Mamy 10 655 opinii naszych Klientów
Zadaj pytanie » Zadaj pytanie »

Indywidualne Porady Prawne

Masz problem z prawem spadkowym? Opisz swój
problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Opublikowane: 20.11.2003 | Zaktualizowane:

Testament ustny a zamiar samobójczy

Postanowienie z dnia 20 listopada 2003 r. (sygn. akt III CK 7/02)

Testament ustny sporządzony w warunkach zamiaru samobójczego nie może być uznany za sporządzony w okolicznościach uzasadniających obawę rychłej śmierci.

 

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Teresy N. przy uczestnictwie Piotra R. i Wacława T. o stwierdzenie nabycia spadku, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 20 listopada 2003 r., na rozprawie kasacji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 3 października 2001 r. oddalił kasację.

 

Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2001 r. Sąd Rejonowy w Lublinie stwierdził, że spadek po zmarłej dnia 29 stycznia 2000 r. w Ś. Renacie R. nabyli na podstawie ustawy mąż Piotr R. w połowie oraz rodzice Teresa N. i Wacław T. po 1/4 części. Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawczyni była mężatką, dzieci nie miała, w związku z czym spadkobiercami ustawowymi są mąż oraz rodzice. W skład spadku nie wchodzi gospodarstwo rolne.

 

Dwa dni przed samobójczą śmiercią Renata R. sporządziła testament ustny, którym rozrządziła na rzecz swej matki całością majątku. Testament ten Sąd Rejonowy uznał za nieważny, gdyż jego sporządzeniu - jak przyjął - nie towarzyszyły okoliczności uzasadniające obawę rychłej śmieci. Przeciwnie, w okresie poprzedzającym zgon Renata R. znana była jako osoba silna i odporna psychicznie, zamiarów samobójczych nie zdradzała, a jej samobójcza śmierć była całkowitym zaskoczeniem dla otoczenia. Zamiar samobójczy należy do sfery uczuć psychicznych osoby i jako mający całkowicie subiektywne podłoże nie może rodzić obawy rychłej śmierci w rozumieniu art. 952 § 1 k.c. (...)

 

Apelację wnioskodawczyni Sąd Okręgowy zaskarżonym postanowieniem oddalił, uznając że w ustalonym stanie faktycznym brak podstaw, które uzasadniały - by istnienie obawy rychłej śmierci jako motywu sporządzenia testamentu ustnego. Sąd Okręgowy odniósł się do przeciwstawnych wypowiedzi, zarówno w orzecznictwie jak i w literaturze, co do wyboru przesłanek bądź o charakterze subiektywnym, bądź obiektywnym, tłumaczących pojęcie "obawy rychłej śmierci", i opowiedział się za drugą z nich.

 

W kasacji wnioskodawczyni zarzuciła, że zaskarżone postanowienie zapadło z naruszeniem art. 952 § 1 k.c., wobec błędnej jego interpretacji. Wyraziła zapatrywanie, że dla ważności testamentu "wystarczy subiektywne uzasadnienie obawy rychłej śmierci istniejące w chwili sporządzenia testamentu".

 

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spośród trzech przewidzianych przez kodeks cywilny form testamentu szczególnego testament ustny ma najszersze zastosowanie. Korzystanie z tej formy testowania możliwe jest w razie wystąpienia choćby jednej z następujących przesłanek: istnienie obawy rychłej śmierci spadkodawcy, niemożliwość sporządzenia testamentu zwykłego spowodowana okolicznościami szczególnymi lub wystąpienie okoliczności szczególnych tego rodzaju, że sporządzenie testamentu zwykłego staje się bardzo utrudnione.

 

W przeciwieństwie do przewidzianych w art. 953 i 954 k.c. sytuacji ekstremalnych, stwarzających stan potencjalnego zagrożenia dla życia jako przyczyny sporządzenia testamentu szczególnego, sporządzenie testamentu ustnego pozostaje w ścisłym związku z oceną już istniejących zagrożeń. Ze względu na zróżnicowaną naturę tych zagrożeń, podyktowanych nie tylko przyczynami zdrowotnymi, istotnego znaczenia nabiera to, jakie kryteria uznać za decydujące w dążeniu do ustalenia istnienia obawy rychłej śmierci wywołującej potrzebę sporządzenia testamentu ustnego, czy tylko odnoszące się do sfery psychicznej testatora, pozostającego w przekonaniu o rychłym zgonie, a zatem subiektywnych, czy także te, które z uwzględnieniem wiedzy medycznej pozwalają przyjąć, że to jego przekonanie było uzasadnione.

