.
Mamy 12 973 opinii naszych Klientów
Zadaj pytanie » Zadaj pytanie »

Indywidualne porady prawne

Pliki można dodać w kolejnym kroku
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!

Zrzeczenie się praw do spadku

Autor: Tomasz Krupiński • Opublikowane: 31.10.2013

Mój mąż jest bardzo chory. Ma spore długi, nie chciałby w razie śmierci obarczać nimi ani mnie, ani naszych dzieci. Jak zabezpieczyć się przed dziedziczeniem długów? Lepiej zawrzeć umowę o zrzeczenie się praw do spadku czy odrzucić spadek? Czy umowa o zrzeczenie się dziedziczenia mogłaby zostać podważona przez wierzycieli męża?


Masz podobny problem? Kliknij tutaj i zadaj pytanie.

Podstawę prawną odpowiedzi na przedstawione przez Pana pytanie stanowi art. 1048 Kodeksu cywilnego (K.c.). Zgodnie z jego treścią: „Spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego”.

 

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia w ujęciu naszego prawa to umowa, na mocy której potencjalny spadkobierca zrzeka się dziedziczenia ustawowego po swym spadkodawcy.

 

Umowę tę zawierają z jednej strony potencjalny spadkobierca ustawowy, z drugiej zaś – jego przyszły spadkodawca.

 

Zrzeczenie się dziedziczenia nie pozbawia zrzekającego się zdolności dziedziczenia.

 

Obejmuje ono, jak już napisałem, jedynie dziedziczenie ustawowe. Nie wyłącza zatem dziedziczenia testamentowego zrzekającego się. Zrzekający się może dziedziczyć na podstawie testamentu sporządzonego zarówno przed, jak i po zrzeczeniu się dziedziczenia (tak: uchwała Sądu Najwyższego z 15 maja 1972 r., sygn. akt II CRN 38/84, OSN 1972, Nr 11, poz. 197). Może też stać się zapisobiercą testamentowym.

 

Skutki niezachowania przewidzianego w art. 1048 K.c. wymagania formy aktu notarialnego określa art. 73 § 2 K.c. – nieważność bezwzględna.

 

W każdym jednak przypadku umowa o zrzeczenie się dziedziczenia działa na korzyść jakichś osób (innych spadkobierców ustawowych lub spadkobierców testamentowych). Dopuścić więc trzeba możliwość uzależnienia skuteczności zrzeczenia się dziedziczenia od tego, czy odniesie z niego korzyść określona osoba.

 

Uwzględniając ten ostatni argument, należy uznać za dopuszczalne ograniczenie zrzeczenia się dziedziczenia do ułamkowej części spadku (lub udziału w spadku), mającego przypaść zrzekającemu się na podstawie dziedziczenia ustawowego.

 

Art. 1049 K.c. mówi, że:

 

„§ 1. Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej.

 

§ 2. Zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku”.

 

Art. 1049 § 1 K.c. należy stosować tylko do tych zstępnych zrzekającego się, którzy w ramach dziedziczenia ustawowego (art. 931 § 2, art. 934 K.c.) mogliby wstąpić w miejsce zrzekającego się, otrzymując to, co miało przypaść zrzekającemu się. Nie znajdzie on więc zastosowania, jeżeli zrzekającymi się dziedziczenia są rodzice spadkodawcy.

 

W przypadku braku odmiennego postanowienia w umowie skutki zrzeczenia się dziedziczenia obejmują nie tylko zrzekającego się, lecz także rozciągają się na jego zstępnych. Ma to praktyczne znaczenie w sytuacji, gdy zrzekający się nie przeżyje spadkodawcy.

 

Chodzi tu zarówno o zstępnych żyjących w chwili zrzeczenia się dziedziczenia, jak i zstępnych urodzonych po zawarciu umowy, o której mowa – np. wnuki, które urodzą się już po śmierci Pani męża, będą także wyłączone z dziedziczenia po nim.

 

Strony umowy mogą jednak ograniczyć skutki zrzeczenia się do osoby zrzekającego się spadkobiercy, wyłączając działanie zrzeczenia się względem zstępnych zrzekającego się. Wyłączenie takie z reguły obejmuje wszystkich zstępnych zrzekającego się. Wydaje się jednak, że dopuszczalne jest również zróżnicowane potraktowanie w umowie zstępnych zrzekającego się: wyłączenie skutków zrzeczenia się względem niektórych wyraźnie wskazanych zstępnych zrzekającego się, objęcie zaś skutkami zrzeczenia się pozostałych jego zstępnych.

