Zbiórka internetowa dla chorej osoby bez pełnego rozliczenia – konsekwencje

Od czego zacząć: jaki to był rodzaj zbiórki?

Kluczowe jest rozróżnienie dwóch sytuacji. Inne zasady obowiązują przy zwykłej zbiórce internetowej prowadzonej przez platformę crowdfundingową lub konto prywatne, a inne przy zbiórce publicznej w rozumieniu art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 1 ustawy z 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej ustawy zbiórką publiczną jest zbieranie ofiar w gotówce lub w naturze w miejscu publicznym na określony, zgodny z prawem cel pozostający w sferze zadań publicznych albo na cele religijne. Co istotne, wpłaty na rachunek bankowy, przelewy internetowe i płatności elektroniczne co do zasady nie są zbiórką publiczną w rozumieniu tej ustawy. Wynika to z art. 2 pkt 1 ustawy, który wyłącza m.in. zbieranie środków na rachunek bankowy.

To oznacza, że wiele internetowych akcji pomocowych dla chorej osoby nie podlega przepisom o zbiórkach publicznych, lecz zasadom wynikającym z prawa cywilnego, regulaminu platformy i ewentualnie prawa karnego, jeżeli ktoś został wprowadzony w błąd. Szersze zasady rozróżnienia prywatnych wpłat internetowych od zbiórki publicznej omawiamy w materiale o tym, czy można zbierać datki na własne potrzeby.

Co ma największe znaczenie przy braku pełnego rozliczenia?

Najważniejsze są trzy kwestie:

• czy środki rzeczywiście zostały wydane na cel opisany w zbiórce,
• czy opis zbiórki i komunikacja z darczyńcami były rzetelne,
• jakie dowody potwierdzają wydatki.

Jeżeli pieniądze faktycznie zostały przeznaczone na leczenie, rehabilitację, zakup sprzętu lub inne potrzeby wskazane w opisie zbiórki, brak części paragonów nie przesądza jeszcze automatycznie o bezprawnym działaniu. Problem polega jednak na tym, że w razie sporu trzeba to umieć wykazać.

Od strony cywilnej wpłaty darczyńców zwykle mają charakter darowizn w rozumieniu art. 888 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jeżeli darowizna była dokonywana na oznaczony cel, a organizator lub beneficjent przedstawiał konkretne zapewnienia co do przeznaczenia środków, to wykorzystanie pieniędzy inaczej niż deklarowano może prowadzić do roszczeń o zwrot albo odszkodowanie, zależnie od okoliczności sprawy.

Znaczenie regulaminu serwisu, na którym prowadzono zbiórkę

W praktyce pierwszym dokumentem do sprawdzenia jest regulamin platformy, na której prowadzono akcję. To on często określa:

• czy organizator ma obowiązek publikować rozliczenie,
• w jakiej formie należy udokumentować wydatki,
• czy operator może zablokować wypłatę środków lub zażądać wyjaśnień,
• czy możliwy jest zwrot wpłat albo usunięcie zbiórki.

Jeżeli regulamin przewiduje obowiązek rozliczenia konkretnymi dokumentami, np. fakturami lub rachunkami, to operator może oczekiwać ich przedstawienia. Nie oznacza to jednak, że w każdej sytuacji brak jednego rodzaju dowodu przekreśla możliwość obrony. W sporze cywilnym lub przy wyjaśnieniach dla operatora można posługiwać się także innymi środkami dowodowymi, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów z art. 233 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Jeśli potrzebujesz uporządkować dokumenty i ustalić, jakie dowody mogą mieć znaczenie w sporze prywatnym, pomocne bywa także przeanalizowanie zasad postępowania cywilnego i ciężaru dowodu.

Jakie dowody można wykorzystać, gdy brakuje paragonów lub faktur?

Jeżeli nie ma pełnej dokumentacji zakupów, warto odtworzyć historię wydatków możliwie szeroko. Przydatne mogą być w szczególności:

• historia rachunku bankowego i potwierdzenia przelewów,
• potwierdzenia płatności kartą, BLIK-iem lub z aplikacji,
• faktury elektroniczne, potwierdzenia zamówień internetowych i wiadomości e-mail,
• dokumentacja medyczna potwierdzająca leczenie lub rehabilitację,
• umowy i rachunki od rehabilitantów, terapeutów, przewoźników medycznych,
• oświadczenia sprzedawców lub usługodawców, że przyjęli zapłatę,
• zeznania świadków, którzy uczestniczyli w zakupie lub wiedzą, na co wydano środki,
• zdjęcia zakupionego sprzętu, potwierdzenia odbioru i korespondencja dotycząca zakupu.

