Mamy 11 195 opinii naszych Klientów
Zadaj pytanie » Zadaj pytanie »

Indywidualne Porady Prawne

Masz podobny problem?
Opisz nam go i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Zdolność do czynności prawnych

Autor: Monika Cieszyńska • Opublikowane: 28.12.2007

Artykuł wskazuje przesłanki warunkujące nabycie i utratę zdolności do czynności prawnych przez osoby fizyczne, osoby prawne i inne jednostki organizacyjne.



Masz podobny problem? Kliknij tutaj i zadaj pytanie.

Zdolność do czynności prawnych to – najogólniej rzecz ujmując – zdolność do nabywania praw i zaciągania zobowiązań własnym działaniem; inaczej – zdolność do samodzielnego i czynnego uczestnictwa w obrocie prawnym.

 

Zdolność do czynności prawnych jest konsekwencją zdolności prawnej. Zdolność prawna to zdolność do tego, by być nosicielem praw i obowiązków, a więc jest to możliwość posiadania praw i obowiązków1.

 

Zdolność prawna jest atrybutem każdego człowieka od chwili narodzin, a ustaje ona z chwilą śmierci. Dziecko, które urodziło się martwe, nie nabywa zdolności prawnej, nie może mieć praw i obowiązków. Szczególny status należy przypisać jednak dziecku poczętemu a jeszcze nienarodzonemu – tzw. nasciturusowi. Można bowiem dokonać darowizny na rzecz nasciturusa, jednakże stanie się on właścicielem rzeczy dopiero, jeśli urodzi się żywy. W literaturze prawniczej ten przymiot nasciturusa określa się mianem warunkowej zdolności prawnej. Jeśli dziecko urodzi się martwe, wówczas dokonana na jego rzecz darowizna nie wywoła skutków prawnych.

 

Zdolność prawna ustaje wraz ze śmiercią człowieka. W przypadku osób zaginionych przyjmuje się, że ustaje ona, gdy sąd w postanowieniu uzna osobę zaginioną za zmarłą.

 

Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych – i to od razu w pełnym zakresie – przysługuje osobie prawnej i innym jednostkom organizacyjnym niebędącym osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje jednak zdolność prawną łącznie. Wspomniane podmioty nabywają jednocześnie zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych z chwilą wpisu do odpowiedniego rejestru. Wśród osób prawnych możemy wyróżnić np.: spółkę akcyjną, spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, spółdzielnię, fundację, bank; natomiast jednostki organizacyjne (niebędące osobami prawnymi), którym jednak prawo przyznaje zdolność do czynności prawnych, to m.in.: spółka jawna, komandytowa, komandytowo-akcyjna. Warto pamiętać, że spółka cywilna jest jedynie umową cywilnoprawną, a nie podmiotem praw i obowiązków. Podmiotowość prawną posiadają tylko i wyłącznie jej wspólnicy i to oni występują w obrocie prawnym.

 

Zdolność do czynności prawnych w wypadku osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych ustaje wraz z chwilą ich likwidacji lub upadłości. Z tego względu należy stanowczo odróżniać od zdolności prawnej – zdolność do czynności prawnych, zwłaszcza jeśli chodzi o osoby fizyczne. Ta ostatnia nie przysługuje bowiem człowiekowi od chwili narodzin. Nabywa się ją dopiero po uzyskaniu odpowiedniej dojrzałości i nie od razu w pełnym zakresie.

 

Dziecko do ukończenia 13 roku życia w ogóle nie posiada zdolności do czynności prawnych, nabywa ją dopiero gdy przekroczy ten wiek. Stąd też osoby poniżej 13 roku życia nie mogą ponosić ani odpowiedzialności cywilnej, ani karnej.

 

Po przekroczeniu tej granicy wieku dziecko nabywa zdolność do czynności prawnych w ograniczonym zakresie. Oznacza to, że osoby w wieku od 13 do 18 lat mogą samodzielnie podejmować tylko niektóre ściśle określone czynności, pozostałe zaś mogą dokonywać tylko za zgodę swych przedstawicieli ustawowych, którymi są najczęściej rodzice.

 

Stosownie do art. 20 Kodeksu cywilnego osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może bez zgody przedstawiciela ustawowego zawierać umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, np. zakupić mleko czy zeszyt. Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może też bez zgody przedstawiciela ustawowego rozporządzać swoim zarobkiem, chyba że sąd opiekuńczy z ważnych powodów inaczej postanowi (art. 21 K.c.). Chodzi tu o zarobek ze stosunku pracy, ale także ze świadczenia innych usług, np. w ramach przygotowania do zawodu, prac sezonowych, dorywczych, z tytułu udziału w konkursach, zawodach sportowych, z tytułu należności za zebrane grzyby, ze stypendium itp.

 

Warto pamiętać, że osoby niemające pełnej zdolności do czynności prawnych mogą natomiast samodzielnie zawrzeć umowę o pracę. Jeśli opiekun prawny chciałby się temu skutecznie sprzeciwić, musiałby najpierw wystąpić do sądu opiekuńczego i wykazać, że dana umowa o pracę narusza interes i dobro osoby ograniczonej w zdolności prawnej. Tylko wówczas umowa o pracę, zawarta z osobą mającą ograniczoną zdolność do czynności prawnych, zostałaby usunięta z obiegu prawnego.

 

Osoba, która posiada ograniczoną zdolność do czynności prawnych, może niewątpliwie samodzielnie rozporządzać przedmiotami, które otrzymała od swoich przedstawicieli ustawowych do swobodnego użytku. Nie dotyczy to natomiast przedmiotów (w tym oczywiście i pieniędzy) danych przez inne osoby. Chodzi tu zatem o drobne kwoty, zabawki, które dziecko otrzymało od swoich rodziców czy opiekunów prawnych. Natomiast swoboda dysponowania przez tę osobę nie ma zastosowania do rzeczy przedstawiających większą wartość, np. roweru czy jakiejś innej drogiej zabawki.