 

Zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie nie ma jednolitości poglądów w tej mierze. Reprezentatywna dla stanowiska, że wystarczy subiektywnie uzasadniona obawa rychłej śmierci istniejąca w chwili sporządzenia testamentu, jest uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1992 r., III CZP 135/91 (OSP 1993, nr 1, poz. 4). W myśl tej uchwały, obawa rychłej śmierci spadkodawcy w rozumieniu art. 952 § 1 k.c. istnieje nie tylko wtedy, gdy jego stan zdrowia w chwili sporządzenia testamentu sam przez się lub w powiązaniu z innymi okolicznościami, jak z podeszłym wiekiem albo przewlekłym schorzeniem, czynił tę obawę realną w świetle doświadczenia życiowego, a zwłaszcza wiedzy lekarskiej, lecz także w sytuacji jedynie subiektywnego przekonania spadkodawcy co do rychłego zgonu.

 

Odmienne zapatrywanie, wskazując na zależność obawy rychłej śmierci od stanu zdrowia spadkodawcy, ocenianym z punktu widzenia wiedzy lekarskiej, Sąd Najwyższy wyraził w orzeczeniach z dnia 4 lipca 1952 r., C 1321/52 (OSN 1953, nr 1, poz. 30), z dnia 6 sierpnia 1958 r., I CR 512/58 (OSPiKA 1960, nr 2, poz. 37), z dnia 25 marca 1974 r., III CRN 5/74 (OSNCP 1975, nr 3, poz. 42) oraz z dnia 24 czerwca 1974 r., III CRN 118/74 (niepubl.).

 

W tym ostatnim orzeczeniu Sąd Najwyższy uznał, że dla stwierdzenia istnienia przesłanki "obawy rychłej śmierci" przewidzianej w art. 952 § 1 k.c. nie wystarczy ani sam podeszły wiek spadkodawcy, ani utrzymujący się przez dłuższy czas zły stan zdrowia na tle przewlekłego schorzenia. Istotna jest taka zmiana stanu zdrowia spadkodawcy, która sama lub w powiązaniu z jego wiekiem względnie z przewlekłym schorzeniem wskazuje, że w opartej o doświadczenie życiowe ocenie zachodzi obawa rychłej śmierci.

 

Bez względu jednak na charakter przesłanki leżącej u podstaw sporządzenia testamentu ustnego, subiektywny bądź obiektywny, obawa rychłej śmierci w rozumieniu art. 952 k.c. musi istnieć w chwili testowania, skoro jest tego testowania przyczyną samoistną, ze swej istoty jest ona bowiem następstwem oceny zjawisk, zdarzeń, sytuacji realnie istniejących. Jeżeli stanowi czynnik determinujący określone zachowanie, to tylko w warunkach przeświadczenia, że zagrożenie dla życia przybiera cechy nieuchronności wobec braku możliwości odwrócenia przyczyn tego zagrożenia.

 

Tak pojmowanej motywacji testowania zamiar samobójczy nie uzasadnia, sam w sobie stwarza bowiem tylko stan hipotetycznego zagrożenia dla życia w niedającej się przewidzieć przyszłości i należy go zakwalifikować do możliwych do opanowania stanów emocjonalnych. Stan ten, zwłaszcza jeżeli nie ma podłoża patologicznego, nie usuwa możliwości kontrolowania własnych zachowań i nie niweczy oddziaływania z zewnątrz na osobę pozostającą w tym stanie. Nie może być zatem traktowany jako trwały splot okoliczności uzasadniających przekonanie o zagrożeniu życia, zarówno w ocenie indywidualnej, jak i w aspekcie dostępnych wyników badań z zakresu psychiatrii, psychologii, socjologii itp.

 

Wszystko to prowadzi do wniosku, że testament ustny sporządzony w warunkach zamiaru samobójczego nie może być uznany za sporządzony w okolicznościach uzasadniających obawę rychłej śmierci.

 

W świetle tych uwag nie jest uzasadniony zarzut wadliwej interpretacji art. 952 k.c., a kasacja, jako pozbawiona uzasadnionej podstawy, podlega oddaleniu (art. 39312 k.p.c.).

 

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj >>

wersja do druku

Indywidualne Porady Prawne

Masz problem z prawem spadkowym? Opisz swój
problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

 

»Najczęściej czytane artykuły w dziale
»Najnowsze artykuły w dziale
»Najczęściej czytane pytania w dziale
»Najnowsze pytania w dziale
Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy

Zapytaj prawnika

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny
wizytówka Szukamy ambitnego prawnika »