Warto też przygotować chronologiczne zestawienie: data wpływu środków, data wydatku, kwota, cel wydatku i dowód potwierdzający. Nawet jeśli część pozycji nie ma faktury, takie zestawienie zwiększa wiarygodność rozliczenia.

Czy darczyńcy mogą żądać pełnego rozliczenia?

To zależy od podstawy zbiórki i od tego, jakie obietnice zostały złożone w opisie akcji. Jeżeli organizator sam zadeklarował publiczne, szczegółowe rozliczenie wszystkich wydatków, darczyńcy mogą oczekiwać wykonania tej zapowiedzi. Jeżeli zbiórka była prowadzona przez fundację, stowarzyszenie lub inną organizację, dodatkowe obowiązki mogą wynikać z ich wewnętrznych zasad rachunkowości i sprawozdawczości.

Przy prywatnej internetowej akcji pomocowej darczyńcy nie zawsze mają ustawowe roszczenie o „pełne sprawozdanie” w konkretnej formie, ale mogą kwestionować sposób wykorzystania środków i dochodzić zwrotu, jeżeli twierdzą, że pieniądze zostały wydane niezgodnie z celem lub że zostali wprowadzeni w błąd co do okoliczności wpłaty. W takim sporze znaczenie mają art. 6 Kodeksu cywilnego dotyczący ciężaru udowodnienia faktu oraz ogólne zasady odpowiedzialności odszkodowawczej z art. 415 Kodeksu cywilnego, jeśli ktoś wyrządził szkodę zawinionym działaniem.

Kiedy brak rozliczenia może oznaczać obowiązek zwrotu pieniędzy?

Sam brak części rachunków nie oznacza jeszcze automatycznego obowiązku oddania wszystkich wpłat. Ryzyko zwrotu rośnie jednak, gdy wystąpi jedna z poniższych sytuacji:

• środki zostały wydane na cele inne niż wskazane w opisie zbiórki,
• opis zbiórki zawierał nieprawdziwe informacje,
• organizator obiecał konkretne zasady rozliczenia i w ogóle ich nie realizuje,
• nie da się wykazać, że pieniądze trafiły do chorej osoby albo zostały wykorzystane na jej potrzeby.

Jeżeli część środków pozostała niewykorzystana, trzeba sprawdzić regulamin serwisu i treść opisu zbiórki. Często platformy przewidują, jak należy postąpić z nadwyżką albo środkami, których nie da się już przeznaczyć na pierwotny cel. Samowolna zmiana celu może być źródłem sporu.

W niektórych sprawach pomocna jest też analiza tego, czy wpłata miała charakter darowizny, czy była powiązana z dodatkowymi zobowiązaniami. Szerzej o podobnych mechanizmach można przeczytać w materiałach dotyczących darowizny i jej skutków prawnych.

Konsekwencje cywilne, regulaminowe i wizerunkowe

W praktyce najczęstsze skutki to:

Kiedy pojawia się ryzyko odpowiedzialności karnej?

Odpowiedzialność karna nie wynika z samego chaosu dokumentacyjnego. Ryzyko pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy ktoś od początku działał z zamiarem wprowadzenia darczyńców w błąd albo później świadomie użył środków niezgodnie z deklarowanym celem i ukrywa ten fakt.

Najczęściej w takich sprawach pojawia się art. 286 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, czyli oszustwo. Przepis ten dotyczy doprowadzenia innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.

Jeżeli jednak środki rzeczywiście przeznaczono na chorego i istnieją choćby pośrednie dowody wydatków, to samo nieprzedstawienie kompletu paragonów nie przesądza jeszcze, że doszło do przestępstwa. W razie zgłoszenia sprawy organy ścigania oceniają cały materiał dowodowy, w tym przelewy, dokumentację leczenia, wiadomości i zeznania świadków.

W określonych stanach faktycznych mogą pojawić się też zarzuty dotyczące przywłaszczenia z art. 284 Kodeksu karnego, ale to zależy od tego, kto formalnie dysponował środkami, na jakiej podstawie i czy pieniądze zostały zatrzymane wbrew uzgodnieniom.

