Autor: Jakub Bonowicz

Zbycie praw do części spadku na rzecz osoby spoza grona spadkobierców

Po rodzicach ja i dwoje rodzeństwa odziedziczyliśmy dom i działkę (o wartości ok. 42 tys. zł). Każde z nas ma prawo do 1/3 nieruchomości, ale siostra chce odstąpić swoją część za określoną kwotę. Nie dokonaliśmy podziału spadku. Czy taka transakcja jest możliwa? Co powinniśmy zrobić? Jakie są koszty przeprowadzenia takiej sprawy? Czy moja córka może wykupić od mojej siostry jej część spadku?

Problem, jak rozumiem, dotyczy tzw. działu spadku. Jeśli nie ma konfliktów między spadkobiercami, to sprawa powinna obyć się bezproblemowo.

Z opisanego stanu faktycznego wynika, iż jest trzech spadkobierców dziedziczących w częściach równych (1/3), jest też postanowienie sądowe o stwierdzeniu nabycia spadku. W skład spadku wchodzi nieruchomość.

Otóż zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego (w skrócie K.c.) „jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych” z zachowaniem przepisów art. 1035-1046 K.c. Oznacza to, iż trzej spadkobiercy są współwłaścicielami nieruchomości, każdemu z nich przysługuje udział we współwłasności w wysokości 1/3.

Dział spadku może zostać dokonany na jeden z dwóch sposobów:

1. Umowny – na mocy umowy między spadkobiercami. Jeśli w skład spadku wchodzi nieruchomość (co ma miejsce w powyższym wypadku) – umowa o dział spadku musi być zawarta w formie aktu notarialnego (art. 1037 § 1 K.c.), trzeba będzie – jeśli spadkobiercy zdecydują się na dział umowny – iść do notariusza.
2. Sądowy – na mocy postanowienia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców.

Umowny dział spadku jest droższy, ale szybszy (spisuje się umowę w formie notarialnej), natomiast sądowy dział spadku jest tańszy, jednak trwa dłużej. Co jednak istotne – sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek. Jedynie z ważnych powodów może być on ograniczony do części spadku (art. 1038 § 1 K.c.) Chodzi o to, by nie przeprowadzać kilka razy postępowania w sądzie co do poszczególnych części tego samego spadku. Natomiast nie ma takich ograniczeń przy dziale umownym spadku – może on objąć cały spadek lub być ograniczony do części spadku.

W akcie notarialnym dokonuje się więc działu jedynie części spadku – jeden ze spadkobierców przenosi na drugiego swój udział we współwłasności nieruchomości, natomiast w zamian otrzymuje spłatę w wysokości równowartości udziału. Oczywiście warto zadbać o to, by istniał dowód, że spadkobierca taką kwotę rzeczywiście otrzymał – powinno to być zaznaczone w akcie notarialnym (jeśli będzie to zapłata gotówką) lub poświadczone dowodem przelewu.

Uchylenie się od umowy o dział spadku jest bardzo trudne – może to nastąpić jedynie w sytuacji braku świadomości lub swobody spadkobiercy, pozorności, groźby oraz błędu, ale tylko jeśli błąd dotyczył stanu faktycznego, który strony uważały za niewątpliwy (np. rażąco zawyżona lub zaniżona wartość nieruchomości wskutek niewiedzy stron o pewnych jej cechach, co jest sytuacją raczej mało prawdopodobną – art. 1045 K.c.).

Koszty aktu notarialnego wynoszą:

1. Koszt opłaty sądowej od wniosku o wpis w księdze wieczystej Pana udziału we współwłasności – 150 zł (art. 42 ust. 3 ustawy z 28.07.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych) jako opłata przy częściowym dziale spadku, ewentualnie można moim zdaniem liczyć jako 100 zł za wpis udziału (art. 42 ust. 2) i połowę (50 zł) za wykreślenie wpisu (art. 46), a więc wychodzi na to samo.
2. Opłata za sporządzenie aktu notarialnego. Stawka wynosi, zgodnie z § 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28.06.2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej (Dz. U. 2004r. Nr 148, poz. 1564) pkt 2) – dla wartości 10 000 do 30 000 zł = 310 zł + 2% nadwyżki powyżej 10 000 zł, tak więc w tym wypadku 310 zł + 93,34 zł = 403,34 zł.
3. Koszty wypisów (6 zł za stronę, zakładając, że stron jest np. 6) x 2 wypisy, to jest już 72 zł.
4. Podatek od czynności cywilnoprawnych w wysokości 2% wartości, tj. 293,34 zł.
5. Podatek VAT od kwoty (404 zł + 72 zł) x 22% = 104,72 zł.

