.
Mamy 12 389 opinii naszych Klientów
Zadaj pytanie » Zadaj pytanie »

Indywidualne Porady Prawne

Masz podobny problem?
Opisz nam go i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Darowizny między matką a dziećmi

Autor: Katarzyna Nosal • Opublikowane: 14.02.2015

Tata zmarł dwa lata temu, obecnie chcemy podzielić majątek rodziców, który należy teraz do mamy. Rodzice zawsze mówili, że przepiszą swój dom mi i mojemu młodszemu bratu, bo starszemu bratu pomogli w rozbudowie domu, który należy do jego żony. Starszy brat otrzymał od rodziców do ręki pieniądze z kredytów, które potem sami spłacili. Nie mamy jednak na to dowodów. Czy jeżeli mama zapisze w darowiźnie swój dom tylko mi i młodszemu bratu, to starszy będzie mógł mieć w przyszłości wobec nas roszczenie o zachowek? Jak tego uniknąć?


Masz podobny problem? Kliknij tutaj i zadaj pytanie.

Moje rozważania w sprawie Pani problemu rozpocznę od przedstawienia instytucji zachowku, ponieważ będzie ona miała istotne znaczenie dla Państwa sytuacji.

 

Zachowek, o którym Pan pisze, jest instytucją prawa spadkowego ściśle związaną z testamentem. Ma on za zadanie chronić interesy spadkobierców, którzy mogliby liczyć na spadek po osobach najbliższych w sytuacji, gdy majątek został zapisany osobom spoza tego kręgu lub jednej z nich pozbawiając pozostałych należnych wartości lub przedmiotów.

 

Kodeks cywilny reguluje to w następujący sposób:

 

„Art. 991 §1 Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

 

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.

 

Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego. Przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.  Wartość przedmiotu zapisu windykacyjnego oblicza się według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili ustalania zachowku.

 

Pomimo, że przepisy Kodeksu cywilnego sugerują, iż zachowek wchodzi jedynie w grę w przypadku testamentowego rozrządzenia majątkiem przez spadkodawcę, to Sąd Najwyższy uznał, że zapis art. 991 § 2 sugeruje, iż zachowek wchodzi w grę także wówczas, gdy w wyniku działu spadku dana osoba nie otrzymała należnego mu zachowku. W wyroku z dnia 13 lutego 2004 r., w sprawie o sygn. akt II CK 444/2002, Sąd Najwyższy stwierdził, że „jeżeli uprawniony do zachowku, dziedziczący z ustawy wespół z innymi osobami, nie otrzymał należnego mu zachowku, ma przeciwko współspadkobiercom roszczenia o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”. Sąd określił w tym wyroku, że „jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku, jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, ponosi odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Obdarowany może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu darowizny (art. 1000 kc)”.

 

Zatem przechodząc do sedna Pani pytania, jeśli w wyniku Państwa działań całość majątku po ojcu otrzymała Pani mama, a brat nie godzi się z takim stanem rzeczy, to ma prawo żądać należnego mu zachowku od mamy. Podobnie rzecz się będzie miała w przypadku, gdy Pani i jeden z braci otrzymacie darowiznę od mamy z jej majątku. Po śmierci Pani mamy brat będzie mógł żądać od Państwa zachowku.

 

W określeniu kolejnych działań w kwestii ustalenia wysokości takiego zachowku także warto skorzystać z wyjaśnień Sądu Najwyższego, który został przedstawiony wyżej. Sąd Najwyższy wyjaśnia:

 

„W celu obliczenia zachowku należy najpierw określić udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku. Wyjść trzeba tutaj od ustalenia udziału, w jakim uprawniony byłby powołany do spadku z ustawy, przy czym przy operacji tej, zgodnie z art. 992 kc, uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni. Następnie udział ten mnoży się, stosownie do art. 991 § 1 kc, przez 2/3, jeżeli uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy lub małoletni, a w pozostałych sytuacjach – przez 1/2. Otrzymany wynik to właśnie udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku.

 

Kolejnym etapem obliczania zachowku jest ustalenie tzw. substratu zachowku (art. 993–995 kc). Ustalenie substratu zachowku wymaga przede wszystkim określenia czystej wartość spadku. Czysta wartość spadku stanowi różnicę pomiędzy stanem czynnym spadku, czyli wartością wszystkich praw należących do spadku, według ich stanu z chwili otwarcia spadku i cen z chwili orzekania o zachowku (por. uchwałę składu siedmiu sędziów SN – zasadę prawną – z dnia 26 marca 1985 r. III CZP 75/84 OSPiKA 1988/2 poz. 27), a stanem biernym spadku, czyli sumą długów spadkowych, z pominięciem jednak długów wynikających z zapisów i poleceń. Po określeniu czystej wartości spadku dolicza się do niej, w celu ustalenia substratu zachowku, wartość darowizn dokonanych przez spadkodawcę, bez względu na to, czy były one uczynione na rzecz spadkobierców, uprawnionych do zachowku, czy też innych osób. Wartość przedmiotu darowizny na potrzeby doliczenia oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalenia zachowku (art. 995 kc). Pewne jednak darowizny zostały wyłączone od doliczania, w szczególności drobne, zwyczajowo przyjęte, oraz dokonane dawniej niż przed dziesięciu laty, licząc od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku (art. 994 § 1 kc).