Jeżeli była to formalna zbiórka publiczna

Jeżeli akcja spełniała definicję zbiórki publicznej, zastosowanie ma ustawa z 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych. W takim przypadku organizator ma obowiązki sprawozdawcze. Zgodnie z art. 16 ust. 1 i 2 tej ustawy organizator zamieszcza sprawozdanie z przeprowadzonej zbiórki publicznej oraz sprawozdanie ze sposobu rozdysponowania zebranych ofiar.

Terminy i zakres danych wynikają bezpośrednio z ustawy oraz praktyki Portalu Zbiórek Publicznych. Brak wykonania obowiązków może prowadzić do odpowiedzialności za wykroczenie na podstawie przepisów karnych tej ustawy, a także do praktycznych trudności przy organizowaniu kolejnych zbiórek.

W takim wariancie nie warto ograniczać się do ogólnego wyjaśnienia, że środki wydano zgodnie z celem. Trzeba przygotować możliwie pełne sprawozdanie i uzupełnić je wszystkimi dostępnymi dowodami, nawet jeśli są pośrednie.

Co zrobić praktycznie krok po kroku?

1. Ustal podstawę prawną zbiórki – czy to była zbiórka publiczna, czy prywatna zbiórka darowizn online.
2. Sprawdź regulamin serwisu – zwłaszcza zasady rozliczeń, zwrotów i komunikacji z darczyńcami.
3. Odtwórz pełną historię wydatków – nie tylko z rachunków, ale też z przelewów, e-maili i dokumentacji medycznej.
4. Przygotuj przejrzyste zestawienie – wpływy, wydatki, daty, cele, dowody.
5. Udziel rzeczowej informacji darczyńcom – bez emocjonalnych sporów, z podaniem tego, co da się potwierdzić.
6. Nie składaj nieprawdziwych wyjaśnień – brak dokumentu lepiej uczciwie opisać i uzupełnić innymi dowodami.
7. Rozważ częściowy zwrot środków – jeżeli jakaś część pieniędzy nie może być wiarygodnie powiązana z celem zbiórki albo regulamin platformy tego wymaga.

Czego lepiej nie robić?

• nie ignorować wiadomości od operatora serwisu lub darczyńców,
• nie usuwać korespondencji i historii płatności,
• nie tworzyć dokumentów „wstecz” w sposób nierzetelny,
• nie zmieniać celu zbiórki po fakcie bez wyraźnej podstawy w regulaminie i bez poinformowania wpłacających,
• nie odpowiadać publicznie w sposób, który może pogłębić zarzut braku przejrzystości.

FAQ

Czy sam brak paragonów oznacza przestępstwo?

Nie. Sam brak części dokumentów nie oznacza automatycznie popełnienia przestępstwa. O ryzyku karnym można mówić dopiero wtedy, gdy istnieją podstawy do twierdzenia, że darczyńcy zostali celowo wprowadzeni w błąd albo środki świadomie wydano niezgodnie z deklarowanym celem.

Czy można rozliczyć zbiórkę innymi dowodami niż faktury?

Tak. Pomocne mogą być przelewy, potwierdzenia płatności, dokumentacja medyczna, e-maile, wiadomości, oświadczenia usługodawców i zeznania świadków. Ich przydatność zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego.

Czy darczyńca może żądać zwrotu wpłaty?

Może próbować dochodzić zwrotu, zwłaszcza gdy twierdzi, że środki wykorzystano niezgodnie z opisanym celem albo że został wprowadzony w błąd. To, czy takie roszczenie będzie skuteczne, zależy od treści zbiórki, regulaminu serwisu i dowodów.

Co zrobić, gdy platforma żąda pełnego rozliczenia, a dokumenty są niepełne?

Trzeba jak najszybciej przygotować zestawienie wszystkich wpływów i wydatków oraz dołączyć maksymalnie szeroki materiał zastępczy: historię rachunku, potwierdzenia płatności, dokumentację leczenia i pisemne wyjaśnienie braków.

Czy internetowa zbiórka zawsze jest zbiórką publiczną?

Nie. Wpłaty internetowe na rachunek bankowy lub przez operatorów płatności zwykle nie są zbiórką publiczną w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych. Dlatego najpierw trzeba ustalić formę akcji.

Źródła

• art. 888 § 1, art. 6, art. 415 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 233 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 286 § 1, art. 284 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 1, art. 16 ust. 1 i 2 ustawy z 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych