Bigamia a rozwód lub unieważnienie małżeństwa

Zawarcie małżeństwa mimo pozostawania w innym związku małżeńskim

W prawie polskim obowiązuje zasada monogamii. Wynika ona przede wszystkim z art. 13 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym nie może zawrzeć małżeństwa ten, kto już pozostaje w związku małżeńskim.

Jeżeli więc w chwili zawarcia drugiego małżeństwa jedna osoba była nadal formalnie mężem albo żoną innej osoby, doszło do zawarcia małżeństwa z przeszkodą małżeńską. Taka sytuacja może prowadzić do unieważnienia małżeństwa, ale tylko przy spełnieniu warunków z art. 13 § 2 i 3 K.r.o.

Sama separacja prawna nie rozwiązuje małżeństwa. Z art. 61⁴ § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika wprost, że w czasie trwania separacji małżonek nie może zawrzeć nowego małżeństwa. Gdyby to zrobił, również powstałaby przeszkoda zbliżona w skutkach do bigamii.

Czy bigamia jest przestępstwem?

Tak. Zgodnie z art. 206 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny: „kto zawiera małżeństwo, pomimo że pozostaje w związku małżeńskim, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2”.

Odpowiada karnie co do zasady osoba, która zawiera kolejne małżeństwo mimo trwania poprzedniego. Drugi współmałżonek nie ponosi odpowiedzialności tylko dlatego, że był stroną tego ślubu. Odpowiedzialność obu osób mogłaby wchodzić w grę wtedy, gdy każda z nich pozostawałaby jednocześnie w innym, wcześniej zawartym małżeństwie.

Bigamia jest przestępstwem ściganym z urzędu, ale w praktyce często pojawia się problem przedawnienia. Z art. 101 § 1 pkt 4 Kodeksu karnego wynika, że karalność pozostałych występków ustaje po 5 latach od czasu ich popełnienia. Ponieważ czyn z art. 206 K.k. jest zagrożony karą do 2 lat pozbawienia wolności, co do zasady stosuje się właśnie ten termin.

Dodatkowo trzeba pamiętać o art. 102 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli w okresie podstawowego przedawnienia wszczęto postępowanie, karalność ustaje z upływem 10 lat od zakończenia tego okresu. Ocena, czy w konkretnej sprawie karalność już ustała, zależy więc od daty ślubu i tego, czy organy ścigania wcześniej podjęły formalne czynności.

Kiedy można żądać unieważnienia małżeństwa?

Zgodnie z art. 13 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego unieważnienia małżeństwa z powodu pozostawania przez jednego z małżonków w poprzednio zawartym związku małżeńskim może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny.

Interes prawny najczęściej mają:

• drugi małżonek z małżeństwa dotkniętego przeszkodą,
• małżonek z pierwszego, nadal istniejącego związku,
• czasem także inne osoby, jeżeli od istnienia lub nieistnienia małżeństwa zależy ich sytuacja prawna.

Postępowanie toczy się przed sądem okręgowym w postępowaniu procesowym. Trzeba wykazać, że w dniu ślubu jedna ze stron pozostawała już w innym ważnym małżeństwie.

Zobacz również:

Kiedy unieważnienie nie będzie już możliwe?

Najważniejsze ograniczenie wynika z art. 13 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis stanowi, że nie można unieważnić małżeństwa z powodu pozostawania przez jednego z małżonków w poprzednio zawartym związku małżeńskim, jeżeli poprzednie małżeństwo ustało lub zostało unieważnione, chyba że ustanie poprzedniego małżeństwa nastąpiło przez śmierć osoby, która zawarła ponownie małżeństwo, pozostając w poprzednio zawartym związku małżeńskim.

W praktyce oznacza to, że jeżeli pierwsze małżeństwo Twojego małżonka zostało później rozwiązane przez rozwód albo unieważnione, to droga do unieważnienia drugiego małżeństwa zwykle się zamyka. Sąd bada stan z chwili orzekania, a nie tylko stan z chwili ślubu.

Jeżeli więc pierwsze małżeństwo Twojego małżonka już ustało przed zakończeniem sprawy o unieważnienie, co do zasady pozostaje rozwód, a nie unieważnienie małżeństwa.

Unieważnienie a rozwód – najważniejsze różnice

Jak bigamia wpływa na rozwód z orzekaniem o winie?

Zgodnie z art. 57 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, orzekając rozwód, sąd rozstrzyga również, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia, chyba że oboje zgodnie zażądają zaniechania orzekania o winie na podstawie art. 57 § 2 K.r.o.

Bigamia nie oznacza automatycznie, że sąd zawsze przypisze wyłączną winę temu małżonkowi. W praktyce jednak jest to zachowanie bardzo poważne, sprzeczne z podstawowymi obowiązkami małżeńskimi z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który nakłada na małżonków obowiązek wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy, wierności i współdziałania dla dobra rodziny.

Jeżeli więc zawarcie małżeństwa zostało poprzedzone zatajeniem istniejącego związku, a po ujawnieniu prawdy doszło do rozpadu więzi psychicznej, fizycznej i gospodarczej, bigamia może być istotną, a nawet dominującą przyczyną rozkładu pożycia.

Podobnie oceniane może być świadome ukrywanie poważnych zobowiązań finansowych, zaciąganie długów bez wiedzy współmałżonka albo trwonienie majątku. Ocena sądu będzie jednak zawsze zależała od konkretnych faktów: skali zadłużenia, tego, czy długi były ukrywane celowo, oraz czy miało to realny wpływ na rozpad małżeństwa.

Zobacz również:

Co trzeba udowodnić w sprawie rozwodowej?

