Autor: Jakub Bonowicz

Wykluczenie pasierbicy z dziedziczenia po macosze – sposoby wyprowadzenia majątku ze spadku, aby przekazać go tym, którym się chce

Jesteśmy małżeństwem od 19 lat. Mąż jest Włochem, w Polsce przebywa na zezwoleniu czasowym. Ja jestem Polką i posiadam obywatelstwo polskie i włoskie. Mieszkamy w Polsce, nie mamy dzieci. Od początku małżeństwa posiadamy rozdzielność majątkową. Po rozpadzie pierwszego małżeństwa mojego męża jego jedyna córka przestała utrzymywać z nim kontakt. Mąż od kilka lat jest sparaliżowany. Opiekuję się nim sama, bo córka odmówiła pomocy. Natomiast bardzo ją interesuje nasz majątek. Pół roku temu zadzwoniła do swojego ojca i pod pozorem naprawienia stosunków wyciągnęła od niego wszystkie informacje na temat naszej sytuacji materialnej. Zaraz potem poprosiła o pożyczkę. Mąż się zgodził. Miesiąc temu znowu zwróciła się o pożyczkę, ale dużo wyższą. Kiedy mąż odmówił, córka przysłała e-mail, w którym skrupulatnie wyliczyła jakie mamy dochody i ile jej się należy, po tym kontakt się urwał.

Jesteśmy oboje w podeszłym wieku, bardzo wspiera mnie w tak trudnej sytuacji życiowej moja rodzina (siostry), dlatego chciałabym, żeby one otrzymały spadek po mnie, a nie córka mojego męża. Jak można to zrobić? Czy jest możliwe sporządzenie testamentu w sposób precyzyjny poprzez zapisanie poszczególnych składników majątkowych na spadkobierców, mam na myśli np. dom siostrze, firmę – drugiej siostrze, działkę – siostrzenicy? I co z pieniędzmi na kontach bankowych?

Pierwszą rzeczą, którą trzeba ustalić, to prawo właściwe z racji, iż są Państwo małżeństwem „międzynarodowym”. Pani posiada obywatelstwo polskie i włoskie, mąż – obywatelstwo włoskie, wspólnym miejscem zamieszkania jest natomiast Polska. Z tego co Pani pisze, mają też Państwo rozdzielność majątkową.

Otóż zgodnie z art. 34 ustawy z 1965 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (P.p.m.) – w sprawach spadkowych właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy z chwili jego śmierci. Co to znaczy prawo ojczyste? Zgodnie z art. 2 § 1 P.p.m., jeżeli ustawa przewiduje właściwość prawa ojczystego, obywatel polski podlega prawu polskiemu, chociażby prawo innego państwa uznawało go za obywatela tego państwa. Oznacza to, iż jeśli Pani ma podwójne obywatelstwo (polskie i włoskie), to decyduje obywatelstwo polskie i właściwe dla stosunków spadkowych jest w przypadku Pani prawo polskie. Natomiast cudzoziemiec podlega prawu państwa, którego jest obywatelem. Jeśli ma obywatelstwo dwóch lub więcej państw podlega, jako prawu ojczystemu, prawu tego z nich, z którym jest najściślej związany (art. 2 § 2 P.p.m.). Oznacza to w praktyce, iż:

1. dla dziedziczenia po Pani – właściwe będzie prawo polskie;
2. dla dziedziczenia po Pani mężu – właściwe będzie prawo włoskie.

Wyjątek od zasady z art. 34 przewidziany jest w art. 35 P.p.m.: o ważności testamentu i innych czynności prawnych na wypadek śmierci rozstrzyga prawo ojczyste spadkodawcy z chwili dokonania tych czynności. Wystarcza jednak zachowanie formy przewidzianej przez prawo państwa, w którym czynność zostaje dokonana. Oznacza to, iż jeśli Pani mąż chciałby np. sporządzić testament w Polsce, to chociaż podlega on prawu włoskiemu, to wystarczy zachowanie wymogów formalnych przewidzianych przez polskie prawo, by był on ważny, niezależnie od tego jakie są wymogi ważności testamentu w prawie włoskim.