 

Zrzeczenie się dziedziczenia wywołuje skutki prawne w chwili śmierci spadkodawcy (otwarcia spadku). Zrzekający się lub jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku. Nie mają też prawa do zachowku po spadkodawcy.

 

Podsumowując, należy stwierdzić, że zrzeczenie się dziedziczenia jest najskuteczniejszym sposobem wyłączenia od odpowiedzialności za długi spadkowe. Zrzeczenie następuje w drodze umowy, stąd też do jej zawarcia niezbędna jest wola Pani męża. Można więc zrzec się dziedziczenia w każdym czasie, a termin końcowy wyznacza chwila otwarcia spadku, którą to chwilą jest śmierć spadkodawcy.

 

Natomiast kwestie odrzucenia spadku reguluje art. 1012 K.c., zgodnie z którym: „spadkobierca może bądź przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), bądź przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić”.

 

Z kolei zgodnie z treścią art. 1015 K.c.:

 

„§ 1. Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

 

§ 2. Brak oświadczenia spadkobiercy w powyższym terminie jest jednoznaczny z prostym przyjęciem spadku. Jednakże gdy spadkobiercą jest osoba nie mająca pełnej zdolności do czynności prawnych albo osoba, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia, albo osoba prawna, brak oświadczenia spadkobiercy w terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza”.

 

Początek biegu tego terminu związany jest z chwilą dowiedzenia się przez spadkobiercę o tytule swego powołania. Chodzi tu o pozytywną wiedzę o faktach, z których wynika jego powołanie, pochodzącą z miarodajnego źródła. Po pierwsze więc spadkobierca musi dowiedzieć się o śmierci spadkodawcy. Po drugie – przy dziedziczeniu testamentowym musi dowiedzieć się o istnieniu korzystnej dla niego treści testamentu; przy dziedziczeniu ustawowym zaś – o istnieniu węzła rodzinnego stanowiącego podstawę powołania do dziedziczenia i braku silniej powołanych, chcących i mogących dziedziczyć (np. brat spadkodawcy może zawdzięczać swe powołanie zrzeczeniu się dziedziczenia przez zstępnych spadkodawcy).

 

Spadek odrzucony przechodzi na dalszych zstępnych spadkodawcy, a więc na Pani wnuki, gdy spadek odrzucą Pani dzieci. Powołani do spadku w dalszym stopniu również mają 6 miesięcy na odrzucenie spadku od chwili, gdy dowiedzieli się o tytule swego powołania (dalszych spadkobierców powinien zawiadomić sąd o odrzuceniu spadku przez bliższych).

 

Podsumowując, należy stwierdzić, że ma Pani dwie możliwości uniknięcia odpowiedzialności za długi spadkowe: zrzec się spadku (umowa w formie aktu notarialnego, która może być zawarta w każdej chwili za życia spadkodawcy – męża) lub spadek odrzucić w terminie 6 miesięcy od dnia dowiedzenia się o tytule powołania, co w zasadzie odpowiada śmierci spadkodawcy. Oświadczenie takie może Pani złożyć przed sądem rejonowym ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy bądź przed notariuszem.

 

Co do podważenia przez wierzycieli umowy o zrzeczenie się dziedziczenia to teoretycznie istnieje taka możliwość, w praktyce jednak będzie to niemal niemożliwe.

 

Z racji tego, że Pani mąż jest obecnie chory, wierzyciele mogą żądać stwierdzenia nieważności umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, jeżeli uda im się udowodnić, że Pani mąż, sporządzając umowę, był w stanie wyłączającym świadomość lub swobodę w wyrażeniu oświadczenia woli.

 

Zgodnie z art. 82 K.c.: „Nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych”.

 

Art. 82 K.c. reguluje dwie grupy stanów faktycznych powodujących wady oświadczenia woli, a mianowicie:

 

  • stan wyłączający świadomość oraz

 

  • stan wyłączający swobodę.

 

Nie mają natomiast znaczenia powody, które doprowadziły do powstania wymienionych stanów. Każdy z nich może występować samodzielnie i każdy powoduje wadę oświadczenia woli. Granica między stanem wyłączającym świadome powzięcie decyzji a stanem wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest bardzo płynna.

