Autor: Łukasz Obrał

Znęcanie się nad dziadkiem

Proszę o pomoc prawną dla mojego taty – to starszy, schorowany człowiek, który popadł w problemy i to z powodu najbliższej rodziny. Tata dwa lata temu przekazał mieszkanie własnościowe swojej córce w zamian za dożywotnie w nim mieszkanie, córce natomiast zależało, aby zamieszkała w nim jej córka, czyli wnuczka taty. Wówczas zaczęły się problemy: wnuczka i jej mąż dokuczają mu, wyzywają od najgorszych, doszło nawet do pobicia. Wszystko to dzieje się za przyzwoleniem mojej siostry. Ostatnio wnuczka podała swego dziadka do sądu, bo chce mieć prawo do przechodzenia przez 24 godziny na dobę przez jego pokój na balkon. Interweniowała policja, ale funkcjonariusze stwierdzili, że to wina taty, że powinien on przepuszczać współlokatorów, kiedy oni sobie tego życzą, bo to nie jego mieszkanie tylko córki. Tato ze strachu zaczął zamykać się na klucz, ale to ich jeszcze bardziej zdenerwowało, bo nie mogą, kiedy chcą, chodzić na balkon. Boję się, że tato tego długo nie wytrzyma.

Stosownie do art. 207 § 1 Kodeksu karnego, kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy albo nad małoletnim lub osobą nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

Znęcanie psychiczne polega na psychicznym dręczeniu ofiary np. poprzez lżenie, wyzywanie, poniżanie, wyszydzanie, grożenie, straszenie itp. Do popełnienia tego przestępstwa nie jest więc konieczna fizyczna ingerencja sprawcy, a wystarczy jego negatywny wpływ na psychikę ofiary.

Zgodnie z Kodeksem karnym osobami najbliższymi są: małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu (konkubenci). W przypadku Pani taty oczywistym jest, iż jego córka oraz wnuczka są osobami bliskimi względem niego zgodnie z kodeksem.

Pani tato może i moim zdaniem powinien złożyć stosowne zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przez jego córkę i wnuczkę przestępstwa znęcania się nad nim, a także gróźb karalnych oraz uszkodzenia ciała w prokuraturze lub na policji. W toku wszczętego postępowania prowadzący postępowanie przygotowawcze ustalą, czy zaistniały przesłanki przestępstwa znęcania się i ewentualnie zostanie sporządzony akt oskarżenia.

Pani tato powinien również wzywać policję na interwencję w każdej sytuacji, kiedy jego bezpieczeństwo jest zagrożone.

Z doświadczenia muszę wskazać, iż sprawy o znęcanie się fizyczne i psychiczne są z reguły trudne, zwłaszcza jeżeli – prócz własnych zeznań – ofiara nie dysponuje żadnymi innymi dowodami (zeznaniami świadków, nagraniami itp.). Jednak ta okoliczność nie powinna powstrzymywać Pani taty przed obroną swojego bezpieczeństwa i zdrowia. Dlatego uważam, że powinien on złożyć stosowane zawiadomienie w organach ścigania.

Zupełnie nie można zgodzić się z twierdzeniami funkcjonariuszy policji, że Pani tata jest sam sobie winny, że córka i wnuczka tak go traktują. Fakt, iż doszło do sporu co do korzystania ze wspólnie zajmowanego mieszkania (kwestia przechodzenia przez pokój taty) nie usprawiedliwia w żaden sposób zachowania Pani siostry i siostrzenicy. Nawet jeżeli okazałoby się, że one mają rację i mogą przechodzić przez ów pokój, to brak zgody na przechodzenie nie usprawiedliwia nagannych zachowań córki i wnuczki, zarówno w kontekście prawa karnego, ale także (a nawet przede wszystkim) w ze względu na normy moralne, etyczne i społeczne.

Jeżeli pomiędzy osobami wspólnie zamieszkującymi dochodzi do sporu co do ustalenia sposobu korzystania z mieszkania, to normalną drogę rozwiązania takiego sporu jest droga sądowa, a nie takie działania jakich dopuszczają się wobec Pani taty jego córka i wnuczka.

Tu należy wskazać, że Pani tata ma uprawnienie do zamieszkiwania w mieszkaniu, które podarował swojej córce. To, że córka jest właścicielką mieszkania, nie oznacza, że może swobodnie ustalać, bez wzięcia pod uwagę potrzeb pozostałych osób w nim zamieszkujących, sposób korzystania z niego.

To, że wnuczka złożyła w sądzie pozew o ustalenie sposobu korzystania z mieszkania (zezwolenie na przechodzenie przez pokój zajmowany przez tatę) jest pewnym pozytywem w sprawie. Sąd, biorąc pod uwagę interesy wszystkich stron, wyda orzeczenie, które, przynajmniej teoretycznie, powinno rozstrzygnąć spór, czy tato powinien udostępniać swój pokój, czy też nie. Pani tato w odpowiedzi na pozew może wnosić o oddalenie tego powództwa, a także o ustalenie, że może on wyłącznie korzystać z pokoju (co się będzie wiązało z zakazem przechodzenia przez jego pokój). Jako argumenty przemawiające za takim rozstrzygnięciem może podać, że przechodzenie przez jego pokój zakłóca mu spokój, powoduje, że nie może on zachować intymności, a także to, że jego interes, jako osoby zajmującej pokój, jest ważniejszy niż interes osób współzamieszkujących polegający na dostępie do balkonu.

