Oskarżenie o wyłudzenie odszkodowania z OC – co realnie grozi

Podejrzenie wyłudzenia odszkodowania – kiedy sprawa robi się karna?

Samo zgłoszenie szkody do ubezpieczyciela nie jest przestępstwem. Tak samo nie jest nim to, że poszkodowany i sprawca znają się prywatnie. Ubezpieczyciel może jednak badać, czy zdarzenie było rzeczywiste, czy szkoda powstała w deklarowanych okolicznościach i czy roszczenie nie zmierza do uzyskania nienależnej wypłaty.

W praktyce karnej najczęściej rozważa się tu dwa przepisy. Po pierwsze art. 298 § 1 Kodeksu karnego, zgodnie z którym kto, w celu uzyskania odszkodowania z tytułu umowy ubezpieczenia, powoduje zdarzenie będące podstawą do wypłaty takiego odszkodowania, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Po drugie art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, czyli oszustwo, gdy ktoś doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem za pomocą wprowadzenia w błąd albo wyzyskania błędu.

Jeżeli więc szkoda była prawdziwa, a zgłoszenie oparto na rzeczywistym przebiegu zdarzenia, sama „podejrzliwość” ubezpieczyciela nie przesądza o odpowiedzialności karnej. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy pojawiają się nieprawdziwe elementy: fikcyjny przebieg zdarzenia, zawyżona wartość szkody, fałszywe dokumenty, podstawione dowody albo uzgodniona wersja ze sprawcą.

Co dokładnie obejmuje art. 298 Kodeksu karnego?

Art. 298 § 1 Kodeksu karnego dotyczy sytuacji, w której ktoś powoduje zdarzenie będące podstawą wypłaty odszkodowania. Chodzi więc o wywołanie zdarzenia pozornie losowego, ale w rzeczywistości celowego, np. celowe uszkodzenie rzeczy, upozorowanie kradzieży albo zaaranżowanie szkody po to, by uruchomić ochronę ubezpieczeniową.

Przepis ten nie obejmuje każdej nieścisłości w zgłoszeniu. Jeśli zdarzenie nastąpiło naprawdę, lecz strony inaczej zapamiętują jego przebieg albo spór dotyczy tylko wysokości szkody, sama taka rozbieżność nie musi jeszcze oznaczać czynu z art. 298 § 1 Kodeksu karnego. Znaczenie ma zamiar uzyskania odszkodowania oraz celowe spowodowanie zdarzenia.

Warto też odróżnić art. 298 Kodeksu karnego od klasycznego oszustwa. Jeżeli ktoś nie wywołał samego zdarzenia, ale na przykład przedstawia fałszywe rachunki, przerabia potwierdzenia naprawy albo nieprawdziwie opisuje uszkodzenia, w grę może wchodzić art. 286 § 1 Kodeksu karnego, a przy dokumentach także art. 270 § 1 Kodeksu karnego lub art. 271 § 1 Kodeksu karnego – zależnie od tego, kto sporządził dokument i jaki miał on charakter.

Czy ubezpieczyciel może zawiadomić organy ścigania tylko dlatego, że strony się znają?

Tak – ubezpieczyciel może złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, jeżeli poweźmie wątpliwości co do prawdziwości roszczenia. Nie potrzebuje do tego pewności ani prawomocnego rozstrzygnięcia. Samo zawiadomienie nie oznacza jednak, że przestępstwo zostało popełnione.

Znajomość między sprawcą a poszkodowanym może być dla ubezpieczyciela tylko sygnałem do dokładniejszej weryfikacji. Taki fakt może skłonić do sprawdzenia, czy nie doszło do zmowy, ale sam w sobie nie stanowi dowodu winy. W postępowaniu karnym organy muszą ustalić konkretne okoliczności: czy szkoda istniała, jak powstała, jakie były oświadczenia stron i czy istniał zamiar uzyskania nienależnego świadczenia.

Jeżeli rozmowa z konsultantem miała charakter „ostrzegający”, to z praktycznego punktu widzenia nie jest to jeszcze nic nadzwyczajnego. Ubezpieczyciele często dają stronie możliwość uzupełnienia wyjaśnień albo cofnięcia roszczenia, gdy dostrzegają niespójności. Nie oznacza to automatycznie, że mają mocne podstawy karne.

Czy rezygnacja z roszczenia chroni przed odpowiedzialnością?

To zależy od tego, co rzeczywiście się wydarzyło wcześniej.

Jeżeli szkoda była prawdziwa, ale nie chce Pan dalej prowadzić sprawy z obawy przed konfliktem z ubezpieczycielem, samo wycofanie roszczenia nie rodzi negatywnych skutków karnych. Jest to po prostu rezygnacja z dochodzenia świadczenia.

Jeżeli natomiast roszczenie opierało się na nieprawdziwych twierdzeniach albo na sztucznie wykreowanej podstawie wypłaty, wycofanie wniosku nie zawsze „zamyka” sprawę. Istotne jest, czy doszło już do realizacji znamion czynu zabronionego, na jakim etapie była sprawa i czy wypłata została zablokowana. W przypadku art. 298 § 2 Kodeksu karnego nie podlega karze ten, kto przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie zapobiegł wypłacie odszkodowania. Ten przepis może więc mieć znaczenie, ale tylko wtedy, gdy sytuacja mieści się w art. 298 § 1 Kodeksu karnego.

