.
Mamy 12 156 opinii naszych Klientów
Zadaj pytanie » Zadaj pytanie »

Indywidualne Porady Prawne

Masz podobny problem?
Opisz nam go i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Przekazanie majątku z pominięciem adopcyjnego syna

Autor: Janusz Polanowski • Opublikowane: 11.07.2017

Przed laty wraz z żona adoptowaliśmy chłopca. Żona już od kilku lat nie żyje, posiadaliśmy wspólnie dom, który po jej śmierci sprzedałem (1/2 jego wartości należała do mnie, 1/4 odziedziczyłem w spadku po żonie, 1/4 odziedziczył syn). Niedługo potem powtórnie się ożeniłem i kupiłem dom w innej miejscowości, a syn kupił sobie mieszkanie. Później zaczęły się kłopoty ze zdrowiem, byłem wtedy pod opieką żony i jej dzieci, a syn kompletnie się mną nie interesował. Co najwyżej zgłaszał się po pomoc finansową (syn jest pełnoletni, miał kłopoty z prawem). Obawiam się, czy w razie mojej śmierci syn nie zażąda części spadku lub w przypadku próby wydziedziczenia nie będzie ubiegał się o zachowek. Chciałbym przekazać żonie lub jej córce dom w drodze umowy dożywocia. Czy to skutecznie odsunie syna od mojego majątku? Czy jeśli dom będzie miał obciążoną kredytem hipotekę, również mogę przekazać go w drodze umowy dożywocia? Czy od takiej umowy ja lub osoba otrzymująca dom jesteśmy zobowiązani do zapłacenia podatku?


Masz podobny problem? Kliknij tutaj i zadaj pytanie.

Zacznijmy od zasygnalizowania tego aspektu prawnego, który Pan zapewne pominął w rozważaniu ewentualnych dalszych swych kroków w związku z przedstawioną sytuacją. Chodzi o rozwiązanie przysposobienia (adopcji) – przewidziane w artykułach od 125 do 127 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (K.r.o.). Warto zapoznać się z ich treścią, by się zorientować, czy rozwiązanie przysposobienia byłoby możliwe (chodzi zwłaszcza o art. 1251 K.r.o.). Te i inne przepisy znajdzie Pan na przykład w sejmowej bazie danych.

 

Gdyby Pan zdecydował się wystąpić na drogę sądową z żądaniem rozwiązania adopcji, to proszę pamiętać o tym, że Pańskim pełnomocnikiem w sprawie cywilnej (nie tylko dotyczącej ewentualnego rozwiązania przysposobienia) mógłby być ktoś z bliskiego kręgu rodzinnego (np. Pańska żona) – art. 87 Kodeksu postępowania cywilnego (K.p.c.) w związku z art. 98 i następnymi Kodeksu cywilnego (K.c.). W przypadku rozwiązania adopcji ów mężczyzna przestałby być Pańskim synem w rozumieniu prawa, choć być może (art. 125 K.p.c.) zostałyby utrzymane przez sąd obowiązki alimentacyjne. Samo rozwiązanie przysposobienia miałoby skutki w zakresie prawa spadkowego (art. 922 i następne K.c.) – ów mężczyzna przestałby należeć do grona Pańskich spadkobierców ustawowych (jako dziecko), a tym samym przestałby być potencjalnie uprawniony do zachowku (art. 991 i następne K.c.).

 

Proszę zwrócić uwagę na ważny „szczegół”: Gdyby Pan nie pozostawił po sobie żadnego dziecka (w tym adopcyjnego), to z ustawy (art. 931 i następne K.c.) Pańska żona (jako już wdowa) mogłaby dziedziczyć wspólnie z Pańskimi krewnymi – chodzi zwłaszcza o art. 933 K.c. Także dlatego ważne może okazać się sporządzenie przez Pana swego testamentu (art. 941 i następne K.c). Gdyby w testamencie miał zostać ustanowiony przynajmniej jeden zapis windykacyjny (art. 9811 i następne K.c.), to testament należałoby sporządzić w formie aktu notarialnego – w innych sytuacjach wchodzą w grę różne formy; uwaga: testament odręczny powinien być wyłącznie własnoręczny, podpisany, i najlepiej opatrzony datą.

 

Testament może ograniczać się nawet wyłącznie do wydziedziczenia – choć z uwagi na powyższe testament mógłby się przydać także w przypadku rozwiązania adopcji. O ile poprawnie zrozumiałem Pańskie słowa, to trzeba wskazać różnice między pominięciem w testamencie a wydziedziczeniem. Pominięcie w testamencie oznacza nieuwzględnienie w testamencie określonej osoby z grona spadkobierców ustawowych (która w określonych okolicznościach dziedziczyłaby po danym spadkodawcy). Osoba pominięta w testamencie może być uprawniona do zachowku (art. 991 i następne K.c.). Natomiast wydziedziczenie (art. 1008 i następne K.c.) oznacza pozbawienie prawa do zachowku; przyczyna wydziedziczenia (zgodna z art. 1008 K.c.) powinna zostać wskazana w treści testamentu (art. 1009 K.c.) – ze względów praktycznych przydałoby się zadbać o możliwość udowodnienia zasadności wydziedziczenia (np. z uwagi na lekceważenie obowiązków wobec spadkodawcy) w przypadku ewentualnego późniejszego sporu prawnego (zwłaszcza zmierzającego do podważenia wydziedziczenia). Samo wydziedziczenie Pańskiego syna mogłoby nie wystarczyć, aby prawnie skuteczne wydziedziczenie odniosło przewidziany skutek ekonomiczny. Chodzi o to, że według art. 1011 K.c. zachowek może przysługiwać zstępnemu wydziedziczonego, np. dziecku wydziedziczonego dziecka adopcyjnego; jest to rozwiązanie przypominające skutek uznania kogoś za niegodnego dziedziczenia (art. 928 i następne K.c.). Gdyby więc Pański adopcyjny syn pozostawił swego potomka, to ów potomek mógłby być uprawniony do zachowku po Panu (w miejsce wydziedziczonego). Spotyka się jeszcze coś takiego jak testament negatywny – czyli taki, w którym (przyszły) spadkodawca wyraża swą wolę, aby określona osoba po nim nie dziedziczyła. Z uwagi na brzmienie przepisów prawnych pojawiły się wątpliwości – także w orzecznictwie sądowym. Czy testament negatywny rozumieć jako wyłączenie od dziedziczenia całej linii (np. określonego dziecka spadkodawcy i wszystkich zstępnych tegoż dziecka) – oczywiście sam testament negatywny nie wyklucza zachowku (zachowku pozbawia prawnie skuteczne wydziedziczenie). Czy też należy traktować to w sposób taki (podobny do art. 1020 K.c.), że dziedziczą zstępni osoby wskazanej w testamencie negatywnym? Chyba ta ostatnia wersja zwyciężyła, ale zdarzają się zmiany linii orzeczniczych. Niejeden prawnik może się w tym zagubić, a wystarczyłoby jasne i odpowiednio precyzyjne sformułowanie przepisów prawnych.

 

Gdyby Pański syn nie miał zstępnych (dzieci), to prawnie skuteczne wydziedziczenie go mogłoby „zamykać temat zachowku” – o ile Pan nie pozostawiłby innych osób uprawnionych do zachowku; a warto zauważyć, że uprawnionymi do zachowku mogą być czasami rodzice spadkodawcy, co może mieć miejsce np. w przypadku pozostawienia przez spadkodawcę małżonka (ale bez zstępnych) – ponieważ w takich sytuacjach w art. 933 K.c. przewidziano dziedziczenie z ustawy przez owdowiałego małżonka oraz krewnych spadkodawcy (na ogół małżonek nie jest krewnym, zwłaszcza bliskim krewnym). Nie wiem, czy żyją Pańscy rodzice, więc poniższą uwagę proszę potraktować hipotetyczne – dobrze, że sytuacja pozwala na dokonywanie wyborów (w czym na ogół pomaga formułowanie hipotez). Jeżeli spadkodawca zostaje przeżyty przez przynajmniej jednego ze swych rodziców i jeżeli spadkodawca nie pozostawił przynajmniej jednego swego zstępnego, to rodzice spadkodawcy mogą dziedziczyć z ustawy wraz z owdowiałym małżonkiem spadkodawcy (art. 933 K.c.); ewentualnie rodzicom spadkodawcy może przysługiwać zachowek po nim, np. w przypadku zapisania majątku w testamencie lub darowania cennych składników majątkowych przez spadkodawcę komuś innemu. Owdowiałemu małżonkowi spadkodawcy także może przysługiwać prawo do zachowku. Za to poza „listą” osób potencjalnie uprawnionych do zachowku po spadkodawcy (art. 991 K.c.) są inni krewni spadkodawcy (np. jego rodzeństwo).

 

Jeżeli nie doszłoby do rozwiązania przysposobienia, to Pański adopcyjny syn lub ktoś z jego zstępnych (zapewne dzieci) byłby uprawniony do spadku po Panu (w ramach dziedziczenia ustawowego) lub do zachowku po Panu – prawnie skuteczne wydziedziczenie obejmowałoby tylko osobę wydziedziczoną, zaś bardzo trudno jest wydziedziczyć dziecko (zwłaszcza małe). Do tego dochodzą wątpliwości interpretacyjne w związku z testamentami negatywnymi.