Być może konflikt w rodzinie mogłaby rozwiązać przeprowadzka Pani taty do innego pokoju, co spowoduje, że pozostali mieszkańcy będą mieli nieograniczony dostęp do balkonu, a Pani tato zapewniony spokój i intymność.

Z Pani pytania nie wynika to wprost, ale domyślam się, że Pani tato podarował swojej córce mieszkanie (zawarto umowę darowizny) z jednoczesnym ustanowieniem na rzecz taty osobistej służebności mieszkania lub dożywotniego prawa użytkowania mieszkania przez tatę.

Należy pamiętać, iż stosownie do art. 898 § 1 K.c., darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.

Przepisy prawa nie definiują, czym jest rażąca niewdzięczność obdarowanego, która stanowi podstawę odwołania darowizny już wykonanej. Jednak zgodnie z orzecznictwem sądów, za rażącą niewdzięczność uznaje się zachowanie obdarowanego – działania lub zaniechania, które są skierowane przeciwko darczyńcy z zamiarem nieprzyjaznym. Chodzi przede wszystkim o popełnienie przestępstwa przeciwko darczyńcy, np. przeciwko zdrowiu, życiu, czci, mieniu oraz o naruszenie przez obdarowanego obowiązków wynikających ze stosunków osobistych łączących go z darczyńcą – np. odmowa udzielenia pomocy w czasie choroby.

Za rażącą niewdzięczność mogą być uznane takie nieprzyjazne działania (zaniechania), które nacechowane są elementem umyślności i nastawienia na czynienie darczyńcy na złość czy krzywdzenie go. Krzywdy i przykrości, jakie obdarowany uczyni darczyńcy, działając impulsywnie, mieszczące się w granicach konfliktów życia codziennego z reguły nie są uznawane za rażącą niewdzięczność.

W przypadku Pani siostry, jej zachowanie może wyczerpywać znamiona rażącej niewdzięczności. Pani tato może rozważyć możliwość odwołania darowizny, jakiej dokonał na rzecz córki.

Rażąca niewdzięczność córki – obdarowanej – polega nie tylko na tym, że dopuszcza się ona zachowań nagannych w stosunku do niego, ale też na tym, że nie próbuje ona wpłynąć na swoją córkę, a wnuczkę Pani taty i powstrzymać ją przed dopuszczaniem się przemocy fizycznej i psychicznej względem niego. Ta rażąca niewdzięczność może też polegać na tym, iż Pani tato, ze względu na stan zdrowia, wymaga spokoju, a jego córka nie bierze tego pod uwagę i dopuszcza do sytuacji, w której zdrowie taty jest poważanie zagrożone.

Ocena i decyzja, czy dane zachowanie lub zaniechanie wyczerpuje znamiona rażącej niewdzięczności należy do sądu. Ocena ta musi nastąpić z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy oraz ogólnie przyjmowanych i akceptowanych norm moralnych (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 października 2005 r., sygn. akt. I CK 112/05).

Tylko i wyłącznie sąd jest w stanie ocenić, czy w danym przypadku dopuszczono się rażącej niewdzięczności względem darczyńcy.

Stosownie do art. 900 K.c., odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie. Pani tato powinien więc wystosować do Pani siostry pismo zawierające oświadczenie o odwołaniu darowizny. W piśmie tym powinien wskazać, dlaczego odwołuje darowiznę (rażąca niewdzięczność), a także opisać zachowania swojej córki – brak szacunku, wyzywanie, niepowstrzymywanie wnuczki przed atakami przeciwko darczyńcy, nie dbanie o Pani tatę, brak opieki i pomocy w stosunku do niego.

Po doręczeniu obdarowanej oświadczenia o odwołaniu darowizny po stronie obdarowanej pojawi się zobowiązanie do przeniesienia przedmiotu darowizny z powrotem na rzecz darczyńcy.

Jeżeli obdarowany nie przeniesie na rzecz darczyńcy przedmiotu darowizny, ten może skierować sprawę na drogę postępowania sądowego. Powództwo to powinno być powództwem nie o odwołanie darowizny, a o zobowiązanie obdarowanego do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności mieszkania otrzymanego w drodze darowizny na rzecz darczyńcy.

W toku ewentualnego postępowania sądowego sąd oceni, czy w konkretnym przypadku można mówić o rażącej niewdzięczności. Jeżeli uzna, że taka rażąca niewdzięczność miała miejsce, to stwierdzi, że odwołanie darowizny było ważne i w związku z tym orzeknie o zobowiązaniu obdarowanego do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności mieszkania z powrotem na rzecz darczyńcy. Takie orzeczenie zastępuje oświadczenie woli obdarowanego.

Niestety, nie da się zagwarantować, iż w przypadku Pani taty sąd uzna, że rażąca niewdzięczność miała miejsce. Jak już wyżej wskazałem, żaden przepis prawa nie wskazuje, czym jest rażąca niewdzięczność i ocena każdej konkretnej sytuacji dokonywana jest przez sąd. Może się nawet zdarzyć, że w dwóch sytuacjach o bardzo zbliżonym stanie faktycznym dwa różne sądy wydadzą przeciwstawne orzeczenia.

Z pewnością, gdyby postępowanie karne w sprawie znęcania się nad Pani ojcem (grożenia mu oraz uszkodzenia ciała) zakończyło się ustaleniem winy jego córki przez sąd, to o wiele łatwiej byłoby uzyskać pozytywne rozstrzygnięcie sądu cywilnego w sprawie zobowiązania do złożenia oświadczenia woli w wyniku odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku