Mamy 11 195 opinii naszych Klientów
Zadaj pytanie » Zadaj pytanie »

Indywidualne Porady Prawne

Masz podobny problem?
Opisz nam go i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Środki dowodowe i postępowanie dowodowe w procesie cywilnym

Autor: Karol Jokiel • Opublikowane: 11.02.2008

Artykuł szczegółowo omawia kwestie związane z rodzajami środków dowodowych oraz całą procedurą dowodzenia przed sądem w procesie cywilnym.



Masz podobny problem? Kliknij tutaj i zadaj pytanie.

Zgodnie z podstawową zasadą – obowiązującą w procesie cywilnym, który regulują przepisy Kodeksu postępowania cywilnego (K.p.c.), czyli ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – każde twierdzenie strony (powoda lub pozwanego), z którego wynikają korzystne dla niej konsekwencje, powinno być poparte dowodami zgłoszonymi przez tę stronę.

 

Czym zatem jest dowód? Dowodem jest informacja mająca oparcie w rzeczywistości. Zaś nośnikiem takiej informacji jest tzw. środek dowodowy.

 

Istotą postępowania cywilnego jest wydanie orzeczenia po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, przy pełnym respektowaniu tzw. zasady kontradyktoryjności. Oznacza to, że sąd powinien być wyłącznie niezawisłymorganem, który, w oparciu o zasadę swobodnej oceny dowodów, oceni zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, przedstawiony przez powoda i pozwanego, i wyda wyrok określonej treści. Zgodnie z zasadą kontradyktoryjności, sąd nie powinien dopuszczać dowodów z urzędu (co oznacza, że sąd nie zbiera samodzielnie żadnych dowodów), z wyjątkiem zupełnie szczególnych sytuacji, np. gdy sprawa jest bardzo zawiła, a strony nie są reprezentowane przez zawodowych pełnomocników i wykazują w sprawie zauważalną nieporadność.

 

Przedmiotem dowodu (a więc informacji zgłaszanej sądowi przez stronę) – zgodnie z przepisem art. 227 K.p.c. – mogą być tylko fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Nie wymagają dowodu fakty powszechnie znane oraz fakty znane sądowi z urzędu (te, o których powziął wiedzę przy wykonywaniu czynności urzędowych). Nie podlegają dowodzeniu fakty przyznane przez stronę przeciwną, pod warunkiem że przyznanie to nie budzi wątpliwości, co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Nie podlegają wreszcie dowodzeniu te fakty, co do których strona przeciwna nie wypowiedziała się w toku procesu, a sąd, mając na względzie wszystkie okoliczności sprawy, uznał je za milcząco przyznane.

 

W procesie dowodzenia obowiązują pewne reguły, które ułatwiają sądowi prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy i rozstrzygnięcie sporu w razie zaistnienia wątpliwości. Są to tzw. domniemania, które dzielą się na:

 

  1. Faktyczne – sąd może uznać za udowodnione pewne fakty, jeżeli dojdzie do takiego wniosku na podstawie innych, już ustalonych w procesie, faktów i gdy do takiego przekonania dochodzi w oparciu o posiadaną wiedzę, logiczne rozumowanie i posiadane doświadczenie życiowe.
  2. Prawne – wniosek o ustaleniu pewnych faktów za udowodnione wyciąga nie sam sąd, ale ustawa (przepis prawa). Domniemania prawne dzielą się na:
  • zwykłe (proste) – dopuszczają dowód na przeciwieństwo (np. domniemanie, że dziecko pochodzi od męża matki obala się przez wytoczenie powództwa o zaprzeczenie ojcostwa),
  • niezbite – ich istotą jest to, że są poszczególne przepisy prawa wyłączające możliwość przeprowadzenia dowodu przeciwnego (art. 234 K.p.c.).

 

Sąd, dopuszczając określony dowód, wydaje w tym zakresie postanowienie. Każde postanowienie dowodowe powinno przede wszystkim zawierać:

 

  • tezę dowodową – tj. oznaczenie faktów, które mają zostać stwierdzone,
  • wskazanie dowodu, za pomocą którego ma być ten fakt stwierdzony,
  • termin i miejsce przeprowadzenia dowodu,
  • w pewnych sytuacjach oznaczenie sędziego lub sądu, który ma je przeprowadzić (art. 236 K.p.c.).

