.
Mamy 12 973 opinii naszych Klientów
Zadaj pytanie » Zadaj pytanie »

Indywidualne porady prawne

Pliki można dodać w kolejnym kroku
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!

Dziedziczenie ustawowe

Autor: Bogusław Nowakowski • Opublikowane: 10.01.2013

Moja mama zmarła 4 miesiące temu. Pozostawiła testament, w którym ustanowiła mnie jedynym spadkobiercą. Wydziedziczyła w nim mojego brata, wskazując konkretne przyczyny tej decyzji. Kilka lat wcześniej uczyniła na moją rzecz darowiznę domu ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. Nie pozostawiła zatem żadnego majątku. Brat jest bezdzietny. Wiem, że jeśli przyjmę spadek z testamentu, brat będzie walczył o zachowek. Czy odrzucenie spadku lub wybór dziedziczenia ustawowego coś zmieni? Chodzi mi o ochronę przed roszczeniami brata. Co robić?

 


Masz podobny problem? Kliknij tutaj i zadaj pytanie.

W dacie śmierci dowiedział się Pan o podstawie swego powołania jako spadkobierca ustawowy, a prawdopodobnie także jako spadkobierca testamentowy. Gdyby o testamencie dowiedział się Pan później – znaczyłoby to, że o podstawie swego powołania jako spadkobierca testamentowy dowiedział ssie Pan w innej dacie niż data śmierci mamy.

 

Niezależnie od podstawy swego powołania do spadku (dziedziczenie ustawowe lub testamentowe) ma Pan 6 miesięcy od daty dowiedzenia się o tej podstawie do złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku lub jego odrzuceniu. Taka zasada wynika z przepisów Kodeksu cywilnego:

 

„Art. 1015. § 1. Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

 

§ 2. Brak oświadczenia spadkobiercy w powyższym terminie jest jednoznaczny z prostym przyjęciem spadku. Jednakże gdy spadkobiercą jest osoba nie mająca pełnej zdolności do czynności prawnych albo osoba, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia, albo osoba prawna, brak oświadczenia spadkobiercy w terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza”.

 

Odrzucenie spadku co do zasady powoduje powstanie fikcji prawnej, iż Pan nie dożył otwarcia spadku i nie jest Pan spadkobiercą. Wtedy w Pana miejsce wchodzą Pana dzieci. One staja się spadkobiercami co do części, jaka przypadłaby Panu.

Może Pan odrzucić spadek jako spadkobierca testamentowy, a przyjąć jako spadkobierca ustawowy na mocy dziedziczenia ustawowego. Stosownie do Kodeksu cywilnego:

 

„Art. 1022. Spadkobierca powołany do spadku zarówno z mocy testamentu, jak i z mocy ustawy może spadek odrzucić jako spadkobierca testamentowy, a przyjąć spadek jako spadkobierca ustawowy”.

 

W istocie, gdy Pan spadek przyjmie, to brat ma prawo do zachowku. Jest dzieckiem spadkodawcy. Według Kodeksu cywilnego:

 

„Art. 991. § 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

 

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

 

Art. 1000. § 1. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

 

§ 2. Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, ponosi on odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

 

§ 3. Obdarowany może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu darowizny”.

 

Jak wynika z tych przepisów, Pana brat niezależnie od tego, czy Pan spadek przyjmie, czy odrzuci, może wystąpić wobec Pana z roszczeniem o uzupełnienie zachowku z tytułu darowizny, jaką otrzymał pan od mamy.

 

W sprawie mamy jednak do czynienia z wydziedziczeniem brata.

 

Jak zrozumiałem, mama wskazała w testamencie, że brata wydziedzicza (pozbawia go prawa do zachowku), i podała przyczynę tego wydziedziczenia z konkretnych powodów.

 

Takie elementy w testamencie pozwalają na uznanie, że doszło do wydziedziczenia.

 

Zwykłe pominięcie w testamencie nie stanowi wydziedziczenia.

 

Skutkiem wydziedziczenia jest pozbawienie wydziedziczonego prawa do zachowku. Zgodnie z Kodeksem cywilnym:

 

„Art. 1008. Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

 

1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych”.

 

Wobec tego, że brat nie ma dzieci, prawo do zachowku, jakie mu przysługiwało, nie przechodzi na jego dzieci.

 

O ile brat nie obali testamentu w całości lub nie obali wydziedziczenia (zapisanego w testamencie), o tyle nie będzie miał prawa do zachowku.

 

Jak Pan pisze, „matka kilka lat przed śmiercią poczyniła na moją rzecz darowiznę domu ze zwolnieniem tej darowizny od obowiązku zaliczenia”.

 

Okoliczność ta ma znaczenie dla dokonania działu spadku pomiędzy dziećmi spadkodawcy w przypadku dziedziczenia ustawowego.

