Błąd sądu w dziale spadku a księga wieczysta – co zrobić

Co zrobić po otrzymaniu błędnego postanowienia działowego

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwie sprawy:

• błąd formalny w treści orzeczenia – np. sąd wpisał, że nieruchomość nie ma księgi wieczystej, chociaż numer księgi wynikał z akt,
• błąd merytoryczny – np. sąd nie uwzględnił Twojego żądania zabezpieczenia spłaty albo pominął rozliczenia związane z korzystaniem z rzeczy.

To ważne, ponieważ sam wniosek o sprostowanie nie zastępuje apelacji. Jeżeli chcesz podważyć treść rozstrzygnięcia, musisz pilnować terminów do jego zaskarżenia.

Wniosek o uzasadnienie – podstawowy pierwszy krok

Zgodnie z art. 357 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, strona może żądać doręczenia postanowienia z uzasadnieniem, składając wniosek w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia sentencji, a gdy orzeczenie podlega doręczeniu z urzędu – od dnia doręczenia sentencji. W postępowaniu nieprocesowym przepis ten stosuje się odpowiednio na podstawie art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Wniosek o uzasadnienie jest obecnie co do zasady płatny. Opłata wynosi 100 zł – art. 25b ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli następnie wniesiesz apelację, ta opłata podlega zaliczeniu na poczet opłaty od środka zaskarżenia zgodnie z art. 25b ust. 2 tej ustawy.

Jeżeli termin tygodniowy został przekroczony, trzeba odrębnie ocenić, czy istnieją podstawy do przywrócenia terminu na podstawie art. 168 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jest to możliwe tylko wtedy, gdy uchybienie nastąpiło bez Twojej winy.

Apelacja od postanowienia o dziale spadku

Jeżeli nie zgadzasz się z rozstrzygnięciem, właściwym środkiem jest apelacja. Termin do jej wniesienia wynika z art. 369 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego i wynosi dwa tygodnie od doręczenia stronie orzeczenia z uzasadnieniem. W postępowaniu nieprocesowym stosuje się go odpowiednio przez art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

W apelacji możesz podnieść w szczególności:

• błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że nieruchomość nie ma urządzonej księgi wieczystej, mimo że numer księgi wynikał z materiału dowodowego,
• naruszenie art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przez wadliwą ocenę dowodów,
• nierozpoznanie zgłoszonych żądań lub ich pominięcie, jeżeli były prawidłowo zgłoszone w toku sprawy,
• ewentualne naruszenie przepisów o dziale spadku, jeżeli błędne ustalenia wpłynęły na sposób podziału lub zabezpieczenia spłat.

Jeżeli chodzi o nowe żądania na etapie apelacji, obowiązuje ograniczenie z art. 383 Kodeksu postępowania cywilnego – w postępowaniu apelacyjnym co do zasady nie można rozszerzać żądania ani występować z nowymi roszczeniami. Dlatego w apelacji najlepiej wykazać, że dane żądanie było już zgłoszone przed sądem I instancji, lecz zostało pominięte albo błędnie oddalone.

Zobacz również:

dział spadku oraz sprawy dotyczące ksiąg wieczystych.

Czy można złożyć wniosek o sprostowanie

Tak, ale tylko w określonym zakresie. Zgodnie z art. 350 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może z urzędu sprostować w wyroku niedokładności, błędy pisarskie albo rachunkowe lub inne oczywiste omyłki. W postępowaniu dotyczącym postanowień odpowiednie zastosowanie wynika z art. 361 Kodeksu postępowania cywilnego, a w sprawie działowej dodatkowo z art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli więc w sentencji albo uzasadnieniu wpisano brak księgi wieczystej mimo tego, że z akt jednoznacznie wynika numer księgi, możesz złożyć wniosek o sprostowanie oczywistej omyłki. Taki wniosek warto oprzeć na konkretnych dokumentach z akt: odpisie księgi, pismach stron, opinii biegłego, wypisie z rejestru gruntów lub innych dowodach wskazujących identyfikację nieruchomości.

Trzeba jednak pamiętać, że sprostowanie nie służy zmianie rozstrzygnięcia co do istoty. Jeżeli sąd rzeczywiście oparł swoje rozumowanie na błędnym założeniu i przez to odmówił zabezpieczenia spłaty albo inaczej rozstrzygnął dział, sam wniosek o sprostowanie może nie wystarczyć. Wtedy konieczna jest także apelacja.

Pominięcie żądania dotyczącego współposiadania lub rozliczeń

Sam art. 206 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny stanowi, że każdy ze współwłaścicieli jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej oraz do korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem przez pozostałych współwłaścicieli. Przepis ten może mieć znaczenie również w sprawach spadkowych, gdy do czasu działu spadku istnieje wspólność majątku spadkowego, a do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych – art. 1035 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc jeden ze spadkobierców został faktycznie wyłączony z korzystania z mieszkania lub samochodu, można badać, czy w sprawie należało zgłosić:

• żądanie uregulowania sposobu korzystania z rzeczy wspólnej,
• roszczenia o rozliczenie pożytków, przychodów albo wydatków,
• roszczenie o wynagrodzenie za wyłączne korzystanie z rzeczy przez współwłaściciela – w zależności od stanu faktycznego i zgłoszonych twierdzeń.