 

Zamyka obliczanie zachowku operacja mnożenia substratu zachowku przez udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku. Jej wynik wyraża wysokość należnego zachowku.

 

Uprawniony należny mu zachowek, obliczony w powyższy sposób, może otrzymać przede wszystkim w postaci powołania do spadku, zapisu lub uczynionej przez spadkodawcę na jego rzecz darowizny (art. 991 § 2 kc). Gdy jednak to nie nastąpi, przysługuje mu – w myśl powołanego przepisu - przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (roszczenie o zachowek). Stąd jednoznaczny wniosek, że o powstaniu na rzecz uprawnionego do zachowku roszczenia przeciwko spadkobiercy o pokrycie lub uzupełnienie w pieniądzu zachowku rozstrzyga tylko to, czy otrzymał on w całości należny mu zachowek w postaci powołania do spadku, zapisu lub uczynionej przez spadkodawcę na jego rzecz darowizny. Jeżeli otrzymał, roszczenie o zachowek nie przysługuje mu (co do zaliczenia darowizny na należny uprawnionemu zachowek – zob. art. 996 kc). Jeżeli natomiast nie otrzymał, roszczenie o zachowek przysługuje mu, choćby został powołany do spadku, nawet z ustawy, i choćby współspadkobierca – adresat jego roszczenia – sam też był uprawniony do zachowku”.

 

Zatem, istotnie, jest ryzyko, że brat będzie domagał się od Państwa zachowku po śmierci mamy. Jak jednak Pani zauważyła, zachowek nie należy się, jeśli otrzymał go w postaci jego własnej darowizny. Pisze Pani, że rodzice wspierali brata finansowo. Taką pomoc (a była ona znaczna) można zaliczyć jako darowiznę na poczet zachowku. Jednak w Państwa przypadku problemem jest fakt, że rodzice nie mieli żadnych dowodów na uczynienie darowizny. W takiej sytuacji bardzo trudno będzie udowodnić bratu, że otrzymał darowiznę, która wypełniła należny mu zachowek. W razie roszczenia brata warto jednak chociaż próbować się obronić. Po pierwsze należy ustalić świadków uczynienia przez rodziców darowizny na rzecz brata. Państwa mama także może spisać rodzaj oświadczenia, że taka okoliczność miała miejsce. Oświadczenie to może nie zostać uznane za jedyny wystarczający dowód, jednak na pewno pozwoli ewentualnemu sędziemu zastanowić się na pozostałymi faktami, które jesteście Państwo w stanie wykazać. Należy przedstawić dowody, że w okresie, gdy brat dokonał rozbudowy domu, nie był w stanie z własnych środków pokryć kosztów tej budowy (bo na przykład nie pracował). Jednocześnie należy wykazać, że czas rozbudowy zbiegł się z czasem zaciągania kredytów przez rodziców, ci z kolei pomimo zaciągania kredytów nie wydawali żadnych pieniędzy. Przy odrobinie szczęścia uda się wykazać, że brat otrzymał pieniądze, których wartość pokrywa się w części lub w całości z należnym mu zachowkiem.

 

Być może, aby zabezpieczyć Panią i brata przed roszczeniami drugiego brata, mama może sporządzić testament, w którym wydziedziczy tę osobę, która może rościć sobie prawa do zachowku.

 

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego „spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

 

1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych”.

 

Jeśli mama ma jeden z powyższych powodów, aby brata wydziedziczyć, to powinna przygotować testament, w którym stwierdzi, że brata wydziedzicza, ponieważ … [i tu powinna opisać dokładnie sytuację, która uzasadnia wydziedziczenie].

 

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

 

Komentarze (0):

Uwaga!
Szanowni Państwo!
Nasi prawnicy nie odpowiadają na pytania zadawane w formie komentarza pod tekstem. Jeśli chcą Państwo powierzyć swój problem naszym prawnikom, prosimy kliknąć tutaj >>

  • 8 - VIII =
.
Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy

Zapytaj prawnika

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny
Szukamy ambitnego prawnika »