Odzyskanie nakładów na remont domu małżonka po rozwodzie

Ustrój majątkowy małżonków a remont domu jednego z nich

Podstawową zasadę zawiera art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Do majątku wspólnego wchodzą więc zwykle wynagrodzenia za pracę, dochody z działalności zarobkowej oraz dochody z majątku wspólnego i osobistego.

Z kolei składniki należące do majątku osobistego wymienia art. 33 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Należy do nich m.in. nieruchomość nabyta przed ślubem albo otrzymana w darowiźnie czy spadku, chyba że darczyńca albo spadkodawca postanowił inaczej. Jeżeli więc dom od początku należał wyłącznie do żony, sam dom nie staje się wspólny tylko dlatego, że w czasie małżeństwa był remontowany.

To jednak nie oznacza, że wydane na remont pieniądze przepadają. W wielu przypadkach można je rozliczyć przy podziale majątku, a w praktyce spory o nakłady na dom żony należą do najczęstszych spraw po rozwodzie.

Podstawa prawna zwrotu nakładów

Najważniejszy przepis to art. 45 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Wynika z niego, że każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty. Przepis dodaje też ważny wyjątek: nie można żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności.

W praktyce oznacza to, że jeżeli z pieniędzy wspólnych sfinansowano wymianę dachu, instalacji, ogrodzenia, utwardzenie podwórka albo adaptację poddasza w domu należącym tylko do jednego małżonka, drugi małżonek może domagać się rozliczenia tych nakładów. Roszczenie to najczęściej rozpoznaje sąd w sprawie o podział majątku wspólnego po rozwodzie, separacji, ustanowieniu rozdzielności majątkowej albo po zawarciu umowy majątkowej, jeżeli wspólność już ustała.

Podstawę procesową rozliczeń w postępowaniu o podział majątku daje również art. 567 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 686 Kodeksu postępowania cywilnego. W tym postępowaniu sąd może rozstrzygać także o wzajemnych roszczeniach między małżonkami z tytułu posiadania rzeczy oraz nakładów i wydatków.

Kiedy można żądać zwrotu, a kiedy nie

Roszczenie o zwrot nie zależy od samego faktu rozwodu. Kluczowe jest ustanie wspólności majątkowej i wykazanie, że nakłady zostały poczynione z określonego majątku na inny majątek. Jeżeli więc nadal trwa wspólność ustawowa, sąd co do zasady rozlicza te kwestie dopiero po jej ustaniu, chyba że zachodzą szczególne przesłanki wcześniejszego rozstrzygnięcia.

Trzeba też odróżnić:

• nakłady zwiększające wartość domu,
• wydatki bieżące związane ze zwykłym korzystaniem z nieruchomości,
• wydatki przeznaczone wyłącznie na zaspokojenie potrzeb rodziny.

Przykładowo: generalny remont dachu, wykonanie nowej łazienki czy trwała przebudowa poddasza zwykle mają charakter nakładów zwiększających wartość nieruchomości. Natomiast drobne bieżące koszty utrzymania domu nie zawsze będą podlegały rozliczeniu w takim samym zakresie.

Jak sąd ustala wysokość rozliczenia

W sprawach o zwrot nakładów sąd nie ogranicza się do prostego zsumowania rachunków. Znaczenie ma to, czy dane prace rzeczywiście zwiększyły wartość domu i jaka była wartość tego wzrostu na moment ustania wspólności albo na moment orzekania – zależnie od rodzaju rozliczenia i okoliczności sprawy. W praktyce bardzo często potrzebna jest opinia biegłego z zakresu szacowania nieruchomości albo budownictwa.

Nie zawsze więc odzyskuje się dokładnie tyle, ile zostało wydane. Jeżeli wydano 150 000 zł, ale część prac miała charakter eksploatacyjny albo została wykonana wadliwie, sąd może przyjąć niższą wartość rozliczenia. Z drugiej strony, jeśli prace realnie podniosły wartość nieruchomości, punkt odniesienia nie musi być identyczny z sumą historycznych wydatków.

Czy można odzyskać połowę czy całość wydatków?

Jeżeli remont został opłacony z majątku wspólnego, to rozliczeniu podlega roszczenie majątku wspólnego wobec majątku osobistego drugiego małżonka. W praktyce przy równych udziałach w majątku wspólnym oznacza to najczęściej ekonomicznie korzyść odpowiadającą około połowie wartości rozliczanego nakładu dla tego małżonka, który dochodzi rozliczenia.

Jeżeli jednak pieniądze pochodziły z majątku osobistego jednego małżonka, na przykład z oszczędności sprzed ślubu, z darowizny przeznaczonej tylko dla niego albo ze sprzedaży składnika należącego do majątku osobistego, sytuacja wymaga oddzielnej analizy. W takiej sprawie możliwe bywa dochodzenie zwrotu w większym zakresie niż połowa, ale trzeba dokładnie wykazać źródło pieniędzy oraz podstawę prawną roszczenia.

Podobne problemy pojawiają się też wtedy, gdy jeden z małżonków finansował remont mieszkania żony albo ponosił koszty budowy domu stojącego na działce należącej wyłącznie do współmałżonka.

Jakie dowody przygotować

W sprawach o zwrot nakładów ciężar wykazania roszczenia spoczywa na osobie, która się go domaga. Wynika to z art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz z art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego. Im lepsza dokumentacja, tym większa szansa na skuteczne rozliczenie.

Warto zgromadzić w szczególności:

• faktury VAT, rachunki i paragony,
• potwierdzenia przelewów i wypłat gotówkowych,
• umowy z wykonawcami, kosztorysy, zamówienia materiałów,
• zdjęcia przed i po remoncie,
• korespondencję dotyczącą prac,
• zeznania świadków, np. wykonawców lub członków rodziny,
• dokumenty potwierdzające źródło środków, np. darowiznę, sprzedaż majątku osobistego, historię rachunku bankowego.

Jeżeli brakuje części dokumentów, sprawa nie jest z góry przegrana, ale staje się trudniejsza dowodowo. Wtedy duże znaczenie mają zeznania świadków, zdjęcia oraz opinia biegłego.

Samochód przekazany drugiemu małżonkowi – czy też podlega rozliczeniu?

Jeżeli poza remontem jeden małżonek sfinansował drugiemu samochód, trzeba ustalić, czy auto weszło do majątku wspólnego, czy do majątku osobistego, oraz z jakich środków zostało kupione. Jeżeli samochód został nabyty w czasie wspólności za wspólne pieniądze, co do zasady wchodzi do majątku wspólnego na podstawie art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wtedy nie rozlicza się go jako nakładu na majątek osobisty, lecz jako składnik majątku wspólnego.

Jeżeli natomiast auto zostało darowane wyłącznie jednemu małżonkowi albo kupione wyłącznie z majątku osobistego drugiego, konieczna jest osobna analiza. W takich sprawach sam sposób zarejestrowania samochodu nie przesądza jeszcze definitywnie o jego przynależności majątkowej.

Nierówne udziały w majątku wspólnym – kiedy mają znaczenie

Nie zawsze udziały małżonków w majątku wspólnym są równe. Art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wprowadza zasadę równych udziałów, ale art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala żądać ustalenia nierównych udziałów, jeżeli istnieją ku temu ważne powody i jeżeli stopień przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego był różny.

Samo to, że jedno z małżonków zarabiało więcej, nie wystarcza automatycznie. Sąd bierze pod uwagę także osobisty wkład w prowadzenie domu i wychowanie dzieci, co wynika wprost z art. 43 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli jednak w konkretnej sprawie rzeczywiście zachodzą przesłanki nierównych udziałów, może to wpłynąć także na końcowy ekonomiczny rezultat rozliczenia nakładów.

Jak dochodzić zwrotu w praktyce

Najczęściej składa się do sądu rejonowego wniosek o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej i w tym samym piśmie zgłasza żądanie rozliczenia nakładów. We wniosku warto wskazać:

• kiedy i z jakich środków wykonano remont,
• jakie prace zostały wykonane,
• dlaczego dom należał do majątku osobistego drugiego małżonka,
• jakiej kwoty się żąda i na jakiej podstawie,
• jakie dowody mają to potwierdzać.

Jeżeli sprawa jest bardziej złożona, sąd może najpierw ustalić skład i wartość majątku wspólnego, a następnie przejść do rozliczeń. Trzeba też liczyć się z koniecznością zaliczki na opinię biegłego.

Czy roszczenie się przedawnia?

W praktyce przyjmuje się, że rozliczenie nakładów z art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego następuje przede wszystkim w ramach postępowania działowego po ustaniu wspólności majątkowej. Ocena przedawnienia bywa jednak zależna od tego, jak sformułowane jest konkretne roszczenie i czy dochodzone jest ono w sprawie o podział majątku, czy poza nią. Dlatego przy zwłoce warto działać możliwie szybko, zwłaszcza gdy dokumenty mogą zaginąć lub świadkowie nie będą pamiętać szczegółów.

FAQ

Czy po rozwodzie mogę żądać zwrotu pieniędzy za remont domu żony?

Tak, jeżeli remont został sfinansowany z majątku wspólnego albo z Pana majątku osobistego i da się to udowodnić. Przy środkach wspólnych podstawą jest art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a rozliczenia najczęściej dokonuje się w sprawie o podział majątku.

Czy dom należący do żony będzie dzielony po rozwodzie?

Nie, jeżeli stanowi jej majątek osobisty, np. został nabyty przed ślubem albo otrzymany w darowiźnie. Rozliczeniu podlegają wtedy nie sam dom, lecz nakłady poczynione na ten dom.

Czy wystarczą same zeznania świadków bez faktur?

Mogą pomóc, ale zwykle są niewystarczające jako jedyny dowód. Najlepiej przedstawić także przelewy, rachunki, zdjęcia i inne dokumenty potwierdzające zarówno zakres prac, jak i źródło pieniędzy.

Czy mogę żądać od razu połowy wydanych pieniędzy?

Niekoniecznie dokładnie połowy nominalnie wydanej kwoty. Sąd bada, czy doszło do nakładów podlegających rozliczeniu i jaka jest ich wartość. Znaczenie ma również to, czy udziały małżonków w majątku wspólnym są równe.

Czy praca własna przy remoncie też może być rozliczana?

Może mieć znaczenie dowodowe i ekonomiczne, ale jej rozliczenie bywa trudniejsze niż rozliczenie wydatków pieniężnych. W konkretnej sprawie trzeba wykazać zakres prac, ich wartość oraz wpływ na wzrost wartości nieruchomości.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – ISAP.

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ISAP.