 

Kodeks postępowania cywilnego zawiera otwarty (przykładowy) katalog środków dowodowych, do których można odwołać się w toku procesu cywilnego dla wykazania swoich racji. W katalogu figurują:

 

  1. dokument,
  2. zeznania świadków,
  3. opinia biegłego,
  4. oględziny,
  5. przesłuchania stron,
  6. inne środki dowodowe, np. z grupowego badania krwi, fotografii, rysunku, filmu, płyt lub innych nośników utrwalających obraz lub dźwięk.

 

Co do dowodu z dokumentu, Kodeks postępowania cywilnego normuje dwa, podstawowe rodzaje dokumentów:

 

  1. urzędowy – czyli taki, który został sporządzony w przepisanej formie, przez powołany do tego organ państwowy lub inny w zakresie jego kompetencji; dokumenty urzędowe stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo zaświadczone, oraz
  2. prywatny – dowód tego, że osoba, która go podpisała, złożyła oświadczenie w nim zawarte (art. 244-245 K.p.c.).

 

W pewnych sytuacjach, z uwagi na określone zapisy prawa cywilnego, dokument będzie miał rolę nadrzędną w stosunku do innych środków dowodowych (zeznań świadków, przesłuchania stron). Uprzywilejowanie tego dowodu jest zdeterminowane przepisami o formie czynności prawnych. Ograniczenie dowodu z zeznań świadków i przesłuchania stron, ze względu na istnienie dokumentu dotyczącego dowodzonej okoliczności, przewidują przepisy art. 246 i 247 K.p.c.

 

Art. 246 K.p.c. dotyczy sytuacji, gdy dokument, zgodnie z przepisami prawa lub umową stron, winien mieć formę pisemną. W takiej sytuacji „dowód ze świadków lub z przesłuchania stron w sprawie między uczestnikami tej czynności na fakt jej dokonania jest dopuszczalny” tylko, gdy:

 

  1. dokument został zagubiony, zniszczony lub zabrany przez osobę trzecią,
  2. obie strony wyrażą na to zgodę,
  3. żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą, albo
  4. fakt dokonania czynności prawnej będzie uprawdopodobniony za pomocą pisma.

 

Przepis art. 247 K.p.c. zawiera zakaz dowodzenia ponad lub przeciwko osnowie (treść) dokumentu obejmującego czynność prawną (np. umowę) między uczestnikami tej czynności. Dowód taki może być dopuszczony przez sąd, gdy uzna on to za konieczne.

 

Ograniczenia dowodowe z art. 246 K.p.c. oraz 247 K.p.c. nie dotyczą postępowania z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych.

 

Na marginesie trzeba wskazać, że sądy odmawiają przymiotu dowodu w formie wszelkiego rodzaju anonimów.

 

Kodeks postępowania cywilnego, jako drugi w kolejności, normuje dowód z zeznań świadków. W praktyce najbardziej powszechny, ale nie tak pewny jak dowód z dokumentu. Zawodność zeznań świadków wynika w pierwszym rzędzie z subiektywności ich spostrzeżeń, a także z zawodności pamięci.

 

Przepisy Kodeksu, odnoszące się do dowodu z zeznań świadków, można podzielić na 3 grupy dotyczące:

 

  • inicjatywy i sposobu korzystania z tego dowodu,
  • wyłączenia i ograniczenia w korzystaniu z zeznań świadków,
  • postępowania związanego z użyciem takiego dowodu.

 

Inicjatywa skorzystania ze środka dowodowego w postaci zeznań świadków należy przede wszystkim do strony (powoda, pozwanego). Jeżeli strona powołuje się na ten dowód, to musi dokładnie oznaczyć fakty, które mają zostać stwierdzone zeznaniem świadków. Konieczne jest nadto wskazanie świadków w taki sposób, by sąd mógł ich skutecznie wezwać na rozprawę (w szczególności konieczne jest podanie ich aktualnego adresu).

 

Dana osoba zostaje świadkiem w znaczeniu procesowym z momentem otrzymania wezwania do stawienia się w sądzie i złożenia zeznań. Obowiązkiem świadka jest: stawienie się w miejscu i czasie wyznaczonym przez sąd, złożenie przyrzeczenia oraz zeznań zgodnie z prawdą. Świadkami w postępowaniu cywilnym nie mogą być osoby wymienione w art. 259 K.p.c. (np. osoby niezdolne do spostrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń, osoby obowiązane do zachowania tajemnicy służbowej).

