.
Mamy 12 389 opinii naszych Klientów
Zadaj pytanie » Zadaj pytanie »

Indywidualne Porady Prawne

Masz podobny problem?
Opisz nam go i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Czym jest zachowek?

Autor: Iryna Kowalczuk • Opublikowane: 14.01.2013

Chciałabym zapytać o to, czym jest zachowek i ile powinien wynieść w moim przypadku. Otóż obydwoje rodzice przed śmiercią ojca przekazali mnie i mojemu mężowi budynek wraz z działką jako darowiznę. Siostra została wydziedziczona przez rodziców w testamencie. Mamy jeszcze dwóch braci chorych psychicznie, którymi ja się opiekuję (mają oni dożywocie w nieruchomości, którą otrzymałam po rodzicach), siostra z kolei ma trójkę dzieci. Proszę o poradę, czym jest zachowek i czy ja muszę go płacić całemu swojemu rodzeństwu. Jeśli tak, ile wyniesie zachowek?


Masz podobny problem? Kliknij tutaj i zadaj pytanie.

Odpowiadając na pytanie, czym jest zachowek, należy powołać się na art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Według niego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

 

Natomiast zgodnie z § 2 ww. artykułu, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

 

W oparciu o art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę.

 

Zgodnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

 

Opierając się na przedstawionym przez Panią stanie faktycznym oraz mając na względzie przytoczone powyżej przepisy prawne, należy zauważyć, że roszczenie o zachowek przysługuje wyłącznie osobom, które byłyby powołane do spadkobrania ustawowo i tylko w zakresie, w jakim ich własne darowizny, które otrzymali od spadkodawcy, nie „skonsumowały” wysokości należnego im zachowku (bądź o ile nie zrzekli się dziedziczenia albo nie zostali wydziedziczeni).

 

Oznacza to, iż nawet w przypadku, gdy osoba jest w kręgu osób uprawnionych do zachowku po danym spadkodawcy, możliwość roszczenia o zachowek wystąpi dopiero wtedy, gdy otrzymane przez nią od spadkodawcy darowizny nie pokryły całości wyliczonego zachowku. W przeciwnym przypadku, tzn. wtedy, gdy osoba ta w formie darowizn uczynionych przez spadkodawcę wzbogaciła się w wysokości odpowiadającej co najmniej wysokości zachowku, nie będzie jej służyło skuteczne roszczenie o zachowek.

 

Przy ustalaniu wysokości zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych. Każdorazowo interpretację, czy darowizna niewielkich rozmiarów jest zaliczana do obliczania zachowku, należy poprzedzić ustaleniami, jakie zwyczaje panują w danym środowisku. Może się bowiem okazać, że darowizna rzędu kilkuset złotych w jednej rodzinie okaże się zwyczajową darowizną często stosowaną (wtedy nie będzie podlegała zaliczeniu), w innej będzie nadzwyczajnym przysporzeniem i jako takie zostanie zaliczone do zachowku.

 

Nie dolicza się także darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, uczynionych na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Wiele kontrowersji wzbudzała konstrukcja tego przepisu. Ostatecznie przyjęte zostało, iż niezaliczanie darowizn starszych niż 10-letnie dotyczy tylko osób nie będących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Oznacza to, że darowizny uczynione na rzecz osób będących spadkobiercami zostają zaliczane nawet, gdy dokonane zostały przed więcej niż 10 latami od otwarcia spadku. Tak orzekł m.in. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 12 listopada 1996 r. (sygn. I ACr 308/96): „Prawidłowa wykładnia art. 994 § 1 kc powinna być taka, że niemożność doliczania do spadku po upływie dziesięciu lat, licząc wstecz od śmierci spadkodawcy, dotyczy tylko darowizn, które dokonane były na rzecz osób obcych, nie będących ani spadkobiercami, ani uprawnionymi do zachowku”. Podobnie stwierdził Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 1 czerwca 2004 r. (sygn. I ACa 285/2004): „Na poczet zachowku nie dolicza się darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty na rzecz osób nie będących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku (art. 994 § 1 kc). »A contrario« należy przyjąć, iż podlegają zaliczeniu darowizny uczynione na rzecz spadkobierców lub uprawnionych do zachowku bez względu na datę ich dokonania”.

 

Z opisu sprawy podanego przez Panią wynika, że darowizna uczyniona przez Pani rodziców na rzecz Pani oraz Pani męża byłaby zaliczana do spadku, jeżeli nie jest to drobna darowizna, zwyczajowo w danych stosunkach przyjęta. Oczywiście darowizna nieruchomości taką nie jest, a więc zostanie zgodnie z przepisami prawa zaliczona do wyliczenia wysokości zachowku. Obowiązanymi do zapłaty zachowku jest Pani oraz Pani mąż.

 

Pani mąż nie należy do potencjalnych spadkobierców po Pani rodzicach, dlatego też Pani rodzeństwo i ich dzieci nie mogliby domagać się od Pani męża zachowku, jeżeli licząc wstecz od dnia śmierci Pani ojca, minęłoby 10 lat. W Pani sytuacji od chwili spisania darowizny nie minęło jeszcze 10 lat, dlatego po śmierci Pani ojca Pani mąż nie może powołać się na zarzut przedawnienia roszczenia i musi je spełnić.