To są wartości orientacyjne, niemniej powinien się Pan liczyć z kosztem rzędu 1000 zł. Oczywiście ostateczną stawkę ustali notariusz.

Istotne są natomiast skutki podatkowe – w szczególności, czy sytuacja, gdy spadkobierca sprzedaje drugiemu spadkobiercy swój udział w ramach działu spadku, za pieniądze, może rodzić powstanie po stronie spadkobiercy – sprzedawcy przychodu podlegającego podatkowi dochodowemu od osób fizycznych, o ile kwota otrzymana z tytułu zbycia udziału odpowiada nie przewyższa jego wartości rynkowej. Pozwolę sobie tutaj przytoczyć w całości Decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Gdańsku z dnia 02.04.2008 r., sygn. akt BI/415–0771/07, uchylającą Decyzję Naczelnika Urzędu Skarbowego (organu niższej instancji); problem został tutaj kompleksowo omówiony:

„Decyzja

Dyrektora Izby Skarbowej w Gdańsku

z dnia 2 kwietnia 2008 r.

Na podstawie art. 14b § 5 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 z późn. zm.) – w brzmieniu obowiązującym do 30.06.2007 r. w związku z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 217, poz. 1590), po zakończeniu postępowania wszczętego postanowieniem z dnia 18 marca 2008 r. Nr BI/415–0771/07 postanawia się z urzędu zmienić wydane na wniosek Pani … postanowienie Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Gdyni z dnia 26 czerwca 2007 r. Nr DF/415–31/07/DC zawierające pisemną interpretację co do zakresu i sposobu zastosowania prawa podatkowego.

Uzasadnienie

Pismem z dnia 16 kwietnia 2007 r. podatniczka zwróciła się do Naczelnika Urzędu Skarbowego o udzielenie pisemnej interpretacji co do zakresu i sposobu zastosowania prawa podatkowego.

Z przedstawionego we wniosku stanu faktycznego wynika, że podatniczka w 2007 r. wraz z dwójką rodzeństwa nabyła spadek po matce w wysokości 1/3 udziału. Chcąc uregulować prawo własności w stosunku do elementów majątkowych oraz indywidualną odpowiedzialność za długi, spadkobiercy zamierzają przeprowadzić dział spadku w ten sposób, że brat podatniczki stanie się wyłącznym właścicielem spółdzielczego prawa do lokalu w zamian za spłatę podatniczki i jej siostry. Według podatniczki spłata spadkobierców w wyniku działu spadku nie może być traktowana jako odpłatne zbycie udziałów. Tym samym do uzyskanych przez nią dochodów z tytułu spłaty działu spadku nie będzie miała zastosowania ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych w części dotyczącej zbycia nieruchomości lub udziałów w nieruchomości uzyskanych w drodze spadku i darowizn.

Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2007 r. Nr DF/415–31/07/DC Naczelnik Urzędu Skarbowego stwierdził, że stanowisko przedstawione w przedmiotowym wniosku w odniesieniu do opisanego stanu faktycznego nie jest prawidłowe. W uzasadnieniu podkreślił natomiast, że spłata uzyskana w wyniku działu spadku wywiera taki skutek jak odpłatne zbycie nieruchomości lub praw majątkowych.

Dyrektor Izby Skarbowej w Gdańsku po dokonaniu weryfikacji przedmiotowego postanowienia stwierdza, co następuje:

Zgodnie z brzmieniem art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2000 r. Nr 14 poz. 176 ze zm.) przepisów ustawy nie stosuje się do przychodów podlegających przepisom o podatku od spadków i darowizn.

Na podstawie art. 1 pkt 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983r. ustawy o podatku od spadków i darowizn (Dz. U z 2004 r. Nr 142 poz. 1514 z późn. zm.) podatkowi od spadków i darowizn, zwanemu dalej «podatkiem», podlega nabycie przez osoby fizyczne własności rzeczy znajdujących się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub praw majątkowych wykonywanych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, tytułem dziedziczenia, zapisu, dalszego zapisu, polecenia testamentowego.

Z instytucją działu spadku mamy do czynienia w sytuacji, w której spadek przypada kilku spadkobiercom. W postanowieniu o stwierdzeniu praw do nabycia spadku sąd nie określa bowiem składników masy spadkowej i nie dokonuje podziału tych składników pomiędzy poszczególnych spadkobierców. Wskutek działu spadku poszczególni spadkobiercy stają się podmiotami wyłącznie uprawnionymi względem przyznanych im praw majątkowych, stanowiących do chwili działu przedmiot wspólności. Nie zmienia to faktu, iż dział spadku jest zawsze konsekwencją wcześniejszego nabycia spadku.

Zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ze zm.), jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego stosuje się przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Do momentu zniesienia tej współwłasności lub dokonania działu spadku, spadkobiercy są współwłaścicielami rzeczy i praw wchodzących w skład spadku.

W myśl art. 211 i 212 oraz art. 1036 Kodeksu cywilnego zniesienie współwłasności może nastąpić przez podział rzeczy wspólnej, a gdy rzeczy nie da się podzielić, przez przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych bądź przez podział cywilny, polegający na sprzedaży rzeczy wspólnej i podziale uzyskanej ceny stosownie do wielkości udziałów współwłaścicieli.

W kontekście wyżej zacytowanych przepisów nabycie w drodze spadku własności rzeczy, praw majątkowych lub środków pieniężnych podlegało przepisom ustawy o podatku o podatku od spadków i darowizn, zatem w tym przypadku nie miały zastosowania zasady przewidziane w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych. Należy zauważyć, że spadkobiercy zamierzali następnie dokonać działu spadku w taki sposób, iż jednemu ze współwłaścicieli przyznanoby nieruchomość z obowiązkiem spłaty na rzecz podatniczki. Zakładając, iż spłata ta byłaby ekwiwalentna do posiadanego przez nią udziału w spadku (nie przekroczyłaby udziału spadkowego), podatniczka w związku z czynnością działu spadku w istocie nie uzyskałaby żadnego przysporzenia (przyrostu) majątkowego względem odziedziczonej ułamkowej części masy spadkowej, a co za tym idzie brak byłoby podstaw do opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych kwoty spłaty otrzymanej przez podatniczkę w wyniku działu spadku. Gdyby jednak spłata otrzymana przez podatniczkę z tego tytułu przekroczyła jej udział w spadku, wówczas podatniczka powinna wykazać w zeznaniu podatkowym dochód z tego tytułu i opodatkować go zgodnie z zasadami przewidzianymi w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Z uwagi na wystąpienie w rozpatrywanej sprawie przesłanek określonych w treści art. 14b § 5 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. (Dz. U. z 2005 r. Nr 8 poz. 60 z późn. zm.) – w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2007 r.– Dyrektor Izby Skarbowej zmienił z urzędu postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego”.

Jeśli zbycie miałoby nastąpić na rzecz Pana córki, to warto pamiętać, że zgodnie z art. 1036 K.c. „spadkobierca może rozporządzać udziałem w przedmiocie należącym do spadku za zgodą pozostałych spadkobierców. W przypadku braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługującemu temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku”. Najlepiej byłoby, aby oprócz Pana zgody była też zgoda trzeciego spadkobiercy (powinien on stawić się przed notariuszem). W takim wypadku nie mamy do czynienia z działem spadku, a jedynie ze zbyciem udziału w przedmiocie należącym do spadku.

Natomiast rozwiązanie takie jest całkowicie nieopłacalne ze względu na konsekwencje podatkowe. W takim bowiem wypadku nie mamy już do czynienia z działem spadku, ale z odpłatnym zbyciem udziału w nieruchomości. Dopiero „jeżeli odpłatne zbycia udziału w nieruchomości ma miejsce po upływie pięciu lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło nabycie tego udziału, to nie stanowi ono źródła przychodów i nie będzie opodatkowane podatkiem dochodowym od osób fizycznych” (stanowisko Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy w interpretacji indywidualnej z dnia 08.11.2007 r., Nr ITPB1/415–240/07/ENB). Sprzedaż udziału w nieruchomości na rzecz Pana córki ma więc sens tylko wtedy, gdy od śmierci spadkodawcy upłynęło 5 lat.

Jeśli więc jest od chwili śmierci spadkodawców (de facto – od momentu nabycia udziału) nie upłynęło jeszcze 5 lat, to jeśli Pana siostra sprzeda nieruchomość Pana córce, córka będzie musiała zapłacić podatek (bo taka sprzedaż udziału nie jest działem spadku – córka nie jest spadkobiercą).

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku