Opublikowane: 25.05.1979 | Zaktualizowane:

Zachowek – świadczenie majątkowe, gospodarstwo spadkowe

Wyrok z dnia 25 maja 1979 r. (sygn. akt III CRN 86/79)

Między powództwem głównym spadkobiercy testamentowego o wydanie gospodarstwa spadkowego a powództwem wzajemnym zapisobiorcy o zachowek i o świadczenia majątkowe objęte zapisem istnieje związek w rozumieniu art. 204 § 1 k.p.c. Istotne bowiem okoliczności faktyczne, w szczególności zdarzenie stanowiące źródło wzajemnych roszczeń stron, są wspólne obu powództwom.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Kazimierza P. przeciwko Bronisławowi P. i z powództwa wzajemnego Bronisława P. przeciwko Kazimierzowi P. o zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krośnie z dnia 28 listopada 1978 r. uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego w Jaśle z dnia 11 sierpnia 1978 r. w części oddalającej powództwo wzajemne i orzekającej o kosztach i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w Jaśle do ponownego rozpoznania i orzeczenia o wpisie od rewizji nadzwyczajnej.

Kazimierz P. wystąpił przeciwko Bronisławowi P. z powództwem o wydanie nieruchomości spadkowej po zmarłej w 1976 roku Marii P., która w testamencie z 17.III.1972 r. powołała do całości spadku jedynie powoda. Jednocześnie obciążyła go zapisem na rzecz swego męża - pozwanego Bronisława P.

Pozwany wytoczył powództwo wzajemne o zapłatę 114.166 zł z tytułu zachowku. W toku procesu roszczenie to ograniczył do kwoty 40.000 zł. Ponadto domagał się kwoty po 2.000 zł miesięcznie tytułem równowartości świadczeń określonych w zapisie.

Wyrokiem z 11.VIII.1978 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo główne, a oddalił powództwo wzajemne stwierdzając, że zapis ustanowiony na rzecz powoda wzajemnego ma wartość wyższą od należnego mu zachowku, a należności z zapisu są pokrywane z dochodów, które pozwany czerpie z gospodarstwa spadkowego.

Wyrokiem z 28.XI.1978 r. Sąd Wojewódzki oddalił rewizję pozwanego (powoda wzajemnego) od tej części wyroku  Sądu Rejonowego, w której zostało oddalone powództwo wzajemne. Uznawszy to orzeczenie za słuszne, Sąd Wojewódzki stwierdził, że roszczenie pozwanego nie pozostaje w związku z roszczeniem głównym, że roszczenie z tytułu równowartości zapisu jest nieuzasadnione. "jeżeli pozwany w dalszym ciągu czerpie dochody ze spadkowego gospodarstwa" oraz że "zaskarżony wyrok nie zamyka pozwanemu dochodzenia jego roszczeń z tytułu zachowku w innym procesie".

Rewizję nadzwyczajną założył w dniu 23.IV.1979 r. Minister Sprawiedliwości na skutek podania pozwanego Bronisława P.

Zarzucając rażące naruszenie art. 3 § 2, art. 232 i art. 381 § 1 k.p.c., wnosił o uchylenie wyroku Sądu Wojewódzkiego w części oddalającej rewizję pozwanego oraz o uchylenie wyroku Sądu Rejonowego w części oddalającej powództwo wzajemne i orzekającej o kosztach oraz o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna zasadnie podnosi rażące naruszenie prawa przez Sąd Rejonowy polegające na tym, że w ogóle nie poczynił ustaleń niezbędnych dla określenia wartości zachowku przysługującego pozwanemu Bronisławowi P. Ograniczenie roszczenia z tego tytułu do kwoty 40.000 zł zostało dokonane przed oszacowaniem nieruchomości spadkowej, nie stanowiącej zresztą jedynego składnika majątkowego masy spadkowej, a prawidłowość tego oszacowania pozwany kwestionował, powołując się na inne oszacowanie tej nieruchomości w sprawie w 1977 r. zawisłej przed tym Sądem Rejonowym.

Tak więc ograniczenie roszczenia z tytułu zachowku nie zwalniało Sądu Rejonowego od obowiązku ustalenia jego rzeczywistej wartości.

Należy też uznać za słuszny zarzut rewizji nadzwyczajnej, że w świetle treści uzasadnienia wyroku Sądu Rejonowego nie jest jasne, za jaki okres zostało oddalone powództwo wzajemne o równowartość świadczeń z tytułu zapisu.

Kwestia ta ma istotne znaczenie, skoro w tym zakresie powództwo oddalono dlatego, że pozwany posiada nieruchomość spadkową powoda i czerpie z niej dochody. Nie wiadomo przecież, kiedy nastąpi jej wydanie powodowi. Jeżeli pozwany Bronisław P. nie otrzymał należnego mu zachowku, to z mocy art. 991 § 2 k.c. przysługuje mu przeciwko powodowi jako spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku. Dla prawidłowego rozstrzygnięcia o zasadności tego roszczenia konieczne było określenie wartości należnego pozwanemu zachowku i wartości ustanowionego dla niego zapisu.

Tych ustaleń zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego nie zawiera, a ponadto wykazuje sprzeczność zarzuconą w rewizji nadzwyczajnej. Z jednej bowiem strony za podstawę obliczenia wartości zapisu przyjmuje kwotę 2.000 zł, jako ekwiwalent świadczeń miesięcznych objętych zapisem, a z drugiej stwierdza, że kwota ta "wybiega poza dopuszczalne ramy świadczeń, do których powód może być zobowiązany".

Sąd Wojewódzki, oddalając rewizję pozwanego, dopuścił się rażącej obrazy prawa, jeżeli uznał za słuszny wyrok Sądu Rejonowego co do oddalenia powództwa wydany bez wyjaśnienia przytoczonych wyżej okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

To uchybienie było też wykazywane w oddalonej rewizji pozwanego. Należało je zresztą wziąć pod uwagę z urzędu na podstawie art. 381 k.p.c., jak to słusznie podnosi rewizja nadzwyczajna. Nie można zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Wojewódzkiego, jeżeli swój wniosek o słusznym oddaleniu powództwa wzajemnego łączy ze stwierdzeniem, iż "roszczenie nie pozostaje w związku z roszczeniem głównym".

Brak przewidzianego w art. 204 k.p.c. związku między roszczeniem powoda i roszczeniem wzajemnym pozwanego nie daje podstawy do oddalenia powództwa wzajemnego. Powództwo, które dla braku przesłanek z art. 204 k.p.c. nie może być uznane za powództwo wzajemne, należy traktować jako odrębne powództwo zwykłe (por. orzeczenie SN z dnia 21.II.1973 r. I CZ 173/72 - OSPiKA 1973, z. 9, poz. 187).

Zresztą, wbrew odmiennemu poglądowi wyrażonemu w zaskarżonym wyroku Sądu Wojewódzkiego, między powództwem głównym spadkobiercy testamentowego o wydanie gospodarstwa spadkowego a powództwem wzajemnym zapisobiercy o zachowek i o świadczenia majątkowe objęte zapisem istnieje związek w rozumieniu art. 204 § 1 k.p.c. Istotne bowiem okoliczności faktyczne, w szczególności zdarzenie stanowiące źródło wzajemnych roszczeń stron, są wspólne obu powództwom.

Roszczenie wzajemne pozwanego o zachowek zostało prawomocnie oddalone przez Sąd Rejonowy z przyczyn merytorycznych, i to nie z powodu przedwczesności. Stanowisko zatem Sądu Wojewódzkiego przyznające pozwanemu uprawnienie do dochodzenia tegoż roszczenia z tytułu zachowku "w innym procesie" jest sprzeczne z zasadą związania sądów orzeczeniem prawomocnym (art. 365 § 1 k.p.c.) i z zasadą, że prawomocny wyrok wyklucza ponowne rozpoznanie sprawy przez ten sam lub przez inny sąd (art. 366 k.p.c.).

Z tych przyczyn wobec konieczności uzupełnienia postępowania dowodowego przez Sąd Rejonowy na okoliczności wyżej wskazane należało na zasadzie art. 422 § 2 k.p.c. orzec jak w sentencji.

poleć uchwałę znajomemu     wersja do druku