Czas wolny na wycieczce szkolnej a odpowiedzialność nauczyciela

Obowiązek zapewnienia opieki uczniom

Podczas wycieczki szkolnej szkoła nadal wykonuje wobec uczniów obowiązki opiekuńcze i organizacyjne. Wynika to wprost z art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, zgodnie z którym nauczyciel jest obowiązany rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły, w tym zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę.

Podstawę organizacyjną stanowi również rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 maja 2018 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki krajoznawstwa i turystyki. Zgodnie z § 2 tego rozporządzenia krajoznawstwo i turystyka są organizowane w sposób zapewniający uczestnikom bezpieczeństwo. Z kolei § 9 i § 10 przewidują rolę kierownika i opiekunów wycieczki, a więc osób odpowiedzialnych za organizację, nadzór i realizację zasad bezpieczeństwa.

W praktyce oznacza to, że nauczyciel nie może przyjąć założenia, iż po ukończeniu 18 lat uczeń „sam za siebie odpowiada”, a szkoła przestaje sprawować pieczę. Pełnoletniość ucznia ma znaczenie w niektórych kwestiach formalnych, ale nie znosi szkolnego obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa podczas zajęć organizowanych przez szkołę.

Czy można wprowadzić „czas wolny” na wycieczce?

Przepisy nie używają pojęcia „czas wolny” i nie tworzą odrębnej instytucji prawnej, która pozwalałaby pozostawić uczniów bez jakiegokolwiek nadzoru. Dlatego najbardziej ryzykownym rozwiązaniem jest wypuszczenie uczniów „na miasto” na 1–2 godziny bez kontroli, bez wyznaczonego obszaru, bez punktu zbiórki i bez realnej możliwości reakcji opiekuna.

Nie oznacza to jednak, że każda forma ograniczonej samodzielności uczniów jest z góry niedopuszczalna. Jeżeli program wycieczki, regulamin, zgody i organizacja opieki przewidują krótkie przebywanie uczniów w małych grupach na określonym obszarze, przy stałym kontakcie telefonicznym i z kontrolą ze strony opiekunów, takie rozwiązanie może być praktykowane. Musi być jednak oceniane ostrożnie i zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Znaczenie mają zwłaszcza:

• wiek uczniów,
• liczba uczestników i opiekunów,
• charakter miejsca pobytu,
• pora dnia,
• lokalne zagrożenia,
• treść szkolnego regulaminu wycieczek,
• polecenia dyrektora i zaakceptowany program wyjazdu.

Im większe ryzyko miejsca i mniejsza możliwość szybkiej reakcji opiekuna, tym trudniej obronić prawidłowość takiego rozwiązania. W razie wypadku, zaginięcia ucznia albo innego incydentu szkoła będzie musiała wykazać, że nadzór był zorganizowany realnie, a nie tylko formalnie.

Jak ograniczyć ryzyko po stronie nauczyciela?

Jeżeli szkoła mimo wszystko dopuszcza ograniczony samodzielny pobyt uczniów, warto zadbać o rozwiązania organizacyjne, które pokażą, że opieka nie została porzucona. W praktyce najbezpieczniej jest:

• wpisać taką formę aktywności do programu wycieczki i dokumentacji,
• uzyskać zatwierdzenie dyrektora,
• jasno określić obszar, godziny i zasady poruszania się,
• wskazać miejsce oraz godzinę obowiązkowej zbiórki,
• zobowiązać uczniów do pozostawania w kilkuosobowych grupach,
• zapewnić kontakt telefoniczny z uczestnikami,
• przewidzieć punktowy lub patrolowy nadzór opiekunów,
• w przypadku uczniów niepełnoletnich opisać to wyraźnie w informacji i zgodzie dla rodziców.

Trzeba przy tym pamiętać, że sama zgoda rodzica nie zwalnia szkoły ani nauczyciela z obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa. Zgoda może potwierdzać znajomość zasad organizacji wyjazdu, ale nie przerzuca odpowiedzialności za opiekę na rodzinę.