 

Powyższe przepisy Kodeksu cywilnego wskazują, iż dzieci zmarłego, czyli Pani rodzeństwo, są uprawnieni do żądania zachowku. Skutki wydziedziczenia Pani siostry nie rozciągają się na jej zstępnych, czyli na jej dzieci lub wnuki. Osobom tym przysługuje ich własne prawo do zachowku.

 

Dzieciom Pani siostry oraz Pani braciom będzie należał się zachowek, ale tylko wówczas, gdy nie otrzymali należnego zachowku wcześniej, np. w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu (art. 991 Kodeksu cywilnego), co, jak rozumiem, nie miało miejsca w opisywanym przypadku.

 

Gdyby nie miało miejsca darowanie nieruchomości, to w wyniku takiego dziedziczenia spadek po zmarłym ojcu (1/2 domu razem z działką, którego współwłaścicielami byli Pani rodzice) nabyliby spadkobiercy ustawowi: małżonek oraz 4 dzieci (skoro jednak – jak Pani pisze – jedna córka została wydziedziczona, to jej część dziedziczą jej zstępni).

 

Obliczmy zachowek:

  1. Zakładając, że Pani bracia są zdolni do pracy i pełnoletni, to zachowek przysługuje każdemu wysokości po 1/2 * 3/16 = 3/32 udziału. Jeżeli Pani bracia są niezdolni do pracy albo niepełnoletni, to zachowek przysługuje w wysokości 2/3 * 3/16 = 6/48 = 1/8.
  2. Dzieci Pani siostry (zakładając, że siostra jest zdolna do pracy) podzielą miedzy sobą w równych częściach 3/32 udziału, jeśli są zdolne do pracy oraz pełnoletni; jeżeli natomiast dzieci są niepełnoletnie lub niezdolne do pracy, będzie im się należało 2/3 * 3/16 = 6/48 = 1/8, a następnie 1/8 : 3 (liczba dzieci), czyli 1/24 dla każdego z dzieci.

 

Dlatego też do ostatecznego obliczenia wartości zachowku należy wpierw obliczyć wartość spadku zgodnie z jego stanem (składnikami, wierzytelnościami oraz długami) w chwili śmierci spadkodawcy, po czym obliczyć wartość tego spadku po cenach aktualnych (cenach spełnienia roszczenia o zapłatę zachowku) i dopiero dokonać kalkulacji ułamkowej wartości tego spadku stanowiącej odpowiedni zachowek.

 

Nie ma ustawowego obowiązku dokonywania obliczenia wartości składników majątku spadku i zachowku przez rzeczoznawcę i obliczenia takiego można dokonać samodzielnie. Jednakże w razie jakiegokolwiek sporu pomiędzy spadkobiercami a osobami uprawnionymi do zachowku co do jego wysokości niezbędne może się okazać przeprowadzenie postępowania sądowego, w którym sąd może posiłkować się wiedzą biegłego – wówczas wycenia on wartość spadku i należnego zachowku.

 

Zasadnicze znaczenie w Pani sytuacji będzie miał przepis art. 995 Kodeksu cywilnego, stosownie do którego wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku (wyrok SN z 15.4.1997 r., I CKU 30/97).

 

Tak więc dla obliczenia zachowku należnego będzie trzeba wziąć pod uwagę cenę na dzień ustalania zachowku, ale według stanu nieruchomości z chwili dokonania darowizny. Oznacza to, że przy ustalaniu zachowku należy ocenić, ile warta byłaby nieruchomość w dniu zapłaty zachowku. Zachowek będzie zatem liczony od obecnej wartości nieruchomości (a nie tej z chwili darowizny), ale według wyceny dokonanej według stanu nieruchomości z chwili darowizny.

 

Dochodzenie roszczeń z tytułu zachowku następuje w drodze sądowej w trybie postępowania procesowego. Jeśli więc Pani bracia czy dzieci siostry będą domagać się od Państwa zachowku, to powinni w tym celu wnieść pozew do sądu.

 

Należy ponadto zwrócić uwagę na art. 1007 Kodeksu cywilnego: „§ 1. Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów i poleceń przedawniają się z upływem lat trzech od ogłoszenia testamentu. § 2. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem lat trzech od otwarcia spadku”.

 

Zatem uprawnieni do zachowku mają tylko trzy lata od otwarcia spadku na wystąpienie z roszczeniem o zachowek. Przedawnienie nie oznacza, że roszczenie o zachowek już nie istnieje. Innymi słowy, Pani rodzeństwo nadal będzie mogło wystąpić do sądu z pozwem o zachowek po 3 latach od otwarcia spadku, ale Pani będzie mogła wówczas podnieść zarzut przedawnienia.

 

Należy pamiętać, że po śmierci Pani mamy rodzeństwo Pani będzie mogło wystąpić z ponownym pozwem o zachowek co do kolejnej 1/2 domu razem z działką, którego współwłaścicielami byli Pani rodzice.

 

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

 

Komentarze (0):

Uwaga!
Szanowni Państwo!
Nasi prawnicy nie odpowiadają na pytania zadawane w formie komentarza pod tekstem. Jeśli chcą Państwo powierzyć swój problem naszym prawnikom, prosimy kliknąć tutaj >>

  • 6 - sześć =
.
Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy

Zapytaj prawnika

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny
Szukamy ambitnego prawnika »