Mamy 11 498 opinii naszych Klientów
Zadaj pytanie » Zadaj pytanie »

Indywidualne Porady Prawne

Masz podobny problem?
Opisz nam go i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Rozliczenia w rodzinie po śmierci ojca

Autor: Janusz Polanowski • Opublikowane: 17.06.2020

23 lata temu rodzice przekazali aktem notarialnym 8 ha ziemi wraz z budynkami na jedno z dzieci. Zostawili sobie 3 ha ziemi, maszyny, inwentarz oraz dom w mieście. Ojciec i matka pracowali dodatkowo na etacie. Ojciec po 2 latach stracił pracę i zaczął się utrzymywać jedynie ze swojej części gospodarstwa, jak i z gospodarstwa syna, pracując na nim i czerpiąc z niego wszystkie pożytki. W tym czasie również płacił alimenty na studia na 2 pozostałych synów. W tym roku ojciec zmarł, zostawił po sobie majątek, który miał jako współwłaściciel, czyli 3 ha ziemi plus dom w mieście. Czy syn, który dostał 23 lata temu część gospodarstwa, ma jeszcze prawo do spadku, z uwagi na to że oddawał ojcu wszystkie pożytki ze swego gospodarstwa? Czy alimenty na studia sąd traktuje jak darowiznę? Czy ma znaczenie, że 2 synów dostawało pieniądze, a trzeci nie tylko nic nie dostawał, ale jeszcze oddawał dochody z gospodarstwa ojcu? Czy sąd weźmie to pod uwagę?


Masz podobny problem? Kliknij tutaj i zadaj pytanie.

Rozliczenia w rodzinie po śmierci ojca

Ustalenie składników majątku spadkowego i dział spadku

Sądy cywilne w większości rodzajów spraw działają „na wniosek” – dotyczy to zarówno inicjatywy w zakresie wszczęcia postępowania, jak i zagadnień szczegółowych. Jeżeli wpływa „wniosek”, np.: powództwo, wniosek dowodowy, to sąd powinien się do niego odnieść (przynajmniej w zakresie formalnym). W „sprawach spadkowych” składniki majątku spadkowego mają szczególnie duże znaczenie w postępowaniach o dział spadku; stwierdzenie nabycia spadku powinno prowadzić do ustalenia, kto jest spadkobiercą danego spadkodawcy – na zagadnienia ściśle majątkowe właściwy czas przychodzi najczęściej w ramach działu spadku (czy to przed sądem, czy to w formie aktu notarialnego). Są jednak określone wyjątki. Pierwszy z nich dotyczy dochodzenia zachowku – art. 991 i następne Kodeksu cywilnego (K.c.); z żądaniem zachowku można wystąpić w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku – chodzi o unikanie przedawnienia roszczeń o zachowek (art. 1007 K.c. w związku z art. 117 i następnymi K.c.). Drugi wiąże się z gospodarstwem rolnym (art. 553 K.c.) – jeżeli wchodzi ono w skład spadku; chodzi o to, że nadal są ograniczenia prawne w dziedziczeniu gospodarstw rolnych – ograniczenia te (zwłaszcza art. 1058 i następne K.c.) są mniejsze w odniesieniu do osób z bliskiej rodziny spadkodawcy, ale określone ograniczenia mogą dotyczyć zniesienia współwłasności (art. 210 i następne K.c.) gospodarstwa rolnego. Proszę unikać sporów majątkowych na niewłaściwym etapie – zdarza się, że postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku przedłuża się z tej przyczyny (z czym wiążą się wydatki).

 

Przygotowanie szczegółowych rozliczeń z majątku spadkowego

Mając na uwadze prawdopodobny dział spadku (a może także zniesienie współwłasności), proszę przynajmniej oszacować wartość spadku (ustawowe określenie spadku zawarto w art. 922 K.c.). Poza tym trzeba postarać się ustalić składniki majątkowe, które mogą być ze spadku wyłączone, choć należały do spadkodawcy – do jego śmierci (art. 924 w związku z art. 925 K.c.); takimi składnikami mogą być np.: tak zwany zapis bankowy (do określonej kwoty, co może zależeć od daty śmierci spadkodawcy) oraz określone środki z ubezpieczeń. Wspomniałem o możliwych składnikach majątkowych, których nie zalicza się do spadku, bo mogą one mieć znaczenie – zapewne pomocnicze (ale i to może okazać się przydatne); niekiedy różne „szczegóły” mogą wpływać, np. na skuteczność zgłoszenia zarzutu sprzeczności określonych żądań z kryteriami wskazanymi w artykule 5 K.c. (to jest z zasadami współżycia społecznego lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa) – to najczęściej są środki obronne (a więc takie, które należy podnosić bez czekania, „aż sąd zauważy”).