O ile chodzi o dziedziczenie po Pani, to nie ma tutaj problemu. Wbrew obiegowej opinii dziecko męża z pierwszego małżeństwa (pasierbica) nie dziedziczy co do zasady majątku po macosze. Do niedawna zresztą pasierbowie w ogóle nie mogli dziedziczyć, od niedawna taka możliwość się pojawiła, jednak są oni w bardzo odległym kręgu spadkobierców. Krąg ten przedstawia się następująco:

1. W pierwszej kolejności powołane są do spadku dzieci spadkodawcy oraz małżonek, dziedziczą oni w częściach równych, jednakże małżonek dziedziczy minimum 1/4 spadku (art. 931 §1 Kodeksu cywilnego, dalej „K.c.”).
2. Jeśli nie mają Państwo wspólnych dzieci, to powołani do spadku są małżonek i rodzice. Z tego co Pani pisze, rodziców Państwo nie mają (pisze Pani, iż są Państwo w podeszłym wieku). W takim wypadku udział spadkowy każdego z rodziców, które nie żyje, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych, a część małżonka wynosi 1/2. Zatem w tej sytuacji, jeśli Pani umrze pierwsza (przed mężem), to 1/2 spadku po Pani przypadnie mężowi (jako małżonkowi), pozostała część spadku zostanie podzielona w częściach równych między Pani rodzeństwo. A jeśli którekolwiek z rodzeństwa nie dożyje otwarcia spadku (Pani śmierci), a pozostawi dzieci, to udział spadkowy, który by mu przypadał, dzieli się między jego dzieci (art. 932 § 5 K.c.). Przykładowo, jeśli Pani umrze i pozostawi męża i miała Pani 3 siostry i 2 braci, z których jeden nie żyje, a ma dwoje dzieci, to 1/2 spadku dziedziczy mąż, po 1/10 każda z sióstr, 1/10 żyjący brat, zaś część przypadającą na zmarłego brata (1/10) dzieli się pomiędzy jego dwójkę dzieci (każde dostaje więc po 1/20). Warto wskazać, iż małżonkowie dziedziczą po sobie nawet wtedy, gdy zawarli umowę o rozdzielności majątkowej.
3. Dopiero wtedy, gdy Pani umierając nie pozostawi dzieci, rodziców ani rodzeństwa i dzieci rodzeństwa, cały spadek przypadnie Pani małżonkowi (art. 933 § 2 K.c.), w innym wypadku (w zbiegu z rodzeństwem) udział małżonka wynosi, co wskazano wyżej – 1/2 spadku (art. 933 § 1 K.c.).
4. Dopiero w przypadku określonym w art. 934(1) K.c. wchodzi w grę dziedziczenie pasierbów i pasierbic. Zgodnie z tym przepisem, jeśli spadkodawca umiera i nie pozostawia małżonka, rodziców, rodzeństwa, dzieci rodzeństwa, to spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku. Zatem przykładowo, jeśli pierwszy umrze Pani mąż i umrze także była jego żona, a następnie umrze Pani, nie pozostawi rodziców, braci i sióstr (a żadne z nich nie pozostawi dzieci), to wówczas spadek po Pani dziedziczyć będzie dziecko męża. Jak rozumiem, ta sytuacja, biorąc pod uwagę, iż ma Pani siostry (i zapewne siostry mają swoje dzieci i wnuki) jest mało prawdopodobna.

To, czego, jak rozumiem, Pani się obawia, to kwestia dziedziczenia tej 1/2 spadku po Pani przez męża. Otóż, jeśli Pani umiera pierwsza, spadek po Pani dziedziczy w 1/2 mąż i w 1/2 rodzeństwo. Gdy następnie mąż umrze, to spadek po nim dziedziczy córka z jego pierwszego małżeństwa. Czyli de facto część Pani majątku (1/2) przejmie dziecko męża z pierwszego małżeństwa. Temu – jak wynika z treści listu – chciałaby Pani zapobiec.