 

Stan braku świadomości nie musi być całkowity i zupełny, jednakże częściowe wyłączenie świadomości musi być znaczne. Jeżeli występuje ograniczenie w stopniu mniejszym niż znaczny, a więc w stopniu, który pozwala na rozeznanie, czego składający oświadczenie chce dokonać (powzięcie woli), oraz na dokonanie tego zgodnie z wolą składającego oświadczenie (wyrażenie woli) – np. stan po spożyciu alkoholu niepowodujący jednak głębokiego upojenia alkoholowego – nie występuje wada oświadczenia woli w postaci braku świadomości lub swobody.

 

Przyczyny wyłączenia świadomości lub swobody mają charakter drugorzędny, a z punktu widzenia skutków prawnych są bez znaczenia; ważny jest skutek, a nie przyczyna tych zaburzeń psychicznych. Wyłączenie świadomości lub swobody musi wynikać z przyczyny wewnętrznej, a więc ze stanu, w jakim znajduje się osoba składająca oświadczenie woli, a nie z okoliczności zewnętrznych, w jakich osoba ta się znalazła. Do najczęstszych przyczyn wad oświadczeń woli zaliczyć można: chorobę psychiczną, niedorozwój umysłowy albo inne, choćby przemijające zakłócenie czynności psychicznych. Zaburzenie czynności psychicznych, o jakim mowa w art. 82 K.c., należy oceniać wyłącznie na moment składania przez daną osobę oświadczenia woli, natomiast nie w odniesieniu do dłuższego okresu.

 

Czynność prawna dokonana w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji lub wyrażenie woli jest bezwzględnie nieważna. Na taką nieważność może powołać się każda osoba, która ma w tym interes prawny.

 

Całkowity brak świadomości połączony z ustaniem czynności mózgu wyklucza możliwość dokonania jakiejkolwiek czynności prawnej. Od braku świadomości należy odróżnić brak swobody w powzięciu decyzji i wyrażeniu woli. Jest to taka sytuacja, gdy dokonujący czynności prawnej wprawdzie działa z rozeznaniem istotnego znaczenia i sensu tej czynności, ale z przyczyn tkwiących w jego osobie nie może dokonać należytego wyboru właściwego postępowania. Stwierdzenie tych stanów wymaga wiadomości specjalnych, a zatem konieczne jest zasięgnięcie opinii biegłego (wyrok SN z 24 maja 2005 r., V CK 659/2004, LexPolonica nr 1631268).

 

Ustalenie nieważności umowy na podstawie art. 82 K.c. jest dopuszczalne także po śmierci strony, która złożyła wadliwe oświadczenie woli, jeżeli materiał zebrany w sprawie wystarczy do udowodnienia, że taki stan istniał w chwili składania oświadczenia woli; takiego ustalenia może żądać również spadkobierca wspomnianej osoby (wyrok SN z 27 kwietnia 1979 r., III CRN 56/79, LexPolonica nr 296249, OSNCP 1979, nr 12, poz. 244).

 

Zasadniczą funkcją instytucji przewidzianej w art. 82 K.c. jest niedopuszczenie do dokonywania czynności prawnych przez osoby, które w danym momencie znajdują się w stanie psychicznym uniemożliwiającym im świadome albo swobodne wyrażenie woli.

 

Nie wiem w jakim stanie jest Pani mąż, jednak jeżeli notariusz dopuści go do czynności dotyczącej zrzeczenia się dziedziczenia, to ze względu i na tę okoliczność stwierdzenie nieważności tej umowy będzie w zasadzie niemożliwe.

Jeśli masz podobny problem prawny, zadaj pytanie naszemu prawnikowi (przygotowujemy też pisma) w formularzu poniżej  ▼▼▼

Zapytaj prawnika - porady prawne online

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny

Komentarze (0):

Uwaga!
Szanowni Państwo!
Nasi prawnicy nie odpowiadają na pytania zadawane w formie komentarza pod tekstem. Jeśli chcą Państwo powierzyć swój problem naszym prawnikom, prosimy kliknąć tutaj >>

  • X - X =
.
Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy

Zapytaj prawnika

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny
Szukamy ambitnego prawnika »

spadek.info

prawo-budowlane.info

odpowiedziprawne.pl