Ubezwłasnowolnienie chorego rodzica, alimenty i pomoc prawna dzieci

Czy ubezwłasnowolnienie to jedyne wyjście?

Nie. W opisanej sytuacji trzeba rozważyć równolegle trzy tory działania: zabezpieczenie zdrowia mamy, ewentualne postępowanie o ubezwłasnowolnienie oraz przygotowanie się na możliwy spór o alimenty.

Jeżeli mama odmawia leczenia psychiatrycznego, przestaje przyjmować leki, zaniedbuje siebie, zachowuje się w sposób zagrażający sobie albo otoczeniu, to w pierwszej kolejności warto ocenić, czy zachodzą podstawy do interwencji medycznej i psychiatrycznej bez jej zgody. Taką możliwość przewiduje ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 tej ustawy osoba, której zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych może bezpośrednio zagrażać własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, może być poddana badaniu psychiatrycznemu również bez jej zgody. Jeżeli stan jest nagły, należy wzywać pogotowie ratunkowe lub policję, a nie czekać wyłącznie na rozstrzygnięcie sądu rodzinnego czy okręgowego.

Natomiast przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody jest możliwe m.in. na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, gdy dotychczasowe zachowanie osoby wskazuje, że z powodu choroby psychicznej zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

Ubezwłasnowolnienie jest odrębną instytucją. Nie służy „ukaraniu” chorego rodzica ani odciążeniu dzieci, lecz ochronie osoby, która nie jest w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw.

Kiedy możliwe jest ubezwłasnowolnienie całkowite, a kiedy częściowe?

Zgodnie z art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Jeżeli sąd orzeknie ubezwłasnowolnienie całkowite, osoba taka nie ma zdolności do czynności prawnych. Dla osoby pełnoletniej ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę, o czym stanowi art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego.

Z kolei art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje ubezwłasnowolnienie częściowe osoby pełnoletniej, jeżeli jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. W takim przypadku ustanawia się kuratora, a osoba zachowuje ograniczoną zdolność do czynności prawnych zgodnie z art. 15 Kodeksu cywilnego.

W praktyce zasadnicze pytanie brzmi: czy mama tylko podejmuje złe decyzje, czy też z powodu choroby psychicznej faktycznie nie jest w stanie rozumieć znaczenia swoich działań i kierować swoim postępowaniem. To zawsze wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego oraz opinii biegłych.

Warto też pamiętać, że samo ubezwłasnowolnienie nie zastępuje leczenia ani nie powoduje automatycznego umieszczenia w szpitalu czy domu pomocy społecznej. To tylko narzędzie do ustanowienia formalnej reprezentacji i kontroli nad ważnymi sprawami osoby chorej.

Zobacz również:

ubezwłasnowolnienie i obowiązki opiekuna oraz opiekun chorego rodzica.

Jak przebiega postępowanie o ubezwłasnowolnienie krok po kroku?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie prowadzi sąd okręgowy właściwy dla miejsca zamieszkania osoby, której wniosek dotyczy – wynika to z art. 544 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie toczy się w trybie nieprocesowym.

Wniosek mogą złożyć osoby wskazane w art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli m.in. małżonek, krewni w linii prostej oraz rodzeństwo. Jako córka ma Pani legitymację do złożenia takiego wniosku.

Do wniosku trzeba dołączyć przede wszystkim dokumenty potwierdzające pokrewieństwo oraz dokumentację medyczną. Szczególnie istotny jest wymóg z art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – do wniosku należy dołączyć świadectwo lekarskie wydane przez lekarza psychiatrę albo zaświadczenie psychologa o stanie psychicznym osoby, której dotyczy wniosek, a jeżeli ubezwłasnowolnienie ma być z powodu innego rodzaju zaburzeń psychicznych, także odpowiednie zaświadczenie lekarza specjalisty. Brak takich dokumentów może skutkować odrzuceniem wniosku, chyba że ich złożenie jest niemożliwe z przyczyn niezależnych od wnioskodawcy.

Po wszczęciu sprawy sąd powinien wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek, zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wysłuchanie odbywa się w obecności biegłego psychologa oraz – zależnie od stanu zdrowia – biegłego psychiatry lub neurologa.

Następnie sąd przeprowadza dowód z opinii biegłych. To ich ocena jest zwykle kluczowa dla rozstrzygnięcia, czy zachodzą podstawy do ubezwłasnowolnienia całkowitego, częściowego czy też brak jest podstaw do ingerencji.

W wyjątkowych sytuacjach sąd może zarządzić obserwację w zakładzie leczniczym. Zgodnie z art. 554 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego obserwacja może trwać maksymalnie 6 tygodni, a tylko wyjątkowo termin ten może zostać przedłużony do 3 miesięcy.