 

Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych, jeśli w sprawie, w której samodzielnie działać nie może, zawarła jakąkolwiek czynność dwustronną, to ważność tejże zależy od potwierdzenia jej przez przedstawiciela ustawowego. Jeśli przedstawiciel ustawowy nie wyrazi na nią zgody, nie wywrze ona żadnych skutków prawnych.

 

Osoba mająca ograniczoną zdolność do czynności prawnych nie może – co do zasady – podejmować czynności jednostronnych, np. dokonać darowizny, sporządzić testamentu, czyli takich czynności do których zgodnie z ustawą wymagana jest zgoda przedstawiciela ustawowego. Jeżeli nawet tak się stanie i taka osoba dokona jednostronnej czynności prawnej, zostanie ona uznana za nieważną (art. 19 K.c.).

 

Jeśli chodzi o kwestię odpowiedzialności karnej, to polskie prawo wskazuje, że nie można do niej pociągnąć osoby, która nie ukończyła 17 lat. Wyjątkowo osoba, która ukończyła 15 lat, może odpowiedzieć przed sądem karnym w pewnych kategoriach przestępstw, pod warunkiem że okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają, a w szczególności, jeżeli poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne. Wobec osoby między 13 a 17 rokiem życia za czyny karalne można jednak stosować środki poprawcze i wychowawcze na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich.

 

Natomiast – co do odpowiedzialności cywilnej za delikty – należy dodać, iż nieletni, który ukończył 13 lat, może ponieść tego rodzaju odpowiedzialność, jeśli sąd uzna, iż stopień jego dojrzałości pozwala na przypisanie mu zarzutu winy. Ciężar dowodu spoczywa w tym zakresie na osobie poszkodowanego, który winien przed sądem wykazać, iż małoletni osiągnął taki rozwój psychofizyczny, który pozwala mu na przypisanie winy2.

 

Odpowiedzialność cywilną za czyny wyrządzone przez osoby, którym winy przypisać nie można, czyli za osoby niemające zdolności do czynności prawnych lub posiadający ją w stopniu ograniczonym, mogą ponieść – na zasadach określonych w art. 427 K.c. – osoby sprawujące nadzór.

 

Pełną zdolność do czynności prawnych osoby fizyczne uzyskują z reguły z chwilą ukończenia 18 lat. Prędzej może ją nabyć jedynie kobieta w związku z zamążpójściem. Kobieta, która ukończyła 16 lat, może za zgodą sądu wstąpić w związek małżeński i z tą chwilą nabędzie już zdolność do czynności prawnych, której nie traci, mimo ewentualnego unieważnienia małżeństwa czy rozwodu przed ukończeniem 18 lat.

 

Zdolność do czynności prawnych pozostaje zatem w ścisłym związku z osiągnięciem przez człowieka odpowiedniego stopnia dojrzałości psychicznej. W konsekwencji osoby chore psychicznie, mimo ukończenia 18 lat, albo w ogóle nie nabywają zdolności do czynności prawnych, albo posiadają ją jedynie w zakresie ograniczonym. Nadto może zdarzyć się sytuacja, że potrzeba ograniczenia czy pozbawienia zdolności do czynności prawnych zajdzie już w czasie gdy ta osoba zdolności tę już uzyskała. Niemniej, w stosunku do osoby pełnoletniej – ograniczenie czy też pozbawienie zdolności do czynności prawnych może nastąpić tylko na skutek orzeczenia sądu w przedmiocie ubezwłasnowolnienia. Wymóg ten dotyczy również pozbawienia zdolności do czynności prawnych osób, które ukończyły 13 rok życia, a nie ukończyły 18 lat.

 

Ubezwłasnowolnienie częściowe może zostać orzeczone, jeśli osoba ze względu na swój stan zdrowia psychicznego potrzebuje jedynie pomocy do prowadzenia określonego rodzaju spraw; natomiast sąd może orzec o ubezwłasnowolnieniu całkowitym w przypadku, gdy osoba w ogóle nie jest zdolna ze względu na swój stan zdrowia do pokierowania swoim postępowaniem i rozpoznania znaczenia podjętych działań.

 

Osoba pełnoletnia (i tylko ona) może być zatem ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratora.

 

Osoba, która ukończyła lat trzynaście, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w ogóle w stanie kierować swym postępowaniem. Dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekuna, chyba że pozostaje on jeszcze pod władzą rodzicielską.

 

Decyzja o pozbawieniu czy też ograniczeniu zdolności do czynności prawnych musi być uzasadniona przede wszystkim interesem osoby ubezwłasnowolnionej, a nie interesem innych osób (w tym rodziny) czy instytucji.

 

 

 

 

 

 

  1. „Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa” – część II, S. Wronkowska, Poznań 2003, s. 58.
  2. Wyrok Sądu Najwyższego z 11.01.2001 r., IV CKN 1469/00, OSNC 2001, Nr 9, poz. 81.


Stan prawny obowiązujący na dzień 28.12.2007


Indywidualne Porady Prawne

Masz podobny problem?
Opisz nam go i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Komentarze (0):

Uwaga!
Szanowni Państwo!
Nasi prawnicy nie odpowiadają na pytania zadawane w formie komentarza pod tekstem. Jeśli chcą Państwo powierzyć swój problem naszym prawnikom, prosimy kliknąć tutaj >>

  • sześć plus IV =

 

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy

Zapytaj prawnika

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny
wizytówka Szukamy ambitnego prawnika »