Nie należy jednak zakładać, że każde cofnięcie roszczenia automatycznie uruchamia art. 298 § 2 Kodeksu karnego. Jeżeli problem dotyczy raczej wprowadzenia ubezpieczyciela w błąd dokumentami lub opisem szkody, organy mogą analizować sprawę także pod kątem art. 286 § 1 Kodeksu karnego, a wówczas wycofanie roszczenia nie daje tak prostego skutku.

Jak ocenić ryzyko w opisanej sytuacji?

W opisanym stanie faktycznym kluczowe są cztery pytania:

• czy szkoda smartwatcha rzeczywiście powstała w deklarowanych okolicznościach,
• czy sprawca potwierdza ten sam przebieg zdarzenia,
• czy przedstawione koszty naprawy lub wymiany są rzetelne,
• czy w zgłoszeniu nie podano informacji, o których Pan wiedział, że są nieprawdziwe.

Jeżeli odpowiedzi są korzystne i szkoda jest autentyczna, samo to, że najpierw nie ujawnił Pan znajomości ze sprawcą, nie powinno samoistnie przesądzać o odpowiedzialności karnej. Może natomiast obniżać wiarygodność w oczach ubezpieczyciela i prowadzić do dokładniejszej analizy sprawy.

Inaczej będzie, gdyby szkoda została „dogadana”, zawyżona albo przedstawiona niezgodnie z prawdą. Wtedy ryzyko nie wynika z samej znajomości, lecz z treści oświadczeń i dowodów. W innych sprawach o oszustwo podobnie decydują zamiar wprowadzenia w błąd i cel osiągnięcia korzyści majątkowej; porównawczo zobacz odpowiedzialność za oszustwo internetowe.

Co zrobić praktycznie przed podjęciem decyzji?

Najbezpieczniej jest:

1. zebrać pełną dokumentację szkody: zgłoszenie, wiadomości, oświadczenia, rachunki, zdjęcia, potwierdzenia naprawy lub wyceny,
2. sprawdzić, czy wszystkie dotychczasowe informacje przekazane ubezpieczycielowi są spójne,
3. nie składać pochopnych dodatkowych wyjaśnień „na telefon”, jeśli nie ma Pan pewności co do treści,
4. jeżeli chce Pan wycofać roszczenie, zrobić to w sposób przemyślany i niesprzeczny z wcześniejszymi twierdzeniami,
5. nie tworzyć nowych wersji zdarzenia tylko po to, by „ratować” sprawę.

Jeżeli doszło już do złożenia nieprecyzyjnych lub błędnych informacji, trzeba ocenić, czy były to pomyłki, nieścisłości wynikające z pamięci, czy też twierdzenia mogące zostać odczytane jako świadome wprowadzenie w błąd. Taka ocena zawsze zależy od szczegółów stanu faktycznego.

Zobacz również:

nieprawdziwe dane we wniosku kredytowym

FAQ

Czy sama znajomość ze sprawcą szkody oznacza próbę wyłudzenia?

Nie. Taki fakt może wzbudzić czujność ubezpieczyciela, ale nie stanowi samodzielnej podstawy odpowiedzialności karnej. Potrzebne są konkretne dowody na fikcyjność szkody albo świadome wprowadzenie w błąd.

Czy ubezpieczyciel może zgłosić sprawę na policję lub do prokuratury?

Tak. Może złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, jeśli uzna roszczenie za podejrzane. To jednak dopiero początek weryfikacji, a nie dowód winy.

Czy wycofanie roszczenia zawsze chroni przed odpowiedzialnością?

Nie zawsze. Jeżeli szkoda była fikcyjna albo użyto fałszywych informacji, samo wycofanie roszczenia nie musi zamknąć sprawy. Znaczenie ma etap sprawy, rodzaj czynu i to, czy doszło do dobrowolnego zapobieżenia wypłacie przed wszczęciem postępowania karnego.

Co grozi za wyłudzenie lub próbę wyłudzenia odszkodowania?

W zależności od sposobu działania mogą mieć zastosowanie różne przepisy, przede wszystkim art. 298 § 1 Kodeksu karnego albo art. 286 § 1 Kodeksu karnego. Kwalifikacja zależy od tego, czy doszło do celowego spowodowania zdarzenia, czy do wprowadzenia ubezpieczyciela w błąd.

Czy nieścisłość w rozmowie z konsultantem od razu oznacza przestępstwo?

Nie. Pomyłka, nieprecyzyjne sformułowanie albo późniejsze doprecyzowanie okoliczności nie muszą oznaczać czynu zabronionego. Problem pojawia się wtedy, gdy nieprawdziwe informacje były świadome i miały służyć uzyskaniu pieniędzy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 13 § 1, art. 286 § 1, art. 298, art. 270 § 1, art. 271 § 1.

2. Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej – w zakresie przeciwdziałania przestępczości ubezpieczeniowej i weryfikacji roszczeń przez zakłady ubezpieczeń.

3. Wyrok Sądu Najwyższego z 6 lutego 2020 r., sygn. akt IV KK 48/19 – pomocniczo, przy rozróżnieniu pomiędzy rzeczywistym spowodowaniem zdarzenia a samym tworzeniem jego pozorów.