.
Mamy 13 116 opinii naszych Klientów
Zadaj pytanie » Zadaj pytanie »

Indywidualne porady prawne

Pliki można dodać w kolejnym kroku
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!

Zasady obliczania zachowku

Autor: Tomasz Krupiński • Opublikowane: 08.05.2014

W 2009 r. moja matka przepisała swoje mieszkanie (zachowując dożywotnią służebność mieszkania) mojemu bratankowi. Nadmienię, że przez cały czas regulowała wszystkie opłaty związane z eksploatacją mieszkania. Mieszkanie stanowiło jedyny majątek mamy. Po jej śmierci wystąpiłam do sądu o zachowek; sprawa ciągnie się już od kilku miesięcy. Biegły wycenił lokal na 100 000 zł, a służebność – na 30 000 zł (załączam wycenę). Chciałabym się dowiedzieć, czy sądy rozpatrują każdy przypadek indywidualnie, czy są jakieś ogólne zasady obliczania zachowku. Czy istnieje możliwość, aby sąd nie odliczył służebności od wartości mieszkania? Czy pieniądze zgromadzone w funduszu remontowym podnoszą wartość mieszkania (a w konsekwencji – zachowku)?


Masz podobny problem? Kliknij tutaj i zadaj pytanie.

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego (dalej – K.c.) zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

 

Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. 

 

Z powyższych przepisów wynika, że zobowiązany do zapłaty zachowku jest spadkobierca. Jednak z innych przepisów regulujących problematykę zachowku wynika, że odpowiedzialność za zapłatę zachowku ponosi również osoba, która otrzymała od spadkobiercy darowiznę doliczoną do spadku.

 

Spadek w Pani przypadku jest spadkiem pustym, co w konsekwencji obciążało wypłatą zachowku Pani bratanka.

 

Według art. 1000 § 1 K.c. jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

 

Jeżeli Pani matka nie pozostawiła nic w spadku, a cały swój majątek za życia przekazała darowizną na rzecz bratanka, to ten przepis będzie miał zastosowanie. Nie będą więc podlegały zaliczeniu darowizny dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku; jeżeli darowizna na rzecz takiej osoby została dokonana przed mniej niż dziesięciu laty, podlega ona doliczeniu; darowizny dokonane na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku podlegają doliczeniu niezależnie od tego, kiedy zostały dokonane.

 

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

 

Wartość spadku ustala się według cen z daty orzekania o roszczeniach z tytułu zachowku (tak: uchwała składu 7 sędziów SN z 26 marca 1985 r. III CZP 75/84, LexPolonica nr 302504, OSNCP 1985, nr 10, poz. 147, z glosą A. Mączyńskiego, OSPiKA 1988, nr 2, poz. 27). Obecnie za takim stanowiskiem przemawia dodatkowo sformułowanie art. 995 K.c., który wartość przedmiotu doliczanej do spadku darowizny (a po wejściu w życie noweli z 18 marca 2011 r. – także przedmiotu zapisu windykacyjnego) każe określać według cen z chwili ustalania zachowku.

 

Kierunek wykładni zaprezentowany w obu tych orzeczeniach zdaje się następujący: co do zasady przy obliczaniu substratu zachowku doliczamy każdą darowiznę, za wyjątkiem wyliczonych w ustawie, bez względu na jej przedmiot i cel, oraz pomijamy każde nieodpłatne przysporzenie niebędące darowizną.

 

Ustawodawca rozstrzygnął w art. 995 K.c., która chwila jest miarodajna dla oceny wartości przedmiotu darowizny lub zapisu windykacyjnego. Jest to chwila ustalania zachowku. Oczywiście stan przedmiotu należy brać pod uwagę według chwili jego nabycia przez obdarowanego czy też przez zapisobiorcę. W przypadku darowizny miarodajny jest więc stan z chwili jej dokonania.

 

Sytuacja jest więc analogiczna, jak w przypadku ustalanie wysokości odszkodowania (por. art. 363 § 2 K.c.), z tym że w tym ostatnim przypadku ustawa dopuszcza przyjęcie za podstawę cen z innej chwili niż chwila orzekania, gdy szczególne okoliczności tego wymagają. W przypadku obliczania substratu zachowku brak jest podstaw do takiego postępowania. Sprawa ta może być problematyczna, gdyby w chwili ustalania zachowku poziom cen przedmiotu należącego do spadku, przedmiotu darowizny lub przedmiotu zapisu windykacyjnego w sposób rażący odbiegałby od wartości w chwili nabycia tego przedmiotu przez beneficjenta (zwłaszcza gdyby różnica ta działała na niekorzyść uprawnionego do zachowku). Może tak się zdarzyć np. w przypadku nieruchomości lub papierów wartościowych.