 

Istnieje ogólna zasada, że świadek nie ma prawa do odmowy zeznań. Zasada ta nie odnosi się jednak do małżonków stron, ich wstępnych (rodziców, dziadków), zstępnych (dzieci, wnuków) i rodzeństwa oraz powinowatych w tej samej linii lub stopniu, jak również osób pozostających ze stronami w stosunku przysposobienia (art. 261 § 1 K.p.c.).

 

Świadkowi przysługuje prawo odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie (art. 261 § 2 K.p.c.), jeżeli:

 

  • pytanie dotyczy jego samego lub jego bliskich, a równocześnie
  • odpowiedź mogłaby narazić te osoby na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową albo mogłaby być związana z pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej.

 

Kolejność przesłuchiwania świadków wyznacza przewodniczący składu sądzącego. Świadkowie, którzy jeszcze nie złożyli zeznań, nie mogą być obecni podczas przesłuchiwania innych świadków. Gdy świadek nie włada w sposób dostateczny językiem polskim, sąd może powołać tłumacza. Przed przystąpieniem do przesłuchania przewodniczący uprzedza świadka o prawie do odmowy zeznań, jeżeli przysługuje, i prawie odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie, a także uprzedza go o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

 

Przed przesłuchaniem świadka sąd odbiera od niego przyrzeczenie. Nie składają przyrzeczenia osoby małoletnie, które nie ukończyły 17 roku życia, osoby skazane prawomocnie za składanie fałszywych zeznań i inni świadkowie zwolnieni z tego obowiązku przez sąd – za zgodą obu stron (art. 267 K.p.c.). Przepisy Kodeksu dopuszczają możliwość konfrontacji świadków, gdy ich zeznania przeczą sobie wzajemnie.

 

Samo przesłuchanie świadka rozpoczyna się od zadawanych mu przez sędziego pytań, dotyczących rozpoznawanej sprawy. Pytania mogą zadawać również strony, po udzieleniu im głosu przez sąd.

 

Świadek występujący w sprawie może oddalić się z sądu dopiero po zezwoleniu przewodniczącego. Do momentu uzyskania zezwolenia musi pozostawać do dyspozycji sądu. Świadek ma prawo do żądania zwrotu koniecznych wydatków, które były związane z jego stawiennictwem w sądzie.

 

Przepisy art. 278-291 K.p.c. zawierają łączne unormowanie kolejnego środka dowodowego – opinii biegłego i opinii instytutu naukowego lub naukowo-badawczego. Tę ostatnią opinię można określić jako ekspertyzę, z uwagi na pewne odrębności od opinii biegłego.

 

Ogólną cechą, odnoszącą się do tego środka dowodowego, jest możliwość przekazania sądowi wiadomości specjalnych (eksperckich), niezbędnych dla ustalenia i oceny okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia danej sprawy.

 

Opinia biegłego (ekspertyza), która wyraża zapatrywanie albo pogląd sporządzającego ją, musi być odpowiednio precyzyjna, należycie umotywowana i podbudowana poglądami nauki. Nadto winna ona być opracowana w sposób obiektywny, w zgodzie z zasadami praktyki i etyki zawodowej. Sam biegły nie może jednak zastępować sądu w ocenie faktów i dowodów. Biegli mają jedynie pomagać sądowi w ustaleniu i ocenie okoliczności sprawy, zaś opinia – jak każdy inny dowód – podlega swobodnej ocenie sądu. W powyższym kontekście spotkać się można z obrazowym stwierdzeniem, że najwyższym biegłym w sprawie jest zawsze sąd.

 

To sąd przedkłada biegłemu – wpisanemu na listę biegłych danej specjalności prowadzonej przez prezesa sądu okręgowego – konkretne zagadnienia do opracowania, dotyczące dziedziny wiedzy, którą biegły reprezentuje. Od sądu zależy również, ilu biegłych zostanie powołanych w sprawie. Kilku biegłych może złożyć w sprawie opinię łączną, jeśli doszli do wspólnych (zgodnych) wniosków.