 

Gdyby odrzucił Pan spadek jako spadkobierca testamentowy, a przyjął go jako spadkobierca ustawowy – w niczym nie zmieni to stanu majątku spadkowego. W niczym nie zmieni to także Pana sytuacji w zakresie zachowku. Darowizna dla Pana będzie w dalszym ciągu doliczana do spadku dla potrzeb ustalenia zachowku.

 

Jak wskazuje Kodeks cywilny:

 

„Art. 1039. § 1. Jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia.

 

§ 2. Spadkodawca może włożyć obowiązek zaliczenia darowizny lub zapisu windykacyjnego na schedę spadkową także na spadkobiercę ustawowego nie wymienionego w paragrafie poprzedzającym.

 

§ 3. Nie podlegają zaliczeniu na schedę spadkową drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte”.

 

Jak z tego wynika, zaliczanie darowizn pomiędzy spadkobiercami obowiązuje jedynie przy dziedziczeniu ustawowym (więcej L. Stecki, Zaliczanie darowizn między spadkobiercami darczyńcy, AUNC Prawo 1976, nr 75, s. 127 i n.).

 

Według wskazanego przepisu zaliczenie darowizny na poczet schedy spadkowej danego spadkobiercy następuje podczas działu spadku, gdy nie było testamentu i spadkobiercy dziedziczą stosownie do ustawy. Z opisu sprawy wynika natomiast, że został sporządzony testament, co eliminuje art. 1039.

 

Przy odrzuceniu przez Pana spadku jako spadkobiercy testamentowego przepis ten miałby zastosowanie, ale tylko do działu spadku.

 

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę.

 

Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

 

A więc dolicza się:

 

  • darowizny większe niż zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych,
  • darowizny dokonane przed mniej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku,
  • darowizny na rzecz osób będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

 

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

 

Odrzucenie spadku z testamentu nie spowoduje powstania innych reguł w kwestii zachowku. Nie spowoduje także tego, że przedmiot darowizny zmieni właściciela. Tak samo będzie w przypadku odrzucenia spadku jako spadkobierca ustawowy. W przypadku uznania wydziedziczenia za prawidłowe i wiążące brat nie będzie miał prawa do zachowku. Ten element jest w sprawie najistotniejszy.

 

Jeżeli wydziedziczenie zostanie obalone (lub uznane przez sąd za nieprawidłowe), brat będzie miał prawo do uzupełnienia zachowku od Pana, niezależnie od tego, co Pan zrobi. Gdy nie zdoła tego uczynić, nie będzie miał prawa do zachowku, także niezależnie od tego, co Pan zrobi.

 

Wskazane prze Pana okoliczności pozwalają na uznanie, że brat będzie starał się wszelkimi sposobami dążyć do tego, aby otrzymać należny mu wedługg niego zachowek. Zapewne niezależnie od rozwoju sytuacji będzie żądał od Pana zachowku albo nawet wytoczy proces sądowy – tak w przypadku przyjęcia spadku z testamentu, jak i w przypadku jego odrzucenia.

 

W przypadku odrzucenia z testamentu zażąda uzupełnienia zachowku – sumy pieniężnej potrzebnej do jego uzupełnienia z powodu nieotrzymania w spadku, co najmniej wartości zachowku lub z tytułu otrzymanej przez Pana darowizny. Gdy przyjmie Pan spadek, brat wysunie takie same roszczenia.

 

Jedyna różnica to taka, że w razie przyjęcia spadku odpowiada Pan za długi spadkowe.

 

W przypadku odrzucenia spadku tylko z testamentu dojdzie do uznania, że nie jest Pan spadkobiercą testamentowym, i w rachubę wejdzie dziedziczenie ustawowe. Pan odrzuciłby spadek jako jedyny spadkobierca wskazany w testamencie, co uzasadnia zastosowanie do spadku dziedziczenia ustawowego.

 

Aby nie być spadkobiercą ustawowym, musiałby Pan także odrzucić spadek jako spadkobierca ustawowy.

 

Odrzucenie spadku z testamentu nie powoduje nieważności testamentu. Wiążące są jego zapisy i mają one znaczenie dla dalszego losu sprawy spadkowej.

 

W tej sytuacji, pomimo posiadania teoretycznych uprawnień do otrzymania zachowku, Pana brat jako potencjalny spadkobierca ustawowy nie może domagać się zachowku, gdyż został wydziedziczony – to jednak nie przeszkodzi mu w wytoczeniu procesu o zachowek.

Jeśli masz podobny problem prawny, zadaj pytanie naszemu prawnikowi (przygotowujemy też pisma) w formularzu poniżej  ▼▼▼

Zapytaj prawnika - porady prawne online

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny

Komentarze (0):

Uwaga!
Szanowni Państwo!
Nasi prawnicy nie odpowiadają na pytania zadawane w formie komentarza pod tekstem. Jeśli chcą Państwo powierzyć swój problem naszym prawnikom, prosimy kliknąć tutaj >>

  • dwa + II =
.
Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy

Zapytaj prawnika

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny
Szukamy ambitnego prawnika »

spadek.info

prawo-budowlane.info

odpowiedziprawne.pl