W takim wypadku najlepszym wyjściem byłoby wyłączenie męża z dziedziczenia po Pani. Zgodnie z art. 1048 K.c. spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Nie ma przeszkód, by taką umowę zawarli małżonkowie. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również dzieci zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej (art. 1049 § 1 K.c.); co akurat w Pani wypadku jest bez znaczenia, ponieważ w przypadku gdyby Pani mąż umarł przed Panią, to jego córce z pierwszego małżeństwa i tak nie przysługują prawa do dziedziczenia po Pani (nie jest to bowiem Pani dziecko, tylko dziecko Pani męża), poza wskazanym mało prawdopodobnym wypadkiem z art. 9341 K.c. Zrzekający się jest wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył w ogóle otwarcia spadku. W takim wypadku cały spadek przypadnie Pani rodzeństwu.

Zrzeczenie się dziedziczenia może być uchylone przez umowę między tym, kto zrzekł się dziedziczenia a tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono. Umowa powinna być zawarta w formie aktu notarialnego (art. 1050 K.c.), będą mogli więc Państwo (w razie jakiejś zmiany okoliczności) odwołać skutki umowy – oczywiście tylko za Pani życia. Taka umowa daje Pani gwarancję, iż majątek Pani nie zostanie odziedziczony (we wskazywanej 1/2) przez męża i zarazem w razie jego późniejszej śmierci nie przejdzie na jego córkę. Osoba, która zrzekła się dziedziczenia po spadkodawcy, nie ma prawa do zachowku po nim.

Oczywiście zdaję sobie sprawę, iż mąż być może nie będzie chciał takiej umowy zawrzeć. W takim wypadku pozostaje sporządzenie testamentu. Najlepiej – dla uniknięcia wszelkich wątpliwości – uczynić to w formie aktu notarialnego (koszt 100 zł) – proszę mi wierzyć, ale niestety z doświadczenia wiem, iż 95% osób niebędących prawnikami nie potrafi prawidłowo napisać testamentu i potem powstają wątpliwości, co spadkodawca miał na myśli. W testamencie może Pani dowolnie ustalić krąg spadkobierców, np. ustalić, iż do całości (koniecznie to zaznaczyć) spadku powołuje Pani np. w częściach równych rodzeństwo – siostrę X, siostrę Y, siostrę Z. Zawsze treść należy dokładnie ustalić z notariuszem i dokładnie przedstawić mu swoje życzenia (i sprawdzić), tak by w prawidłowy sposób spisał Pani ostatnią wolę.

W takim wypadku mężowi będzie przysługiwało prawo do zachowku w wysokości 2/3 udziału, który by mu przypadał, gdyby normalnie dziedziczył. Zgodnie z art. 991 § 1 K.c. zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – 2/3 wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – 1/2 wartości tego udziału.

Za wiele więc Pani nie osiągnie, nawet jeśli ustanowi Pani wyłącznymi spadkobiercami rodzeństwo, mężowi przysługuje prawo do zachowku w wysokości 2/3 x 1/2, czyli 2/6 spadku, ta część przejdzie na niego i następnie po jego śmierci na jego córkę z pierwszego małżeństwa. Jeśli natomiast mąż umrze zanim zrealizuje roszczenie o zachowek, to wówczas samo roszczenie o zachowek nie przechodzi na jego dzieci. Roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku (dzieci męża) tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy – art. 1002 K.c. (a dzieci męża z pierwszego małżeństwa nie są uprawnione do zachowku po Pani, zatem nie dziedziczą także roszczenia o zachowek). Oczywiście zawsze można mieć nadzieję, iż mąż po prostu nie zrealizuje roszczenia o zachowek, niemniej – sądząc po zachłanności jego córki – całkiem prawdopodobne, że jeśli nie mąż sam, to ona „w jego imieniu” się nim zainteresuje.

Natomiast całkowite pozbawienie męża prawa zachowku po Pani jest mało prawdopodobne w drodze innej niż przez umowę zrzeczenia się dziedziczenia. Można tego dokonać bowiem jedynie w drodze wydziedziczenia – Pani musiałaby wydziedziczyć męża w testamencie. Takie postanowienie jest jednak obwarowane szczególnymi przesłankami, tj. możliwe jest tylko wtedy, gdy spadkobierca:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Żadna z tych przesłanek nie zachodzi w przypadku Pani męża, nie można go wydziedziczyć tylko na tej podstawie, iż obawia się Pani, iż Pani majątek, który na niego przejdzie, odziedziczy po nim jego dziecko. Takiej podstawy brak bowiem w obowiązujących przepisach prawa.