 

Postawione biegłemu pytania winny wynikać z akt sprawy. Poza pytaniami sąd jest zobowiązany do zakreślenia biegłemu terminu na opracowanie opinii proporcjonalnego do stopnia zawiłości tematu. W razie potrzeby można wyznaczyć biegłemu terminy dodatkowe, w celu uzupełnienia opinii, głównie dla przeprowadzenia dodatkowych badań.

 

Strona do czasu ukończenia przez biegłego zleconych mu czynności może zażądać jego wyłączenia (art. 281 K.p.c.). O zasadności wyłączenia biegłego zawsze decyduje sąd.

 

Możliwe jest przedstawienie przez biegłego opinii w formie ustnej lub na piśmie – w zależności od decyzji sądu (art. 278 § 3 K.p.c.). Rola biegłego nie ogranicza się tylko do sformułowania opinii na piśmie lub ustnie, ponieważ sąd może zażądać, aby biegły złożył na rozprawie dodatkowe wyjaśnienia. Taka sytuacja umożliwia stronom postępowania zadawanie pytań biegłemu. Strony mogą wtenczas kwestionować w całości lub w części złożoną opinię oraz żądać wydania opinii uzupełniającej, względnie nowej opinii wydanej przez innego biegłego.

 

W razie zaistnienia sprzeczności pomiędzy opiniami różnych biegłych tej samej specjalności, sąd może – z własnej inicjatywy lub na wniosek strony – zarządzić powołanie nowego biegłego. Nie istnieje tu możliwość konfrontowania biegłych, jak ma to miejsce w przypadku świadków.

 

Gdy biegły nie stawi się na rozprawę bez usprawiedliwienia lub odmówi złożenia przyrzeczenia bądź opinii oraz gdy przekroczy termin do jej złożenia, podlega karze grzywny (art. 287 K.p.c.). Poza tym do wezwania i przesłuchania biegłego odpowiednie zastosowanie znajdują przepisy o świadkach z wyłączeniem możliwości stosowania środków przymusu.

 

Za sporządzoną opinię biegłemu przysługuje wynagrodzenie z zaliczek wpłacanych przez strony lub kwot tymczasowo wyłożonych przez Skarb Państwa (do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia o kosztach procesu, które zawarte jest w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie).

 

W wielu sprawach cywilnych biegły nie będzie mógł wydać pełnej i wyczerpującej opinii bez odpowiedniego zaplecza naukowo-badawczego. Wówczas możliwe jest wydanie ekspertyzy przez instytut naukowy lub naukowo-badawczy. Taka ekspertyza jest sporządzana zespołowo i wyraża stanowisko nie poszczególnych osób biorących udział w opracowywaniu, lecz stanowisko całego instytutu, który te osoby reprezentują. Instytut odpowiada za ekspertyzę i gwarantuje swoim autorytetem jej rzetelność (art. 290 K.p.c.).

 

Z przysługujących biegłemu uprawnień na uwagę zasługuje prawo do uczestniczenia w rozprawie, a także – za zgodą sądu – do zadawania pytań zarówno świadkom jak i stronom (art. 284 K.p.c.).

 

Oględziny polegają na bezpośrednim zbadaniu jakiegoś przedmiotu lub osoby, w celu dokonania spostrzeżeń co do jego (jej) właściwości lub stanu (art. 292 K.p.c.). Takich spostrzeżeń dokonuje zazwyczaj sam sąd, w osobie sędziego. Bywa jednak, że zbadanie określonego przedmiotu będzie wymagało wiadomości specjalnych, wówczas oględziny mogą być dokonywane z udziałem biegłego (biegłych). Oględziny osoby mogą odbywać się wyłącznie za jej zgodą (art. 298 K.p.c.). Oprócz dokonania oględzin z udziałem biegłych, sąd może zarządzić połączenie oględzin z przesłuchaniem świadków.

 

Środek dowodowy w postaci przesłuchania stron ma charakter posiłkowy – wchodzi w rachubę dopiero wtedy, gdy wykorzystano już w sprawie inne środki dowodowe, a istnieje potrzeba wyjaśnienia faktów mających dla sprawy istotne znaczenie (art. 299 K.p.c.). Posiłkowy charakter przesłuchania stron jest uzasadniony głownie brakiem obiektywizmu, czyli zaangażowaniem stron zainteresowanych wynikiem konkretnego procesu. Strona z natury rzadko jest przecież bezstronna we własnej sprawie.

