Autor: Kamilla Stefaniuk-Borówka

Zabezpieczenie majątku powstałego przed zawarciem małżeństwa

Jako osoba prywatna otrzymałem kredyt pod hipotekę mojej prywatnej nieruchomości. Z otrzymanych środków rozbuduję budynek – nowe mieszkania przeznaczę pod wynajem. Za kilka miesięcy biorę ślub. Kredyt będę spłacać z własnych dochodów z umowy o pracę lub z najmu (choć, jak rozumiem, spłata i tak będzie z majątku wspólnego małżonków). Jak mogę się zabezpieczyć (spisanie intercyzy odpada), by w przypadku podziału majątku żona nie mogła skutecznie żądać zwrotu połowy spłaconego przeze mnie kredytu?  

Zanim odpowiem na pytanie, przedstawię podstawę prawną, której przywołanie jest konieczne, aby udzielić Panu odpowiedzi.

Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny  i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59; w skrócie K.r.io.) „z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

Do majątku wspólnego należą w szczególności:

1. pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
2. dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków,
3. środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków”.

Natomiast stosownie do art. 33 K.r.io. do majątku osobistego każdego z małżonków należą m.in. przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej.

Jak więc słusznie Pan zauważył, dochody z Pańskiej działalności zarobkowej, jak i dochody z najmu mających powstać lokali będą wchodziły w skład majątku wspólnego Pana i Pana przyszłej żony. Natomiast nieruchomość nabyta przed zawarciem małżeństwa będzie stanowić Pana majątek osobisty.

Małżonkowie lub narzeczeni mogą zabezpieczyć swoje prawa majątkowe na wypadek ewentualnego podziału majątku w ten sposób, że zgodnie z art. 47 K.r.io. „mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa). Umowa taka może poprzedzać zawarcie małżeństwa”.

Umowa ustanawiająca rozdzielność majątkową powoduje, że od chwili zawarcia małżeństwa istnieją tylko majątki osobiste (niepodlegające podziałowi w razie rozstania). Pełna rozdzielność majątkowa gwarantuje każdemu z małżonków zupełną swobodę korzystania ze swojego majątku; co ważne – czynności rozporządzające swoim majątkiem nie wymagają zgody drugiego współmałżonka. W ustroju takim nie występuje majątek wspólny, który podlegałby podziałowi w przypadku rozstania małżonków. Z rozdzielnością majątkowa mamy najczęściej do czynienia w dwóch przypadkach: pierwszym przypadkiem jest sytuacja, gdy jeden ze współmałżonków jest zdecydowanie zamożniejszy od drugiego. Drugą sytuacją jest prowadzenie przez jednego ze współmałżonków działalności gospodarczej. Kłopoty finansowe jednego ze współmałżonków w przypadku uprzedniego podpisania umowy o ustanowieniu rozdzielności (intercyzy) nie wpływają na drugiego ze współmałżonków (każdy ze współmałżonków sam odpowiada względem wierzycieli za zaciągnięte przez siebie zobowiązania). Współmałżonek może się powołać przed wierzycielem drugiego współmałżonka na umowę ustanawiająca rozdzielność majątkową, dzięki czemu uniknie on odpowiedzialności za zobowiązania czy długi drugiego współmałżonka. Zawarcie intercyzy nie ma wpływu na porządek dziedziczenia.

Z Pana pytania wynika, że nie chciałby Pan skorzystać z możliwości, jaką daje art. 47 K.r.io.

W takiej sytuacji, w razie ewentualnego podziału majątku, pomiędzy Panem a Pana przyszła żoną będzie miał zastosowanie art. 45 § 1 K.r.o., stosownie do którego „każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Nie można żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności”.

„Przepisy powyższe stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy dług jednego z małżonków został zaspokojony z majątku wspólnego”.

Ustawodawca nie wyjaśnił, w jaki sposób należy rozumieć pojęcia „wydatki” i „nakłady”, jednakże przyjmuje się, że nakłady poczynione na rzecz są to koszty poniesione w związku z zachowaniem, używaniem lub ulepszeniem tej rzeczy, natomiast wydatki – są to koszty związane z jej nabyciem. Poczynienie wydatków i nakładów z określonego majątku to uszczuplenie jego masy o środki przeznaczone na cele niezwiązane z tym majątkiem.

Można uznać, że skoro przedmioty wchodzące w skład majątku osobistego przynoszą dochód (czyli np. wynajmowanie przez Pana lokali), wydatki i nakłady (czyli np. spłata kredytu) poczynione na przedmioty tego typu z majątku wspólnego znajdą swoje pokrycie właśnie we wspomnianych dochodach, jako że te wchodzą do majątku wspólnego. Brzmienie art. 45 § 1 wyklucza też możliwość żądania zwrotu wspomnianych wydatków i nakładów także w sytuacji, gdy wydatki i nakłady nie znajdą pełnego pokrycia w dochodach, jakie przyniosą wspomagane w ten sposób przedmioty majątku osobistego.