 

Jeżeli nie będzie – zwłaszcza pisemnej (bo różnie bywa z ustnym przedstawianiem stanowiska oraz ze zwracaniem uwagi na to w sądach) – inicjatywy w zakresie szczegółowych rozliczeń, to trudno liczyć na to, by sąd określone okoliczności w ogóle rozważał. Niezbędna jest odpowiednia inicjatywa własna – art. 230 Kodeksu postępowania cywilnego (K.p.c.) – bo bez niej (w tym niekiedy bez polemizowania ze stanowiskiem kogoś innego) można sprawę przegrać, przynajmniej częściowo. Duże znaczenie – szczególnie w sprawach rzeczywiście spornych – ma wywiązanie się z prawnego obowiązku udowodnienia faktów (okoliczności), z których wywodzi się skutki prawne (art. 6 K.c., art. 232 K.p.c.).

 

W prawie ważne są różne zagadnienia – w tym szczegóły (np. odpowiednio dokładne obliczenia) oraz tytuł prawny. Z przedstawionego opisu sytuacji trudno wywnioskować, którą stronę ewentualnego sporu majątkowego Pan „reprezentuje”; mimo to można wskazać ważne aspekty, które powinny być brane pod uwagę – niezależnie od tego, jakie jest lub będzie Pańskie stanowisko co do możliwego sporu majątkowego.

 

Darowizny, prawo do zachowku

W ramach związanych z dziedziczeniem „rozliczeń majątkowych” mają szczególnie duże znaczenie czynności majątkowe nieodpłatne – szczególnie umowa darowizny (art. 888 i następne K.c.). Dotyczy to zwłaszcza zaliczania na schedę spadkową (art. 1039 i następne K.c.) oraz obliczania substratu zachowku (art. 993 i następne K.c.). Jeśli dobrze rozumiem, spadkodawca pozostawił wdowę oraz trzech synów; wszystkie te osoby są potencjalnymi spadkobiercami ustawowymi (art. 931 i następne K.c.) – potencjalnymi, bo duże znaczenie może mieć testament; osoby te mogą być uprawnione do zachowku.

 

W skład spadku (art. 922 K.c.) po spadkodawcy wchodzi wyłącznie to, co do niego należało do ostatnich chwil życia (art. 924 K.c.); przedmioty i prawa majątkowe zbyte za życia spadkodawcy są poza spadkiem po nim, np. odnośne gospodarstwo rolne przekazane jednemu z synów. Bardzo ważne będzie ustalenie, co należało wyłącznie do spadkodawcy, a co tylko częściowo, np. określone udziały (art. 204 K.c.) we współwłasności (od art. 195 do art. 221 K.c.). Proszę uwzględniać ustrój majątkowy małżeński; regułą – wyrażoną w artykule 43 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (K.r.o.) – jest równość udziałów małżonków we wspólności majątkowej małżeńskiej; przydać się może swoisty remanent majątkowy z uwzględnieniem przepisów o zagadnieniach majątkowych w małżeństwie (art. 31 i następne K.c.). Cudze udziały we współwłasności (np. udziały należące do żony spadkodawcy) są poza spadkiem po spadkodawcy; to ma odpowiednie zastosowanie do przeniesienia własności (art. 155 K.c. w związku z art. 140 K.c.) gospodarstwa rolnego – być może udziały małżonki zmarłego będą miały znaczenie w związku z dziedziczeniem po tej Pani (ale to byłoby odrębne zagadnienie). Jeżeli odnośne gospodarstwo rolne należało kiedyś do spadkodawcy i jego żony, to związane ze zbyciem tegoż gospodarstwa rolnego obliczenia – w związku ze spadkiem po spadkodawcy – powinny dotyczyć udziałów spadkodawcy w tymże gospodarstwie rolnym.

 

Przeniesienie własności gospodarstwa rolnego, skutki prawne

Proszę dokładnie sprawdzić (w oparciu o dokumenty), jakiego rodzaju umowa służyła przeniesieniu własności owego gospodarstwa rolnego – być może podobnie trzeba będzie postąpić odnośnie do zbywania innych składników majątkowych za życia spadkodawcy (z jego majątku). Poza tytułem prawnym zbycia (w takich sytuacjach: rodzajem umowy) bardzo duże znaczenie ma wartość – ta zaś zmienia się (niekiedy dawniej tani grunt zyskuje znacznie na wartości, a czasami dawniej atrakcyjne miejsca tracą na atrakcyjności); podstawowe znaczenie ma stan z czasu przeniesienia własności (w tym rodzaj i stan techniczny budynków) oraz aktualna (z czasu dokonywania obliczeń) wartość określonych składników majątkowych – tak w przypadku obliczania substratu zachowku (art. 993 i następne K.c.), jak i w przypadku zaliczania na schedę spadkową (art. 1039 i następne K.c.).