W kontekście szkolnym pomocny może być także artykuł o tym, jak wyglądają obowiązki nauczyciela wobec uczniów i rodziców, gdy szkoła musi godzić kwestie organizacyjne z bezpieczeństwem dzieci.

Odpowiedzialność nauczyciela za brak nadzoru

Jeżeli dojdzie do zdarzenia podczas pozostawienia uczniów bez realnej opieki, nauczyciel lub kierownik wycieczki może ponosić różne rodzaje odpowiedzialności – zależnie od okoliczności.

Nie w każdym przypadku dojdzie do odpowiedzialności, ale ocena zawsze będzie zależała od tego, czy nadzór był zorganizowany rozsądnie i adekwatnie do sytuacji. W szerszym ujęciu warto znać także zasady dotyczące odpowiedzialności i dyscyplina nauczyciela, gdy sprawa przybiera charakter formalnego postępowania.

Czy pełnoletni uczeń nadal podlega statutowi szkoły?

Tak. Pełnoletniość nie powoduje, że uczeń przestaje być uczniem szkoły albo że nie obowiązują go jej wewnętrzne zasady. Zgodnie z art. 98 ust. 1 pkt 17 i art. 99 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe statut szkoły określa prawa i obowiązki uczniów oraz rodzaje nagród i kar stosowanych wobec nich.

Jeżeli statut lub regulamin wycieczki przewiduje zakaz spożywania alkoholu, palenia papierosów, używania e-papierosów czy innych środków odurzających, to zakaz może dotyczyć także ucznia pełnoletniego. Nie dlatego, że dorosłemu obywatelowi powszechne prawo generalnie zakazuje takich zachowań w każdej sytuacji, lecz dlatego, że są one sprzeczne z zasadami obowiązującymi podczas zajęć organizowanych przez szkołę.

Pełnoletni uczeń ma więc większą samodzielność procesową, ale nie uzyskuje „immunitetu” wobec szkolnych zasad. Szkoła może stosować wobec niego środki przewidziane w statucie, o ile zostały one prawidłowo opisane i zastosowane zgodnie z procedurą.

Alkohol, papierosy i e-papierosy na wycieczce szkolnej

Jeżeli nauczyciel stwierdzi, że pełnoletni uczeń spożywa alkohol albo pali papierosy lub e-papierosy w czasie wycieczki, powinien przede wszystkim działać zgodnie z regulaminem szkoły oraz procedurami obowiązującymi w danej placówce. Najważniejsze jest bezpieczeństwo uczestników, a dopiero potem konsekwencje porządkowe.

W praktyce zwykle należy:

• przerwać niebezpieczne zachowanie,
• ustalić stan ucznia i ocenić, czy nie wymaga pomocy medycznej,
• powiadomić kierownika wycieczki i dyrektora szkoły,
• sporządzić notatkę służbową z opisem zdarzenia, godziną, miejscem i świadkami,
• zabezpieczyć ewentualne dowody zdarzenia zgodnie z prawem i procedurą szkolną,
• wdrożyć dalsze czynności statutowe po powrocie albo – jeżeli sytuacja jest poważna – jeszcze w trakcie wycieczki.

Jeśli stan ucznia wskazuje na nietrzeźwość, zagrożenie zdrowia albo agresję, konieczne może być wezwanie odpowiednich służb. W przypadku ucznia niepełnoletniego zakres działań będzie szerszy z uwagi na konieczność kontaktu z rodzicami lub opiekunami. Wobec ucznia pełnoletniego korespondencję i decyzje szkoła kieruje co do zasady do niego samego.

Jakie konsekwencje szkoła może zastosować?

To zależy od treści statutu szkoły oraz regulaminu wycieczki. Szkoła nie może dowolnie tworzyć kar „na miejscu”, jeśli nie mają oparcia w jej wewnętrznych aktach. Najczęściej w grę wchodzą:

• upomnienie wychowawcy,
• nagana wychowawcy lub dyrektora,
• obniżenie oceny zachowania, jeśli statut to przewiduje,
• czasowe ograniczenie udziału w określonych aktywnościach podczas wycieczki, jeżeli jest to zgodne z zasadami bezpieczeństwa,
• w skrajnych przypadkach – środki przewidziane statutem wobec ucznia szkoły ponadpodstawowej, w tym nawet skreślenie z listy uczniów, jeżeli przepisy i statut na to pozwalają.