Po prawomocnym orzeczeniu ubezwłasnowolnienia sąd okręgowy przesyła odpis do sądu opiekuńczego. Dopiero sąd rejonowy ustanawia opiekuna dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie albo kuratora dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo. To ważne praktycznie, bo samo postanowienie o ubezwłasnowolnieniu nie daje jeszcze córce czy synowi automatycznego prawa do reprezentowania rodzica.

Czy opiekunem musi zostać dziecko?

Nie. Sąd opiekuńczy co do zasady bierze pod uwagę dobro osoby ubezwłasnowolnionej i możliwość prawidłowego wykonywania obowiązków. Jeżeli relacje rodzinne są skrajnie trudne, a dzieci same są obciążone traumą, konfliktem albo mieszkają daleko, można wskazywać, że ustanowienie członka rodziny opiekunem nie będzie najlepszym rozwiązaniem.

W praktyce opiekunem lub kuratorem może zostać także inna odpowiednia osoba, a w określonych sytuacjach również osoba związana z pomocą społeczną lub placówką. Zależy to od realiów sprawy i oceny sądu rodzinnego.

Jeżeli problem dotyczy także bieżących obowiązków opiekuna, pomocny może być materiał: alimenty od rodzeństwa dla podopiecznego.

Czy dzieci muszą płacić alimenty na rzecz rodziców?

Nie automatycznie. Obowiązek alimentacyjny dzieci wobec rodziców istnieje co do zasady na podstawie art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ale zakres tego obowiązku zależy od przesłanek ustawowych.

Zgodnie z art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku, jeżeli chodzi o inne osoby niż dzieci uprawnione względem rodziców. W sporach rodzic–dorosłe dziecko oznacza to, że rodzic powinien wykazać niedostatek.

Niedostatek nie oznacza samego obniżenia poziomu życia. Chodzi o sytuację, w której rodzic nie może własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb, takich jak mieszkanie, żywność, leki, podstawowa opieka czy niezbędne koszty leczenia.

Drugą stroną równania są możliwości majątkowe i zarobkowe dzieci. Zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Sąd nie bada więc tylko potrzeb rodzica, ale również sytuację dzieci – ich dochody, koszty utrzymania, własne dzieci, kredyty, stan zdrowia czy obciążenia życiowe.

Jak bronić się przed alimentami na rodzica, który zaniedbywał dzieci?

W opisanej sprawie najważniejszy może być art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Wyjątek dotyczy tylko obowiązku rodziców wobec małoletnich dzieci.

To właśnie ten przepis najczęściej pozwala bronić się dzieciom przed roszczeniami rodzica, który w przeszłości stosował przemoc, porzucił dzieci, nie łożył na ich utrzymanie, nadużywał alkoholu, dopuszczał się poważnych zaniedbań wychowawczych albo doprowadził do trwałego zerwania więzi własnym zachowaniem.

Nie wystarczy jednak samo subiektywne poczucie krzywdy. Trzeba przygotować dowody, np. dawne wyroki, dokumentację z opieki społecznej, dokumenty komornicze, zaświadczenia z terapii, zeznania rodzeństwa i innych świadków, wiadomości, nagrania czy dokumenty potwierdzające, że dzieci w młodym wieku utrzymywały rodzinę zamiast otrzymywać wsparcie od rodziców.

W odpowiedzi na pozew o alimenty warto więc podnieść jednocześnie:

• brak niedostatku po stronie rodzica – jeżeli ma on świadczenia, majątek albo może korzystać z pomocy instytucjonalnej,
• ograniczone możliwości zarobkowe i majątkowe dziecka,
• sprzeczność żądania z zasadami współżycia społecznego na podstawie art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jak pomagać finansowo, żeby nie pogorszyć swojej sytuacji?

Jeżeli chcą Państwo pomagać mamie dobrowolnie, warto robić to w sposób kontrolowany i możliwy do udokumentowania. Zamiast przekazywania gotówki lepiej opłacać konkretne rachunki, kupować leki, żywność albo finansować uzgodnione usługi. Ogranicza to ryzyko nadużyć i pozwala później wykazać realny zakres pomocy.

Jeżeli kontakt z mamą jest bardzo trudny, nie należy podpisywać w pośpiechu umów, pożyczek, poręczeń ani zobowiązań dotyczących jej długów. Dzieci nie odpowiadają automatycznie za zobowiązania rodzica tylko dlatego, że są rodziną. Odpowiedzialność może powstać dopiero wtedy, gdy same zaciągną zobowiązanie albo przyjmą je na siebie.