 

Jeżeli odnośne gospodarstwo rolne zostało darowane, to jego aktualna wartość (ale według stanu z czasu przeniesienia własności na jednego z synów spadkodawcy) może mieć znaczenie przy obliczaniu substratu zachowku; jeżeli do spadkodawcy należały tylko udziały we współwłasności, to trzeba brać pod uwagę takowe udziały. Przy obliczaniu substratu zachowku pomija się wartość mienia zbytego na podstawie umowy dożywocia (art. 908 i następne K.c.) oraz na podstawie specyficznych umów rolniczych (przewidzianych w ustawach o ubezpieczeniu społecznym rolników) – to ostatnie wynika z orzecznictwa.

 

Scheda spadkowa

Według ustalonego orzecznictwa wartość mienia zbytego na podstawie innego rodzaju umów niż darowizna można uwzględniać w przypadku zaliczania na schedę spadkową (art. 1039 i następne K.c.). Co więcej, w orzecznictwie przyjęło się, że w zaliczaniu na schedę spadkową bierze się pod uwagę także wartość mienia uzyskanego przez kogoś ze spadkobierców na podstawie uwłaszczenia rolniczego (najczęściej tytuł prawny ma postać aktu własności ziemi) – o ile dany grunt wchodził dawniej w skład majątku spadkodawcy; można z tym polemizować – po prostu: informuję Pana o praktyce w tym zakresie.

 

Przypominam, że bardzo ważna jest wartość składników majątkowych. Nie można więc z góry – to jest bez odpowiednio dokładnych i w miarę kompleksowych obliczeń – określić, czy może wchodzić w grę zaliczanie na schedę spadkową (prawdopodobnie tak) lub obowiązek wypłacenia zachowku (a jeśli tak, to komu oraz w jakiej wysokości). Przypominam także, że wprost fundamentalne jest określenie, kto dziedziczy po spadkodawcy; ewentualny testament (art. 941 i następne K.c.) spadkodawcy może (z uwagi na art. 926 K.c.) zmienić wstępny zarys sytuacji, np. w zakresie prawdopodobnego zaliczania na schedę spadkową (bo ono może dotyczyć wyłącznie dziedziczenia ustawowego, i to w bliskim kręgu rodzinnym) lub co do ewentualnego obowiązku wypłacenia zachowku (np. testament na rzecz jednego z dzieci może uprawniać kogoś z rodzeństwa już wcześniej obdarowanego do żądania zachowku od spadkobiercy ustawowego, choć z uwzględnieniem wartości darowanych składników majątkowych).

 

Podstawowa różnica między zaliczaniem na schedę spadkową a zachowkiem polega na tym, że w przypadku zaliczania (np. zaliczania darowizny) na schedę spadkową określona osoba (np. obdarowany) nie ma obowiązku zwracać „nadwyżki” (jeśli wolno użyć określenia nieco kolokwialnego); z kolei uprawnienie do zachowku (a jego odpowiednikiem jest obowiązek wypłacenia zachowku) oznacza roszczenie, które może być dochodzone na drodze prawnej (np. przez wytoczenie powództwa). Niekiedy spadkobierca testamentowy lub osoba szczególnie hojnie obdarowana przez (przyszłego) spadkodawcę ma obowiązek wypłacić znacznej wartości zachowek.

 

Właściciel gospodarstwa rolnego był uprawniony sprzeciwić się korzystaniu z jego mienia i pobieraniu z tegoż mienia pożytków przez inną osobę – w tym przez poprzedniego właściciela (albo współwłaściciela). Jeżeli nie było umowy (dającej się udowodnić), że ojciec powinien płacić za korzystanie z cudzego majątku, to dochodzenie roszczeń może być bardzo trudne. Alimenty to inny tytuł prawny od darowizny; może się przydać sprawdzenie, czy były dokonywane darowizny (np. przez płacenie kwot przewyższających alimenty).

 

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

 

Komentarze (0):

Uwaga!
Szanowni Państwo!
Nasi prawnicy nie odpowiadają na pytania zadawane w formie komentarza pod tekstem. Jeśli chcą Państwo powierzyć swój problem naszym prawnikom, prosimy kliknąć tutaj >>

  • cztery - dziesięć =
Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy

Zapytaj prawnika

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny
Szukamy ambitnego prawnika »