Jeżeli zatem zaistnieje taka sytuacja, że żona w trakcie ewentualnego postępowania o podział majątku zażąda zwrotu części wydatków, które zostały poczynione na spłatę kredytu z majątku wspólnego, można przyjąć linię obrony przewidzianą w art. 45 K.r.io. Ostateczne rozstrzygnięcie będzie jednak zależało od całokształtu postępowania o podział majątku.

Nieruchomość, o której Pan pisze, należy do Pana majątku osobistego, ponieważ została przez Pana nabyta przed zawarciem związku małżeńskiego i powstaniem wspólności majątkowej małżeńskiej. Z tego powodu Pana przyszła żona nie będzie mogła rościć wobec Pana praw do tego budynku i żądać uwzględnienia go podczas ewentualnego podziału majątku wspólnego małżeńskiego.

Pana przyszła żona, w wypadku zaistnienia powyższej sytuacji, będzie mogła jednak żądać podczas postępowania w sprawie podziału majątku, aby sąd wziął pod uwagę okoliczność, że środki na spłatę kredytu na rozbudowę nieruchomości (stanowiącej Pana majątek osobisty) pochodziły z dochodów z Pana działalności zarobkowej (które to wchodzić już będą w skład majątku wspólnego małżonków).

Może więc stać się tak, że na Pana majątek osobisty (budynek i mające powstać lokale pod wynajem) czynione będą nakłady z majątku wspólnego (czy to tylko z Pana zarobków i dochodów z najmu, czy też również z wynagrodzenia Pana przyszłej żony).

Ewentualne roszczenie żony na podstawie art. 45 K.r.io. o zwrot nakładów może dotyczyć tylko tych spłat rat kredytu, które nastąpiły z majątku wspólnego. Jeżeli np. będzie Pan spłacał kredyt z oszczędności, które zgromadził Pan przed ślubem, przyszła żona nie będzie mogła się ubiegać o zwrot części nakładów.

Przy czym należy pamiętać, że żona będzie mogła ubiegać się o ewentualny zwrot nakładów w wysokości proporcjonalnej do jej udziału w majątku wspólnym.

Zgodnie z art. 43 § 1 K.r.io. „oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Jednakże z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku”.

Żona mogłaby domagać się więc zwrotu 1/2 nakładów, które zostały poczynione na spłatę kredytu z majątku wspólnego.

Jedyną możliwość, aby żona nie mogła dochodzić zwrotu nakładów poczynionych na spłatę kredytu zaciągniętego na rozbudowę nieruchomości należącej do Pańskiego majątku osobistego (lub nie w tak dużej części), daje zwrócenie się do sądu dokonującego podziału majątku o ustalenie nierównych udziałów we wspólnym majątku małżeńskim.

Jeśli sąd podzieli majątek w ten sposób, czyli ustali nierówne udziały w majątku wspólnym, to wówczas żona będzie mogła dochodzić zwrotu nakładów poniesionych na spłatę kredytu w wysokości odpowiadającej temu udziałowi.

Skoro przepisy przewidują możliwość ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, to należy jeszcze wyjaśnić, czym będzie się kierował sąd, ustalając wysokość udziałów, przy czym należy zaznaczyć, że taki nierówny podział ciężko jest uzyskać.

Warunkiem ustalenia nierównych udziałów jest łączne zaistnienie dwóch przesłanek:

1. istnienia ważnych powodów, dla których małżonek żąda ustalenia nierównych udziałów,
2. przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego w różnym stopniu.

Przepisy prawa nie definiują „ważnych powodów”, warto więc wskazać przykłady orzecznictwa sądowego w tej sprawie.

Generalnie przez te powody należy rozumieć takie okoliczności, które oceniane z punktu widzenia zasad współżycia społecznego przemawiają za nieprzyznaniem jednemu z małżonków korzyści z majątku wspólnego w takim zakresie, w jakim nie przyczynił się on do powstania tego majątku. Przy ocenie istnienia „ważnych powodów”, w rozumieniu art. 43 § 2 K.r.io., należy mieć na względzie całokształt postępowania małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej w zakresie wykonywania ciążących na nich obowiązków względem rodziny, którą przez swój związek założyli – tak stwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 05.10.1974 r., sygn. akt III CRN 190/74.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego jako przykłady ważnych powodów podaje się takie sytuacje, gdy dalsze utrzymywanie wspólności pociąga za sobą poważne zagrożenie lub naruszenie interesu majątkowego małżonka żądającego zniesienia wspólności. Można wskazać na trwonienie przez jednego małżonka wspólnego majątku (hulaszczy tryb życia, alkoholizm, rażąco niegospodarne postępowanie), zaciąganie długów, które mogą być egzekwowane z majątku wspólnego, nieprzyczynianie się do powiększenia majątku wspólnego przez uchylanie się od pracy itp., zatrzymanie majątku wspólnego dla siebie, niedopuszczanie drugiego współmałżonka do korzystania z niego (także w przypadku separacji faktycznej, która uniemożliwia współdziałanie małżonków w zarządzie majątkiem wspólnym).

