Zatrudnienie 15-latki jako korepetytorki – czy to legalne?

Czy można zatrudnić 15-latkę jako korepetytorkę na umowę-zlecenie?

W opisanym stanie faktycznym najważniejsze jest to, że chodzi o osobę, która ma 15 lat, czyli nie ukończyła jeszcze 16. roku życia. To właśnie ten wiek ma tu zasadnicze znaczenie.

Co do zasady odpowiedź brzmi: nie, zwykłe korepetycje online dla dzieci ze szkoły podstawowej nie mieszczą się w katalogu prac, które może wykonywać osoba poniżej 16 lat na podstawie umowy cywilnoprawnej. Sam fakt, że praca ma być zdalna, lekka i za zgodą rodziców, nie wystarcza.

Podstawą prawną jest art. 304⁵ § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, zgodnie z którym wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dziecko do ukończenia 16 lat jest dopuszczalne wyłącznie na rzecz podmiotu prowadzącego działalność kulturalną, artystyczną, sportową albo reklamową.

Zwykłe odpłatne udzielanie korepetycji nie jest co do zasady działalnością kulturalną, artystyczną, sportową ani reklamową. Dlatego taka współpraca najczęściej nie spełni warunków z art. 304⁵ § 1 Kodeksu pracy.

Zgoda rodziców to nie wszystko

To, że osoba ma 15 lat, oznacza również, że pozostaje pod władzą rodzicielską. Wynika to z art. 92 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce zgoda przedstawiciela ustawowego jest potrzebna, ale sama zgoda rodziców nie legalizuje zatrudnienia.

Jeżeli chodzi o osobę, która nie ukończyła 16 lat, trzeba patrzeć przede wszystkim na art. 304⁵ Kodeksu pracy. Przepis ten wprowadza wyjątek od zasady ochrony dziecka przed pracą zarobkową i dlatego powinien być interpretowany ściśle.

Jeżeli chcesz porównać podobny problem dotyczący osoby niepełnoletniej, zobacz także materiał o zatrudnieniu młodocianego.

Kiedy osoba poniżej 16 lat może pracować legalnie?

Zgodnie z art. 304⁵ Kodeksu pracy, dziecko do ukończenia 16 lat może wykonywać pracę lub inne zajęcia zarobkowe wyłącznie:

• w działalności kulturalnej,
• w działalności artystycznej,
• w działalności sportowej,
• w działalności reklamowej.

Do tego potrzebne jest wcześniejsze zezwolenie właściwego inspektora pracy. Wynika to z art. 304⁵ § 2 Kodeksu pracy.

Właściwy inspektor pracy odmówi wydania zezwolenia, jeżeli wykonywanie pracy:

• powoduje zagrożenie dla życia, zdrowia albo rozwoju psychofizycznego dziecka – art. 304⁵ § 3 pkt 1 Kodeksu pracy,
• zagraża wypełnianiu obowiązku szkolnego przez dziecko – art. 304⁵ § 3 pkt 2 Kodeksu pracy.

Dlatego nawet w branży objętej wyjątkiem nie wystarczy samo podpisanie umowy. Najpierw trzeba przejść procedurę przed PIP.

Jakie dokumenty są potrzebne do zezwolenia inspektora pracy?

Zgodnie z art. 304⁵ § 4 Kodeksu pracy do wniosku o wydanie zezwolenia trzeba dołączyć:

• pisemną zgodę przedstawiciela ustawowego lub opiekuna dziecka,
• opinię poradni psychologiczno-pedagogicznej o braku przeciwwskazań do wykonywania danej pracy lub innych zajęć zarobkowych,
• orzeczenie lekarza stwierdzające brak przeciwwskazań do wykonywania tej pracy lub zajęć,
• jeżeli dziecko podlega obowiązkowi szkolnemu – opinię dyrektora szkoły dotyczącą możliwości wypełniania tego obowiązku podczas wykonywania pracy.

Trzeba zwrócić uwagę na jedną praktyczną kwestię: uczeń liceum, który ukończył szkołę podstawową, co do zasady nie podlega już obowiązkowi szkolnemu, lecz obowiązkowi nauki. Dlatego zakres dokumentów może zależeć od konkretnego wieku i etapu edukacji. W razie wątpliwości najlepiej potwierdzić w okręgowym inspektoracie pracy, jakich załączników PIP oczekuje w danym przypadku.

Dlaczego korepetycje zwykle nie spełniają tych warunków?

Przepis art. 304⁵ Kodeksu pracy nie obejmuje dowolnej lekkiej pracy wykonywanej przez dziecko. Chodzi tylko o ściśle wskazane rodzaje działalności. Odpłatne prowadzenie zajęć edukacyjnych nie jest zwykle kwalifikowane jako działalność reklamowa, sportowa, artystyczna ani kulturalna tylko dlatego, że dotyczy języka obcego.

Inaczej mogłoby być jedynie w bardzo specyficznym stanie faktycznym, np. gdy udział osoby małoletniej miałby charakter występu artystycznego, projektu edukacyjno-medialnego lub kampanii reklamowej. To jednak nie jest typowy model korepetycji.

Jeżeli zależy Ci na prawidłowym doborze podstawy współpracy, przydatne może być także omówienie, jakie są różnice umów cywilnoprawnych.

Co zmienia ukończenie 16 lat?

Po ukończeniu 16 lat nie stosuje się już szczególnego reżimu z art. 304⁵ Kodeksu pracy, który dotyczy tylko dziecka do ukończenia 16 lat. Wtedy sytuacja jest prostsza, ale nadal trzeba pamiętać, że osoba między 15. a 18. rokiem życia jest młodocianym w rozumieniu prawa pracy, jeżeli jest zatrudniona na podstawie stosunku pracy – art. 190 § 1 Kodeksu pracy.

W pytaniu chodzi jednak o umowę-zlecenie, a nie umowę o pracę. W takim przypadku znaczenie mają przede wszystkim przepisy Kodeksu cywilnego o zdolności do czynności prawnych. Małoletni, który ukończył 13 lat, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych – art. 15 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Co do zasady do ważności czynności prawnej, przez którą zaciąga zobowiązanie lub rozporządza prawem, potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego – art. 17 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że przy zawieraniu umowy-zlecenia z 16- lub 17-latkiem warto zadbać o wyraźną zgodę rodzica albo współpodpisanie umowy przez przedstawiciela ustawowego. To ogranicza ryzyko sporu o ważność umowy.

Czy 15-letnia zleceniobiorczyni podlega ZUS?

Jeżeli umowa-zlecenie byłaby w ogóle dopuszczalna, to kwestia składek zależy od statusu ucznia lub studenta. Zgodnie z art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych uczniowie szkół ponadpodstawowych oraz studenci do ukończenia 26 lat, wykonujący umowę-zlecenie, nie podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

Skoro nie powstaje obowiązek ubezpieczeń społecznych z tego tytułu, nie ma też obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego z umowy-zlecenia na zasadach ogólnych dla zleceniobiorcy.

To jednak nie oznacza, że każda umowa-zlecenie z uczniem do 26 lat jest legalna. Zwolnienie z ZUS dotyczy rozliczeń składkowych, a nie dopuszczalności samego zatrudnienia osoby poniżej 16 lat.

Czy wynagrodzenie będzie „netto = brutto”?

Najczęściej tak bywa przy umowie-zleceniu ucznia do 26 lat, ale tylko po spełnieniu wszystkich warunków podatkowych i składkowych.

Po pierwsze, brak składek ZUS wynika – jak wyżej – z art. 6 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Po drugie, przychody z umowy-zlecenia osoby do ukończenia 26 lat mogą korzystać ze zwolnienia podatkowego do rocznego limitu określonego w art. 21 ust. 1 pkt 148 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Limit zwolnienia jest wspólny dla wskazanych tam przychodów i zależy od roku podatkowego.