To, czy sąd powinien był rozstrzygnąć taki element już w sprawie działowej, zależy od tego, jak dokładnie sformułowano wnioski i w jakim momencie je zgłoszono. W postępowaniu o dział spadku sąd rozstrzyga także o wzajemnych roszczeniach współspadkobierców z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych, pobranych pożytków i innych przychodów, poczynionych na spadek nakładów i spłaconych długów spadkowych – art. 686 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli więc Twoje roszczenia dotyczyły właśnie takich rozliczeń i zostały prawidłowo zgłoszone, ich pominięcie powinno być wyraźnie wskazane w apelacji.

Czy sąd mógł odmówić zabezpieczenia spłaty hipoteką

Co do zasady w postanowieniu działowym sąd może określić sposób spłaty lub dopłaty oraz terminy ich uiszczenia. Wynika to z art. 212 § 3 Kodeksu cywilnego, stosowanego odpowiednio przy dziale spadku na podstawie art. 1035 Kodeksu cywilnego.

Przepisy nie przewidują jednak, że każda spłata musi być automatycznie zabezpieczona hipoteką. Ocena, czy takie zabezpieczenie było zasadne, zależy od treści żądania, okoliczności sprawy i konstrukcji orzeczenia. Jeżeli nieruchomość ma księgę wieczystą, brak księgi nie powinien być argumentem odmownym, ale nadal trzeba wykazać, że zabezpieczenie miało podstawy i mogło zostać prawidłowo ujęte w rozstrzygnięciu.

W praktyce w apelacji warto wskazać nie tylko sam fakt istnienia księgi wieczystej, lecz także to, w jaki sposób błędne ustalenie sądu przełożyło się na odmowę zabezpieczenia.

Jak napisać wniosek o sprostowanie

We wniosku warto zawrzeć:

1. oznaczenie sądu i sygnaturę sprawy,
2. wskazanie, czy chodzi o sprostowanie sentencji, czy uzasadnienia,
3. dokładne wskazanie błędnego fragmentu,
4. proponowane prawidłowe brzmienie,
5. powołanie podstawy prawnej: art. 350 § 1 w zw. z art. 361 i art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego,
6. wskazanie dowodów z akt potwierdzających numer księgi wieczystej.

Jeżeli dysponujesz numerem księgi, który był już w aktach, nie chodzi o przedstawianie nowego stanu faktycznego, lecz o wykazanie, że sąd pominął materiał, który już posiadał.

Co zrobić, gdy uzasadnienie nie odnosi się do Twoich zarzutów

Zdarza się, że ustne motywy ogłoszone na sali różnią się od tego, co później znalazło się w pisemnym uzasadnieniu. Sama taka rozbieżność nie zastępuje środka zaskarżenia, ale może być argumentem pomocniczym w apelacji. Kluczowe jest to, czy treść orzeczenia i uzasadnienia pozwala stwierdzić, że sąd:

• pominął zgłoszone roszczenie,
• nie rozważył istotnych dowodów,
• przyjął ustalenia sprzeczne z aktami sprawy.

W apelacji trzeba więc odwołać się do konkretnych kart akt, pism procesowych, protokołów rozpraw oraz dokumentów wskazujących numer księgi wieczystej i treść zgłoszonych żądań.

Zobacz również:

postępowanie cywilne oraz rozliczenia między współwłaścicielami.

Praktyczna kolejność działań

FAQ

Czy wniosek o sprostowanie wstrzymuje termin do apelacji?

Nie należy tego zakładać. Jeżeli chcesz kwestionować rozstrzygnięcie, pilnuj terminu do złożenia wniosku o uzasadnienie i potem do apelacji. Wniosek o sprostowanie służy usunięciu oczywistej omyłki, a nie zastępuje środka zaskarżenia.

Czy brak wzmianki o moim żądaniu w uzasadnieniu oznacza automatycznie błąd sądu?

Może, ale nie zawsze. Trzeba sprawdzić, czy żądanie zostało prawidłowo zgłoszone, czy sąd powinien był o nim rozstrzygnąć w tej sprawie oraz czy pominięcie miało wpływ na wynik postępowania.

Czy sąd II instancji może poprawić takie postanowienie?

Tak. Jeżeli apelacja jest zasadna, sąd II instancji może zmienić zaskarżone orzeczenie albo je uchylić – zależnie od rodzaju uchybień i podstaw apelacyjnych.

Czy mogę powołać się na art. 206 Kodeksu cywilnego?

Tak, jeżeli sprawa dotyczy współposiadania rzeczy wspólnej. W dziale spadku znaczenie ma także art. 1035 Kodeksu cywilnego oraz – przy rozliczeniach między spadkobiercami – art. 686 Kodeksu postępowania cywilnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398