Przy rozproszonym rodzeństwie pomoc może też polegać na podziale zadań: jedna osoba kontaktuje się z MOPS, druga pilnuje dokumentacji, trzecia organizuje kontakt z lekarzem. Jeżeli część rodziny mieszka poza Polską, praktyczne wskazówki znajdą Państwo w tekście o opiece z zagranicy.

Jakiej pomocy można oczekiwać od MOPS lub OPS?

MOPS albo OPS nie może po prostu odmówić zajęcia się sprawą tylko dlatego, że rodzic ma dzieci. Ośrodek powinien ocenić sytuację w ramach ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności przez rodzinny wywiad środowiskowy, o którym mowa w art. 107 tej ustawy.

W zależności od sytuacji możliwe są m.in.:

• usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania – art. 50 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej,
• specjalistyczne usługi opiekuńcze – również na podstawie art. 50 ustawy,
• pomoc w formie zasiłku stałego, okresowego lub celowego – stosownie do spełnienia przesłanek ustawowych,
• skierowanie do domu pomocy społecznej, jeżeli osoba wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności i nie można zapewnić jej niezbędnej pomocy w usługach opiekuńczych – art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

Jednocześnie trzeba pamiętać, że pobyt w domu pomocy społecznej jest co do zasady odpłatny. Zasady odpłatności reguluje art. 61 ustawy o pomocy społecznej. W pierwszej kolejności płaci mieszkaniec domu, a w dalszej – małżonek, zstępni przed wstępnymi, ale tylko w granicach określonych w ustawie i po zbadaniu sytuacji dochodowej. Nie jest to więc nieograniczone i automatyczne obciążenie dzieci pełnym kosztem.

Jeżeli rodzic z powodu zaburzeń psychicznych nie wyraża zgody na skierowanie do domu pomocy społecznej, a brak opieki zagraża jego życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu, możliwe bywa wszczęcie odrębnej procedury sądowej. W takich sprawach bardzo ważna jest współpraca z MOPS, lekarzem i sądem opiekuńczym.

Tabela: jakie działanie do jakiego problemu?

FAQ

Czy mogę złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie bez zgody mamy?

Tak. Jeżeli jest Pani córką, ma Pani uprawnienie do złożenia wniosku na podstawie art. 545 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgoda mamy nie jest wymagana, ale sąd będzie badał jej stan zdrowia i wysłucha ją, o ile będzie to możliwe.

Czy samo skierowanie do szpitala wystarczy, aby przyjąć mamę bez jej zgody?

Nie. O przyjęciu bez zgody decydują przesłanki z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, przede wszystkim bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia albo inne sytuacje wskazane w tej ustawie. Samo wcześniejsze skierowanie nie zastępuje ustawowych warunków.

Czy po ubezwłasnowolnieniu córka automatycznie zostanie opiekunem?

Nie. Po prawomocnym orzeczeniu opiekuna albo kuratora ustanawia sąd rejonowy. Sąd ocenia, kto daje rękojmię prawidłowego wykonywania obowiązków i co najlepiej służy dobru osoby chorej.

Czy rodzic zawsze wygra sprawę o alimenty przeciwko dziecku?

Nie. Rodzic musi wykazać niedostatek, a sąd bada też możliwości dziecka. Dodatkowo dziecko może powołać art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli żądanie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Czy MOPS może zmusić dzieci do osobistej opieki nad matką?

Co do zasady nie można narzucić dorosłemu dziecku osobistego, codziennego sprawowania opieki wbrew jego możliwościom życiowym. MOPS może badać sytuację rodziny i dochody, ale opieka instytucjonalna i odpłatność za świadczenia podlegają odrębnym zasadom ustawowym.

Podsumowanie

W takiej sprawie nie trzeba wybierać między całkowitym odcięciem się od rodzica a całkowitym poświęceniem własnego życia. Prawo daje kilka narzędzi: interwencję psychiatryczną, pomoc społeczną, ubezwłasnowolnienie, ustanowienie opiekuna lub kuratora, a także skuteczną obronę przed niezasadnym roszczeniem o alimenty.

Najważniejsze jest działanie etapami: najpierw bezpieczeństwo i zdrowie, potem uporządkowanie sytuacji prawnej, a równolegle gromadzenie dowodów dotyczących historii rodziny i aktualnych potrzeb chorego rodzica.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – Dz.U. 1994 nr 111 poz. 535
5. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z 29.12.1983 r., I CR 377/83.
7. Wyrok Sądu Najwyższego z 25.11.2021 r., II USKP 89/21.