W efekcie w wielu przypadkach wypłata faktycznie wychodzi jako „netto = brutto”, ale tylko wtedy, gdy:

• zleceniobiorca ma status ucznia albo studenta do 26 lat,
• przychód mieści się w limicie ulgi dla młodych,
• nie występują inne szczególne okoliczności podatkowe.

Nie wolno więc utożsamiać zasad rozliczeń z odpowiedzią na pytanie, czy sama współpraca z 15-latką jest zgodna z prawem.

Jakie ryzyko grozi za nieprawidłowe powierzenie pracy dziecku?

Powierzenie pracy dziecku z naruszeniem przepisów ochronnych może skutkować interwencją Państwowej Inspekcji Pracy. W zależności od okoliczności inspektor może nakazać zaprzestanie wykonywania pracy przez dziecko, a naruszenia przepisów prawa pracy mogą prowadzić także do odpowiedzialności wykroczeniowej pracodawcy lub podmiotu powierzającego pracę.

Ocena sankcji zależy jednak od konkretnego modelu współpracy, treści umowy, wieku dziecka i tego, czy w sprawie w ogóle należało stosować art. 304⁵ Kodeksu pracy.

Co zrobić w praktyce w opisanej sytuacji?

Jeżeli planujesz współpracę z 15-letnią licealistką jako korepetytorką angielskiego dla dzieci, najbezpieczniejszy wniosek jest taki:

1. nie zawieraj od razu umowy-zlecenia tylko dlatego, że rodzice wyrażają zgodę,
2. oceń, czy planowana aktywność rzeczywiście mieści się w działalności kulturalnej, artystycznej, sportowej lub reklamowej z art. 304⁵ § 1 Kodeksu pracy,
3. jeżeli nie – odłóż współpracę do czasu ukończenia przez tę osobę 16 lat albo wybierz inny, legalny model organizacyjny,
4. jeżeli uważasz, że sprawa ma niestandardowy charakter – skonsultuj stan faktyczny przed podpisaniem umowy i przed kontaktem z PIP.

W opisanym przez Panią standardowym modelu korepetycji online odpowiedź jest więc raczej negatywna: 15-latki nie należy zatrudniać do takich zajęć na zwykłą umowę-zlecenie.

FAQ

Czy zgoda rodziców wystarczy, aby 15-latka mogła dawać korepetycje odpłatnie?

Nie. Przy osobie poniżej 16 lat sama zgoda rodziców nie wystarcza. Trzeba jeszcze sprawdzić, czy dana aktywność mieści się w art. 304⁵ § 1 Kodeksu pracy, a jeśli tak – uzyskać zezwolenie inspektora pracy.

Czy praca zdalna zmienia ocenę prawną?

Nie zasadniczo. To, że zajęcia odbywają się online i z domu, nie znosi ograniczeń z art. 304⁵ Kodeksu pracy.

Czy 15-latka na umowie-zleceniu ma ZUS?

Jeżeli jest uczennicą i umowa-zlecenie byłaby dopuszczalna, co do zasady nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym na podstawie art. 6 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Czy po ukończeniu 16 lat można zawrzeć umowę-zlecenie na korepetycje?

Zwykle tak jest to prostsze niż przy 15-latce, ale nadal trzeba zadbać o zgodę przedstawiciela ustawowego i prawidłową treść umowy, bo małoletni ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych.

Czy ulga dla młodych oznacza zawsze wypłatę „na rękę” bez potrąceń?

Nie zawsze. To zależy od statusu ucznia lub studenta, wieku, limitu zwolnienia podatkowego z art. 21 ust. 1 pkt 148 ustawy o PIT i konkretnego sposobu rozliczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
4. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887
5. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych – Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350