W innym postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 26.11.1973 r. (sygn. akt III CRN 227/73) wskazano: „artykuł 43 § 2 k.r.o. może mieć zastosowanie nie w każdym wypadku faktycznej nierówności przyczynienia się każdego z małżonków do powstania majątku wspólnego, lecz tylko w tych wypadkach, gdy małżonek, przeciwko któremu skierowane jest żądanie ustalenia nierównego udziału, w sposób rażący lub uporczywy nie przyczynia się do powstania dorobku stosownie do posiadanych sił i możliwości zarobkowych”.

Jeżeli małżonek w sposób rażący lub uporczywie, mimo posiadanych sił oraz możliwości zarobkowych, nie przyczynia się odpowiednio do tych możliwości do powstania majątku wspólnego, drugi małżonek może żądać, aby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z małżonków przyczynił się do powstania tego majątku – tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 30.11.1972 r., sygn. akt III CRN 235/72.

Proszę pamiętać, że zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego „ciężar wykazania istnienia przesłanek warunkujących ustalenie nierównych udziałów spoczywa na tym, kto zgłosił takie żądanie”. To Pan będzie musiał udowodnić, że w małżeństwie zaistniały przesłanki do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym.

Będzie więc Pan zobowiązany do zdobycia dowodów uzasadniających wniosek o podział majątku z ustaleniem nierównych udziałów (np. faktury wystawione na Pana, kopie dokumentów potwierdzających spłatę rat kredytu przez Pana, zaświadczenia o zarobkach itp.). Będzie mógł Pan też wskazać świadków, którzy potwierdzą Pana zeznania.

Oczywiście żona nie będzie mogła domagać się rozliczenia w powyższy sposób tych wpłat na spłatę kredytu, które były dokonane przed zawarciem małżeństwa – nie istniała wówczas wspólność majątkowa małżeńska.

Wrócę jeszcze do wspomnianych umów małżeńskich.

Umowa ograniczająca wspólność majątkową. Ograniczenie wspólności majątkowej małżonków polega na wyłączeniu z majątku wspólnego określonych przedmiotów lub praw majątkowych (np. wynagrodzenia za pracę, dochodów z majątku odrębnego, określonego przedmiotu, np. samochodu).

Ograniczenie wspólności oznacza, że przynajmniej jeden przedmiot pozostaje w majątku wspólnym. Umowne ograniczenie wspólności nie może doprowadzić do tego, że majątek wspólny przestanie istnieć.

Przez taką umowę można ustalić, że do majątku wspólnego nie będą wchodzić np. wynagrodzenia za pracę bądź przychody z wykonywanej działalności gospodarczej. Jeżeli więc Pańskie przychody będą wyłączone ze wspólnoty majątkowej i to z tych środków będzie Pan spłacał kredyt, żona również nie będzie mogła rościć sobie prawa do zwrotu kosztów poniesionych w związku ze spłatą kredytu.

Małżeńska umowa majątkowa nie może też kształtować stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami w sposób, który byłby sprzeczny z zasadami prawa rodzinnego i zasadami współżycia społecznego, zwłaszcza nie może prowadzić do naruszenia zasady równouprawnienia małżonków. Na przykład niedopuszczalne jest wyłączenie ze wspólności pobranego wynagrodzenia za pracę i dochodów z innej działalności zarobkowej jednego z małżonków, a objęcie wspólnością takiego wynagrodzenia i dochodów drugiego małżonka.

Intercyza wywołuje określone skutki tylko za życia małżonków. Po śmierci i tak małżonkowie dziedziczą po sobie w zwykły sposób, poza tym każdy z małżonków może powołać do dziedziczenia drugiego z nich w testamencie. Małżonek w razie braku powołania do dziedziczenia (jeżeli nie zostanie powołany w testamencie) będzie także miał prawo do zachowku w wysokości połowy wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym (art. 991 Kodeksu cywilnego). Tylko orzeczenie rozwodu lub separacji powoduje, że małżonkowie po sobie nie dziedziczą.

I wreszcie trzecia możliwość – taka umowa jednak nie rozwiązuje Pana problemu.

Przedstawię ją tylko w celu wyczerpania tematu.

Umowa rozszerzająca wspólność majątkową. Zawarcie takiej umowy oznacza, że majątek osobisty lub jego część zostanie włączony w majątek wspólny małżeński. Zasadniczo zakres rozszerzenia zależy od woli małżonków.

Nie można jednak przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólności na:

• majątek otrzymany z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny,
• prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie,
• prawa do odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia oraz z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę,
• prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej innym przepisom,
• przyszłe wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku