowo-ekonomicznej” może być niewystarczające, jeśli nie wiadomo, jakie ryzyko ma być ocenione i z czego ono wynika.

Znaczenie ma też treść podpisanych dokumentów. Jeżeli w umowie kredytowej, regulaminie lub ogólnych warunkach kredytowania znalazło się postanowienie, że bank monitoruje sytuację finansową klienta, właścicieli oraz ich współmałżonków pozostających we wspólności majątkowej, to klient rzeczywiście przyjął na siebie dalej idące obowiązki informacyjne. Nie oznacza to jednak, że każde żądanie banku staje się automatycznie zasadne. Nadal musi istnieć związek z oceną ryzyka kredytowego i zasadą adekwatności danych.

Warto też pamiętać o ochronie danych osobowych. Zgodnie z art. 5 ust. 1 lit. c rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO) dane osobowe muszą być adekwatne, stosowne oraz ograniczone do tego, co niezbędne do celów, w których są przetwarzane. Bank jako administrator danych powinien więc umieć uzasadnić zakres żądanych informacji.

Rozdzielność majątkowa a żądanie danych małżonka

Jeżeli między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa ustanowiona umową majątkową małżeńską, zasadniczo odpada najważniejszy argument banku związany z odpowiedzialnością majątkiem wspólnym. Podstawą jest art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć, ograniczyć, ustanowić rozdzielność majątkową albo rozdzielność z wyrównaniem dorobków.

W takiej sytuacji bank nadal może badać sytuację samego kredytobiorcy, ale trudniej mu uzasadnić potrzebę pozyskiwania danych odrębnej firmy współmałżonka, jeśli ten nie odpowiada za dług, nie ustanawia zabezpieczenia i nie jest współkredytobiorcą.

W praktyce przy rozdzielności majątkowej warto od razu przekazać bankowi dokument potwierdzający ustrój majątkowy, najczęściej wypis aktu notarialnego albo jego urzędowo poświadczony odpis, oraz wyraźnie wskazać, że działalność małżonka pozostaje odrębna majątkowo i organizacyjnie.

Czy wypowiedzenie linii kredytowej lub karty po odmowie było zgodne z prawem?

Bank może wypowiedzieć umowę kredytu, ale nie dowolnie. Podstawą jest art. 75 ust. 1 ustawy – Prawo bankowe. Zgodnie z tym przepisem w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków udzielenia kredytu albo w przypadku utraty przez kredytobiorcę zdolności kredytowej bank może obniżyć kwotę przyznanego kredytu albo wypowiedzieć umowę kredytu, o ile ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne nie stanowi inaczej.

Z kolei art. 75 ust. 2 ustawy – Prawo bankowe stanowi, że termin wypowiedzenia wynosi co najmniej 30 dni, a w razie zagrożenia upadłością kredytobiorcy 7 dni, chyba że umowa przewiduje termin dłuższy.

Ocena legalności wypowiedzenia zależy więc od odpowiedzi na kilka pytań:

• czy żądane dokumenty rzeczywiście były objęte obowiązkami klienta wynikającymi z umowy lub regulaminu,
• czy bank wskazał konkretną przesłankę wypowiedzenia, a nie wyłącznie ogólną formułę,
• czy wezwanie do uzupełnienia dokumentów było jasne, precyzyjne i dawało realny termin na reakcję,
• czy zakres żądania był niezbędny i proporcjonalny,
• czy wypowiedzenie zostało doręczone prawidłowo i z zachowaniem minimalnego terminu ustawowego lub umownego.

Jeżeli w umowie rzeczywiście przewidziano obowiązek dostarczenia danych współmałżonka przy wspólności majątkowej, a Pan odmówił ich złożenia, bank może twierdzić, że doszło do niedotrzymania warunków kredytu. Nie przesądza to jeszcze automatycznie, że wypowiedzenie było prawidłowe, ale wzmacnia pozycję banku.

Jeżeli natomiast nie było wspólności majątkowej albo postanowienia umowne były niejasne, zbyt szerokie lub niepowiązane z realną oceną ryzyka, wypowiedzenie można podważać jako nieproporcjonalne albo sprzeczne z celem art. 70 ust. 1 ustawy – Prawo bankowe.

Zobacz również: wypowiedzenie umowy kredytu

Jakie argumenty warto podnieść w reklamacji do banku?

Reklamacja powinna być konkretna i oparta na dokumentach. Warto powołać się na:

• art. 70 ust. 1 ustawy – Prawo bankowe, wskazując, że bank może żądać tylko informacji niezbędnych do oceny zdolności kredytowej,
• art. 5 ust. 1 lit. c RODO, jeżeli zakres żądanych danych był nadmierny,
• art. 75 ust. 1 i 2 ustawy – Prawo bankowe, jeżeli wypowiedzenie było nieprecyzyjne lub wadliwe formalnie,
• postanowienia własnej umowy kredytowej, regulaminu i tabeli produktów,
• okoliczności faktyczne: wieloletnią współpracę, brak opóźnień, prawidłową obsługę zadłużenia, dodatnią historię BIK, brak powiązań gospodarczych z firmą małżonka.

W reklamacji warto zażądać:

• pełnego wskazania podstawy prawnej i umownej żądania danych małżonka,
• wyjaśnienia, jakie konkretnie ryzyko kredytowe bank chciał zbadać,
• kopii lub wskazania dokumentu, na podstawie którego podjęto decyzję o wypowiedzeniu,
• cofnięcia wypowiedzenia albo ponownego rozpatrzenia sprawy,
• wskazania trybu odwoławczego.

Zasady składania reklamacji określa ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej. Zgodnie z art. 6 tej ustawy podmiot rynku finansowego co do zasady udziela odpowiedzi na reklamację w terminie 30 dni od dnia jej otrzymania, a w szczególnie skomplikowanych przypadkach termin może zostać wydłużony maksymalnie do 60 dni, o czym klient powinien zostać poinformowany wraz z podaniem przyczyny opóźnienia.

Co zrobić po odmowie reklamacji?

Po negatywnej odpowiedzi banku można rozważyć kilka kroków:

1. Wniosek do Rzecznika Finansowego – można wystąpić o interwencję lub o przeprowadzenie postępowania polubownego, jeśli sprawa tego wymaga.
2. Skargę do Prezesa UODO – jeżeli problem dotyczy nadmiernego lub nieuzasadnionego żądania danych osobowych.
3. Analizę sądową – zwłaszcza gdy wskutek wypowiedzenia powstała szkoda albo bank postawił zadłużenie w stan natychmiastowej wymagalności.

Nie każda sprawa nadaje się od razu do sądu. Często najpierw trzeba dokładnie sprawdzić treść umowy, aneksów, regulaminu, korespondencji z bankiem i sposób doręczenia wypowiedzenia. W części przypadków możliwe jest też negocjowanie ponownego uruchomienia produktu albo zawarcie nowej umowy na zmienionych warunkach.

Na co zwrócić uwagę w dokumentach bankowych?

Przed podjęciem sporu proszę sprawdzić przede wszystkim:

• czy umowa przewiduje monitoring sytuacji finansowej współmałżonka,
• czy postanowienia dotyczą tylko wspólności majątkowej, czy także innych sytuacji,
• czy bank żądał dokumentów samego małżonka, czy danych firmy „powiązanej osobowo”,
• czy pojęcia użyte w regulaminie są zdefiniowane,
• czy wypowiedzenie odwołuje się do konkretnego punktu umowy lub regulaminu,
• czy zachowano termin wypowiedzenia i pouczenia wymagane przez umowę.

Jeżeli produkty były udzielone przedsiębiorcy, znaczenie mają też wewnętrzne procedury banku i rekomendacje nadzorcze dotyczące zarządzania ryzykiem kredytowym w segmencie firmowym. Nie są one samodzielną podstawą żądania wszystkiego od każdego, ale wzmacniają obowiązek banku do bieżącego monitorowania ryzyka.

FAQ

Czy bank zawsze może żądać PIT-u małżonka przedsiębiorcy?

Nie. Musi istnieć związek między żądanymi danymi a oceną ryzyka kredytowego. Najczęściej znaczenie ma wspólność majątkowa, udział małżonka w zabezpieczeniu albo wyraźne postanowienia umowy.

Czy rozdzielność majątkowa wyklucza takie żądanie?

Nie zawsze automatycznie, ale bardzo je osłabia. Jeżeli małżonek nie jest stroną umowy ani zabezpieczenia, bankowi trudniej wykazać niezbędność takich danych.

Czy brak zgody na przekazanie danych żony lub męża może prowadzić do wypowiedzenia kredytu?

Może, jeżeli obowiązek przekazania takich danych wynikał z umowy i był związany z prawidłową oceną ryzyka. Właśnie to trzeba sprawdzić w konkretnej sprawie.

Ile czasu ma bank na odpowiedź na reklamację?

Co do zasady 30 dni od otrzymania reklamacji, a w sprawach szczególnie skomplikowanych maksymalnie 60 dni – zgodnie z art. 6 ustawy o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej.

Czy warto pisać do Rzecznika Finansowego?

Tak, zwłaszcza gdy spór dotyczy nieproporcjonalnych żądań banku, wadliwego wypowiedzenia albo niejasnych postanowień umownych. Interwencja nie zastępuje sądu, ale często porządkuje argumenty i materiał dowodowy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe – Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

3. Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej – Dz.U. 2015 poz. 1348

4. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO) – EUR-Lex