 

Zasadność przeprowadzenia dowodu z przesłuchania stron co do zasady podlega ocenie sądu. Jedynie w sprawach o rozwód sąd jest obowiązany, z mocy prawa, dopuścić dowód z przesłuchania stron. W innych sprawach małżeńskich sąd nie może odmówić dopuszczenia takiego dowodu, jeżeli strona złożyła odpowiedni wniosek.

 

Dowód z przesłuchania stron, jak wskazano wyżej, jest wyłączony w okolicznościach, o których mowa w przepisach art. 246 i 247 K.p.c.

 

Kodeks postępowania cywilnego jednoznacznie reguluje, kto może być przesłuchany w charakterze strony, w razie dopuszczenia takiego dowodu w danej sprawie, i tak:

 

  • za osoby prawne sąd przesłuchuje – według swego wyboru – jedną lub więcej osób wchodzących w skład organu uprawnionego do reprezentowania (np. prezes, członkowie zarządu),
  • za skarb państwa może przesłuchać w charakterze strony osoby powołane do reprezentowania jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie (art. 300 K.p.c.).

 

Zasadą jest, że sąd w procesie przesłuchuje obie strony toczącego się procesu. Przesłuchanie tylko jednej z nich stanowi uchybienie procesowe, chyba że było to konieczne z przyczyn natury faktycznej lub prawnej (np. stały pobyt za granicą drugiej strony).

 

Kodeks wprowadza dwuetapowy tryb przesłuchiwania stron. Sąd przesłuchuje najpierw strony bez odbierania od nich przyrzeczenia, uprzedzając jedynie, że są obowiązane zeznawać prawdę i że stosownie do okoliczności mogą być przesłuchane ponowne po odebraniu od nich przyrzeczenia. Jeżeli przesłuchanie stron nie wyjaśni w sposób dostateczny istotnych faktów, sąd, według własnego wyboru, może ponownie przesłuchać jedną ze stron, odbierając od niej przyrzeczenie. Do przesłuchania stron znajdą zastosowanie przepisy dotyczące świadków, z wyłączeniem przepisów dotyczących środków przymusu (art. 304 K.p.c.).

 

Spośród innych dowodów Kodeks wyeksponował dowód z grupowego badania krwi – sąd zarządza je na wniosek lub z urzędu. Pobranie krwi, w celu jej badania, może nastąpić tylko za zgodą osoby, której krew ma być pobrana. Jeśli osoba ta nie ukończyła 13 lat lub jest całkowicie ubezwłasnowolniona, pobranie krwi wymaga zgody jej przedstawiciela ustawowego.

 

W praktyce coraz większego znaczenia nabierają takie środki dowodowe jak: filmy, fotokopie, fotografie, plany, rysunki oraz płyty lub taśmy dźwiękowe i inne przyrządy utrwalające albo przenoszące obrazy lub dźwięki (art. 308 K.p.c.). Zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2003 r. (IV CKN 94/2001, PS 2004, nr 11-12, s. 156), w procesie rozwodowym, w zakresie wykazania winy w rozkładzie pożycia małżeńskiego, może służyć także nagranie magnetofonowe rozmów prowadzonych przez strony, nawet jeżeli tych nagrań dokonano bez wiedzy jednej z nich i w okresie trwania małżonków w faktycznej separacji.


Stan prawny obowiązujący na dzień 11.02.2008


Indywidualne Porady Prawne

Masz podobny problem?
Opisz nam go i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Komentarze (0):

Uwaga!
Szanowni Państwo!
Nasi prawnicy nie odpowiadają na pytania zadawane w formie komentarza pod tekstem. Jeśli chcą Państwo powierzyć swój problem naszym prawnikom, prosimy kliknąć tutaj >>

  • siedem + zero =

 

»Podobne materiały

Kiedy organ podatkowy odmawia przeprowadzenia dowodu?

Organ podatkowy winien żądanie strony dotyczące przeprowadzenia dowodu uwzględnić, jeżeli przedmiotem dowodu są okoliczności mające znaczenie dla sprawy – nie zawsze jednak tak się dzieje.

 

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy

Zapytaj prawnika

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny
wizytówka Szukamy ambitnego prawnika »