 

Wobec tego Pańskie obawy są bardzo racjonalne. Warto się przyjrzeć różnym możliwym sposobom uniknięcia problemu – poza wyżej wskazanymi: ewentualnym rozwiązaniem przysposobienia, wydziedziczeniem (odpowiednio precyzyjnym i najlepiej dającym się uzasadnić w przypadku możliwego późniejszego sporu prawnego) oraz ewentualnym testamentem negatywnym (ale proszę pamiętać o związanych z takimi testamentami wątpliwościami, więc w przypadku zdecydowania się na testament negatywny, np. odnośnie do ewentualnych zstępnych Pańskiego adopcyjnego syna, przydałaby się odpowiednia precyzja treści testamentu). Róże warianty mogą się dopełniać, np. można w tym samym okresie dążyć do rozwiązania przysposobienia oraz sporządzić testament lub zbyć określone składniki swego majątku.

 

Hipoteka – jedynie wspomniana w art. 244 K.c. oraz dokładniej uregulowana w ustawie o księgach wieczystych i hipotece – nie stoi na przeszkodzie ani zbyciu obciążonej hipoteką nieruchomości, ani rozrządzeniem taką nieruchomością na wypadek śmierci (także w przypadku zdecydowania się na zapis windykacyjny). Istota hipoteki – jako ograniczonego prawa rzeczowego – polega na tym, że nieruchomość pozostaje obciążona hipoteką niezależnie od ewentualnych zmian właściciela takiej nieruchomości; zarówno w przypadku zbycia własności (art. 155 K.c. w związku z art. 140 K.c.) na podstawie umowy, jak też w ramach dziedziczenia. Inaczej rzecz ujmując: hipoteka pozostaje, chociaż właściciele obciążonej nią nieruchomości mogą się zmieniać.

 

Użyte przez Pana określenie „dom w innej miejscowości” można różne rozumieć. Jeżeli nieruchomość (art. 46 K.c.) spełnia cechy gospodarstwa rolnego (art. 553 K.c.), to w grę mogłoby wchodzić zawarcie specyficznej „umowy rolniczej” – umowy takie przewidziano w ustawach z zakresu ubezpieczenia społecznego rolników (w tym w obowiązującej ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników). Z uwagi na utrwalone orzecznictwo sądowe, wartości taką umową zbytych składników majątkowych (być może nie tylko gruntów, bo w skład gospodarstwa rolnego może wchodzić o wiele więcej) nie uwzględnia się w obliczaniu „substratu zachowku” (art. 993 i następne K.c.) – czyli wartości majątkowej, z którą zestawia się wyniki „operacji na ułamkach” (wskazanych w art. 991 K.c. oraz wynikających w ramach danego dziedziczenia z przepisów o dziedziczeniu ustawowym). Proponuję brać pod uwagę także taki wariant.

 

Umowa darowizny (art. 888 i następne K.c.) cieszy się sporą popularnością, na co wpływ ma nadal funkcjonujące zwolnienie podatkowe na podstawie art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn; aby z tego zwolnienia skorzystać, należy terminowo przedłożyć deklarację podatkową – zarówno w przypadku darowizny, jak też w przypadku dziedziczenia (licząc od stwierdzenia nabycia spadku). Z istotą umowy darowizny (czyli jednostronnym przesunięciem majątkowym z majątku darczyńcy do majątku obdarowanego) wiąże się uwzględnianie darowizn przy obliczaniu substratu zachowku (art. 993 i następne K.c.). Za to wartości rzeczy, których własność przeniesiono na podstawie umowy dożywocia lub specyficznej „umowy rolniczej” nie uwzględnia się w takich obliczeniach. Darowizny (a także „wartość umów” dożywocia i specyficznych ”umów rolniczych”) może być „zaliczania na schedę spadkową” (art. 1039 i następne K.c.) – darowizn dotyczy to wprost, zaś częściowo chodzi o ustalone orzecznictwo sądowe.

 

Wyżej wymieniony art. 4a ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn zawiera zwolnienie podatkowe dotyczące osób z bliskiego grona rodzinnego (w tym obejmuje pasierba) – proszę pamiętać o obowiązku przedłożenia w terminie deklaracji podatkowej. Z kolei ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych przewiduje opodatkowanie takim podatkiem (na ogół według stawki 2%) bardzo wielu rodzajów czynności prawnych, w tym: sprzedaż (art. 535 i następne K.c.), darowizna (w zakresie przejęcia długów i ciężarów), dożywocie. Czasami sprzedaż gospodarstwa rolnego może zostać objęta zwolnieniem podatkowym.

 

Z umową dożywocia wiąże się wątpliwość interpretacyjna z zakresu prawa podatkowego. Część urzędów skarbowych traktuje należne dożywotnikowi (byłemu właścicielowi nieruchomości) jako jego dochód, który podlega opodatkowaniu. Proponuję zorientować się, jaka jest praktyka administracji skarbowej na terenie, gdzie Państwo mieszkają.

 

Gdyby określone umowy miały dotyczyć gospodarstwa rolnego, to proszę liczyć się z przepisami ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, do których odesłania znalazły się w K.c. Sygnalizuję, że w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego znalazły się określone wyłączenia spod ustanowionych nią ograniczeń w obrocie gruntami rolnymi – w tym dla osób najbliższych.

 

Czynności prawne odpłatne nie są uwzględniane przy obliczaniu „substratu zachowku” (art. 993 i następne K.c.). Proponuję uwzględnić takie czynności – w tym ugodę (art. 917 i art. 918 KC). Ewentualna ugoda mogłaby dotyczyć np. inwestowania w Pańską nieruchomość (wchodzącą w skład Pańskiego majątku osobistego) z pieniędzy zaliczanych do wspólności majątkowej małżeńskiej lub ze środków zaliczanych do majątku osobistego Pańskiej żony. W grę mogłoby wchodzić także zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej (art. 47 K.r.o.) – oczywiście w formie aktu notarialnego (art. 47 K.r.o.); w takiej umowie można by uwzględnić nie tylko właściwe ugodzie ww. zagadnienia, ale także doprowadzić do tego, że określone składniki Pańskiego majątku osobistego weszłyby w skład Państwa wspólności majątkowej małżeńskiej. Prawdopodobnie nie rozwiązywałoby to problemu całościowo, ale proszę pamiętać o regule równości udziałów we wspólności majątkowej małżeńskiej (art. 43 K.r.o.). Na ogół łatwiej jest różne szczegóły (w tym dotyczące np. udziałów w nieruchomości) załatwiać za życia obojga małżonków, niż po śmierci jednego z nich dochodzić (zwłaszcza w rzeczywiście spornym postępowaniu sądowym) uwzględnienia „przesunięć majątkowych” między majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi po śmierci jednego z małżonków (art. 45 K.r.o.). Przydać się Panu może zestawienie sytuacji majątkowej z przepisami dotyczącymi zagadnień majątkowych w małżeństwie (art. 31 i nast. K.c.).

 

Pański adopcyjny syn może zostać formalnie zobowiązany do alimentacji (art. 128 i następne K.r.o.) wobec Pana. Gdyby nawet nie doszło do wydania wyroku zasądzającego alimenty od niego na Pańską rzecz, to zapewne w aktach takiego procesu cywilnego (wytoczonego przez Pana lub przez Pańskiego pełnomocnika) znalazłyby się materiały, które w przyszłości mogłyby się przydać w dawaniu odporu próbie podważenia wydziedziczenia na drodze sądowej. Proszę pamiętać o uprawnieniu do zapoznawania się z aktami postępowań cywilnych (art. 9 K.p.c.) – uzyskiwanie odpisów z akt sądowych jest droższe od uzyskiwania kopii, ale dowody mają większe znaczenie dowodowe. Rozliczenie alimentacji to kolejne zagadnienie, które może być realizowane także za Pańskiego życia – chodzi o przewidziane w art. 140 K.r.o. roszczenie osób, które świadczą alimentację (także przez szczególną pieczę osobistą), wobec osób które są (również) zobowiązane do alimentowania na rzecz danego człowieka. Takie roszczenie (podobnie jak alimentacja) przedawnia się po 3 latach (art. 140 K.r.o. w związku z art. 117 i następnymi K.c.).

 

Jak widać, przed Panem jest sporo przemyśleń i związanych z nimi decyzji. Proszę zwrócić uwagę na potrzebę odpowiednio dokładnego formułowania dokumentów (np. umów lub testamentu); to może wiązać się z nakładem pracy własnej lub kogoś innego, np. notariusz jest uprawniony żądać dodatkowego wynagrodzenia za zwiększony nakład pracy. Notariusze są prawnie zobowiązani do dbania o aspekty formalne oraz o podstawowe zagadnienia treściowe – takie też na ogół są stosowane. Pan przedstawił sytuację nietypową, więc precyzja postanowień w dokumentach byłaby bardzo wskazana.

 

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

 

Komentarze (0):

Uwaga!
Szanowni Państwo!
Nasi prawnicy nie odpowiadają na pytania zadawane w formie komentarza pod tekstem. Jeśli chcą Państwo powierzyć swój problem naszym prawnikom, prosimy kliknąć tutaj >>

  • V minus 5 =
.
Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy

Zapytaj prawnika

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny
Szukamy ambitnego prawnika »

porady spadkowe

porady budowlane

porady prawnika odpowiedziprawne.pl

ozdobne poduszki Hampton