Kluczowe jest zachowanie procedury. Uczeń pełnoletni powinien mieć możliwość zapoznania się z zarzutami, złożenia wyjaśnień oraz otrzymania informacji o zastosowanym środku zgodnie ze statutem szkoły.

Czy rodzic ucznia pełnoletniego musi być informowany?

Zasadniczo pełnoletni uczeń działa samodzielnie w sprawach, które go dotyczą. To do niego szkoła kieruje informacje i rozstrzygnięcia dotyczące naruszenia obowiązków ucznia. Nie oznacza to jednak, że kontakt z rodzicem jest zawsze prawnie wykluczony. Jeżeli wymaga tego ochrona życia lub zdrowia, organizacja powrotu z wycieczki albo inne wyjątkowe okoliczności, szkoła może podejmować działania adekwatne do zagrożenia. Każdorazowo trzeba jednak uwzględnić konkretny stan faktyczny oraz zasady ochrony danych osobowych.

Podsumowanie praktyczne

Nauczyciel nie powinien organizować „czasu wolnego” jako okresu pełnej samodzielności uczniów bez realnego nadzoru. Najbezpieczniejsze jest przyjęcie modelu ograniczonej swobody, ściśle opisanej w programie wycieczki, regulaminie i organizacji opieki. Sama pełnoletniość ucznia nie zwalnia szkoły z obowiązków opiekuńczych.

Jeżeli pełnoletni uczeń spożywa alkohol albo pali papierosy podczas wycieczki, szkoła może wyciągnąć wobec niego konsekwencje, ale tylko w granicach statutu i przy zachowaniu właściwej procedury. Po stronie nauczyciela najważniejsze są: bezpieczeństwo, reakcja na zdarzenie, dokumentacja i zgłoszenie sprawy do dyrektora.

FAQ

Czy pełnoletni uczeń może sam decydować o sobie na wycieczce szkolnej?

Nie w pełni. Jest osobą pełnoletnią, ale podczas wycieczki pozostaje uczestnikiem zajęć organizowanych przez szkołę i musi przestrzegać statutu, regulaminu wycieczki oraz poleceń związanych z bezpieczeństwem.

Czy nauczyciel może pozwolić uczniom iść samym do sklepu lub galerii?

Może to być dopuszczalne tylko w ograniczonym zakresie i przy właściwej organizacji. Znaczenie ma wiek uczniów, miejsce, czas, liczba opiekunów, zasady kontaktu i treść dokumentacji wycieczki. Pozostawienie uczniów bez żadnej kontroli jest rozwiązaniem ryzykownym.

Czy szkoła może ukarać pełnoletniego ucznia za alkohol na wycieczce?

Tak, jeśli naruszył statut szkoły albo regulamin wycieczki. Pełnoletniość nie wyłącza odpowiedzialności ucznia za złamanie obowiązujących go zasad szkolnych.

Czy zgoda rodzica wystarczy, aby nauczyciel nie odpowiadał za ucznia?

Nie. Zgoda rodzica może potwierdzać akceptację programu wyjazdu, ale nie zwalnia szkoły i nauczyciela z obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa podczas wycieczki.

Czy nauczyciel powinien sam wymierzać karę na miejscu?

Najpierw powinien zadbać o bezpieczeństwo i udokumentować zdarzenie. Dalsze formalne konsekwencje powinny wynikać ze statutu szkoły i procedur stosowanych przez dyrektora lub inne uprawnione osoby.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, w szczególności art. 6 pkt 1 oraz przepisy rozdziału 10 – ISAP

2. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, w szczególności art. 98 ust. 1 pkt 17 i art. 99 – ISAP

3. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 maja 2018 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki krajoznawstwa i turystyki – ISAP

4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 160 – ISAP