 

Zasady obliczania zachowku są bezwzględne: pod uwagę bierze się przedmiot darowizny według chwili jego nabycia przez obdarowanego a według cen z chwili ustalania zachowku.

 

Mieszkanie zostało przepisane w 2009 r. i na dzień darowizny było obciążone służebnością mieszkania. Jest to wprawdzie służebność osobista, która wygasa wraz ze śmiercią uprawnionego, jednak na moment darowizny istniała.

 

Zgodnie z art. 296 K.c. – nieruchomość można obciążyć na rzecz oznaczonej osoby fizycznej prawem, którego treść odpowiada treści służebności gruntowej (służebność osobista).

 

Ponadto zakres służebności osobistej i sposób jej wykonywania oznacza się, w braku innych danych, według osobistych potrzeb uprawnionego z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego i zwyczajów miejscowych. 

 

Jak już mówiłem, stosownie do art. 299 K.c. – służebność osobista wygasa najpóźniej ze śmiercią uprawnionego. Służebności osobiste są niezbywalne. Nie można również przenieść uprawnienia do ich wykonywania. 

 

Tak też przyjął biegły, a mianowicie przyjął stan darowizny z daty jej dokonania z uwzględnieniem służebności mieszkania, a wycenił ją według cen z chwili ustalania zachowku (chwili obecnej).

 

Wprost o tym mówi art. 995 K.c., dlatego wszelkie orzecznictwo z tego zakresu jest używane tylko pomocniczo.

 

Oczywiście powinna Pani złożyć zastrzeżenia do opinii biegłego co do uwzględnienia służebności, która przecież nie obciąża nieruchomości, gdyż wygasła, jednak to, czy biegły i sąd uznają te zastrzeżenia, jest dla mnie trudne do przewidzenia.

 

Podstawową metodą wykładni jest wykładnia językowa. Interpretuje się wprost: „stan z chwili dokonania”, czyli nieuwzględniający późniejszych zmian dokonanych przez obdarowanego, który nieruchomość mógł zmodernizować, rozbudować itp.

 

Zazwyczaj sądy rozpatrują sprawy według zasad obliczania zachowku opisanych przeze mnie. Jednak należy zaznaczyć, że w zależności od okoliczności sąd może wziąć pod uwagę charakterystykę danej sprawy i orzec w sposób odmienny niż sądy w podobnych sprawach.

 

Jeżeli Pani matka nie postanowiła inaczej w postanowieniach umowy dotyczącej służebności osobistej, to z racji faktu, iż zamieszkiwała w lokalu, musiała wnosić opłaty z tym związane. Fundusz remontowy nie może być odjęty od wartości mieszkania, gdyż jest związany na cele zarządzania lokalem i częścią wspólną nieruchomości.

 

Wycena służebności ma wpływ na wysokość Pani zachowku pośrednio, gdyż przez wyliczenie mniejszej wartości darowizny mniejszy też będzie zachowek – obliczany przecież od wartości tej darowizny.

 

Pani sposób na przeciwdziałanie uwzględnieniu służebności przy obliczaniu zachowku to oczywiście złożenie zastrzeżeń do opinii w ciągu 7 dni od jej doręczenia. Może Pani podnieść, iż obecnie lokal nie jest obciążony służebnością, która wygasła. Jednak z powodów przytoczonych przeze mnie powyżej sąd może nie uwzględnić Pani zastrzeżeń.

Jeśli masz podobny problem prawny, zadaj pytanie naszemu prawnikowi (przygotowujemy też pisma) w formularzu poniżej  ▼▼▼

Zapytaj prawnika - porady prawne online

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny

Komentarze (0):

Uwaga!
Szanowni Państwo!
Nasi prawnicy nie odpowiadają na pytania zadawane w formie komentarza pod tekstem. Jeśli chcą Państwo powierzyć swój problem naszym prawnikom, prosimy kliknąć tutaj >>

  • III plus X =
.
Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy

Zapytaj prawnika

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny
Szukamy ambitnego prawnika »

spadek.info

prawo-budowlane.info

odpowiedziprawne.pl