Podstawą rozwodu jest art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem sąd może rozwiązać małżeństwo przez rozwód, jeżeli nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia.

W sprawie o rozwód z winy drugiego małżonka trzeba wykazać dwie grupy okoliczności:

1. sam rozkład pożycia – czyli zerwanie więzi duchowej, fizycznej i gospodarczej,
2. związek między zachowaniem małżonka a rozpadem małżeństwa – czyli że to właśnie bigamia, oszustwo, ukrywanie długów lub inne naganne działania doprowadziły do rozkładu pożycia albo istotnie go pogłębiły.

Dowodami mogą być w szczególności:

• odpisy aktów małżeństwa, rozwodu lub unieważnienia pierwszego związku,
• korespondencja, wiadomości, dokumenty z urzędu stanu cywilnego,
• dokumenty dotyczące zadłużenia, umów kredytowych, egzekucji,
• zeznania świadków, którzy znają sytuację małżeństwa,
• przesłuchanie stron.

Warto też pamiętać, że sąd będzie oceniał całokształt relacji. Jeżeli po ujawnieniu bigamii małżonkowie przez długi czas nadal prowadzili zgodne pożycie, druga strona może argumentować, że doszło do przebaczenia lub że faktyczna przyczyna rozwodu była inna. Nie zamyka to drogi do rozwodu, ale może osłabić argument o wyłącznej winie.

Kiedy sąd może odmówić rozwodu?

Nawet gdy rozkład pożycia jest zupełny i trwały, rozwód nie zawsze będzie dopuszczalny. Ograniczenia wynikają z art. 56 § 2 i 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sąd nie orzeknie rozwodu, jeżeli:

• wskutek rozwodu miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci – art. 56 § 2 K.r.o.,
• orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego – art. 56 § 2 K.r.o.,
• rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny, a drugi nie wyraża zgody, chyba że odmowa zgody jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego – art. 56 § 3 K.r.o.

Jeżeli jednak to druga strona dopuściła się bigamii i innych poważnych naruszeń, ta ostatnia przeszkoda zwykle nie będzie dotyczyć małżonka żądającego rozwodu.

Czy małżeństwo z krewnym i inne przeszkody małżeńskie działają podobnie?

Tak, ale każda przeszkoda ma własną podstawę prawną i własne skutki. Bigamia wynika z art. 13 K.r.o., natomiast pokrewieństwo i powinowactwo są regulowane odrębnie. Jeżeli problem dotyczy tego, czy dopuszczalne jest małżeństwo z krewnym, trzeba analizować przede wszystkim art. 14 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz konkretny stopień pokrewieństwa lub powinowactwa.

Jak praktycznie wybrać między pozwem o unieważnienie a pozwem o rozwód?

Jeżeli pierwsze małżeństwo współmałżonka nadal trwa, trzeba rozważyć pozew o unieważnienie małżeństwa na podstawie art. 13 § 2 K.r.o. Jeżeli jednak pierwsze małżeństwo zostało już prawomocnie rozwiązane albo unieważnione, w praktyce częściej właściwą drogą będzie pozew o rozwód.

Przed złożeniem pozwu warto ustalić:

• dokładną datę zawarcia pierwszego i drugiego małżeństwa,
• czy i kiedy pierwsze małżeństwo ustało,
• czy są wspólne małoletnie dzieci,
• czy chcesz żądać rozwodu bez orzekania o winie czy z wyłącznej winy drugiej strony,
• jakie dowody potwierdzają bigamię oraz ukrywanie długów.

FAQ

Czy mogę unieważnić małżeństwo, jeśli mąż był żonaty w dniu naszego ślubu, ale potem dostał rozwód?

Najczęściej nie. Z art. 13 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że po ustaniu albo unieważnieniu wcześniejszego małżeństwa unieważnienie drugiego małżeństwa z powodu bigamii co do zasady staje się niedopuszczalne.

Czy bigamia automatycznie daje rozwód z wyłącznej winy?

Nie automatycznie, ale jest to bardzo silny argument. Trzeba jeszcze wykazać, że to zachowanie doprowadziło do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia lub istotnie się do niego przyczyniło.

Czy ukrywanie długów też może być podstawą winy w rozwodzie?

Tak, jeżeli było świadome i wpłynęło na rozpad małżeństwa. Znaczenie mają zwłaszcza duża skala zadłużenia, zatajenie informacji przy zawarciu małżeństwa albo działania zagrażające bytowi rodziny.

Po ilu latach przedawnia się przestępstwo bigamii?

Co do zasady po 5 latach od popełnienia czynu, zgodnie z art. 101 § 1 pkt 4 Kodeksu karnego. Jeżeli jednak w tym czasie wszczęto postępowanie, trzeba dodatkowo uwzględnić art. 102 § 1 K.k.

Czy mogę dochodzić unieważnienia i rozwodu jednocześnie?

To zależy od stanu sprawy i przyjętej strategii procesowej. Co do zasady najpierw ustala się, czy unieważnienie jest jeszcze prawnie dopuszczalne; jeżeli nie, właściwą drogą pozostaje rozwód.

Źródła

• art. 13 § 1–3, art. 23, art. 56 § 1–3, art. 57 § 1–2, art. 61⁴ § 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 206, art. 101 § 1 pkt 4, art. 102 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• ustawa z 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego
• orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące skutków ustania wcześniejszego małżeństwa dla żądania unieważnienia małżeństwa bigamicznego, w tym m.in. orzeczenia z 4 grudnia 1951 r., C 423/51, z 19 lutego 1957 r., 3 CR 98/56, oraz z 3 lutego 1970 r., II CR 517/69