Istnieje jednakże jeszcze kilka innych sposób, by wyprowadzić majątek ze spadku i przekazać go tym osobom, którym się chce (lub nie przekazać tym, którym się nie chce). I tak:

1. Jeśli ma Pani konto bankowe, to warto ustanowić tzw. zapis bankowy. Jest to suma do wysokości 20-krotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw (ok. 50 tys. zł), która nie wchodzi do spadku, nie podlega dziedziczeniu i uprawniona do jej poboru jest osoba imiennie wskazana w treści zapisu (taką formalność załatwia się w banku, w którym ma Pani konto, za opłatą wskazaną przez bank w regulaminie i cenniku usług bankowych).
2. Zawarcie umowy ubezpieczenia osobowego na życie – często dla osób w podeszłym wieku przewiduje się polisy na dożycie lub na wypadek śmierci. Ubezpieczony wpłaca określoną sumę na rachunek bankowy. Suma ta przyrasta corocznie o określony procent (zwykle podobny do stopy lokat), natomiast traktowana jest tak, jak suma zebrana na rachunku ubezpieczeniowym. W przypadku śmierci Pani jako ubezpieczonej suma zgromadzona na rachunku (wpłata pierwotna + odsetki) nie należy do spadku po Pani i nie podlega ogólnym regułom dziedziczenia (art. 831 § 3 K.c.). Jest ona dzielona pomiędzy osoby wskazane w treści umowy ubezpieczenia (wskazuje je się przy zawarciu takiej umowy) i we wskazany sposób. Jeśli nie wskaże się takich osób, to suma ta przypada najbliższej rodzinie ubezpieczonego w kolejności ustalonej w ogólnych warunkach ubezpieczenia, chyba że umówiono się inaczej (art. 832 § 2 K.c.). Musi więc Pani wyraźnie wskazać rodzeństwo, z wyłączeniem małżonka. Takie polisy bankowo-oszczędnościowe w istocie niczym się nie różnią od zwykłych lokat poza właśnie tym, iż można wskazać, komu przypadną na wypadek śmierci, a zatem wyprowadzić je ze spadku; są zatem dobrą instytucją, kiedy chce się ominąć niekorzystne przepisy o zachowku.

Odnosząc się do drugiej części Pani pytania, informuję, że zapisanie poszczególnych składników majątkowych na spadkobierców, np. dom siostrze, firmę – młodszej siostrze teoretycznie nie jest możliwe, ponieważ można powołać spadkobierców do spadku jedynie w częściach (1/2, 1/3, 1/4). Natomiast można to w praktyce osiągnąć przez instytucję zapisu. Spadkodawca, zgodnie z art. 968 § 1, może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz innej oznaczonej osoby (zapis), osobą tą może być także inny spadkobierca. Czyli np.:

• powołuje Pani do spadku A, B, C
• zobowiązuje Pani spadkobierców do tego, aby dom przypadł osobie A, firma – osobie B, działka – osobie C.

W praktyce tak to wygląda, jeśli np. w spadku jest działka, a powoła Pani spadkobierców do spadku po 1/3, to działka ta staje się przedmiotem współwłasności spadkobierców: A ma 1/3, B ma 1/3, C ma 1/3. Ustanawiając zapis działki na rzecz A w istocie zobowiązuje Pani B do przeniesienia na A 1/3, oraz C do przeniesienia na A 1/3. W ten sposób, jeśli oczywiście wykonają oni nałożone zobowiązania (nie ma z tym problemów, jeśli spadkobiercy są zgodni), osiąga się efekt taki, iż dany składnik majątku przypada oznaczonemu spadkobiercy.

Planowane są zmiany w prawie spadkowym, które mają umożliwić rozwiązanie właśnie takie, o jakie Pani pyta, by od razu poszczególne przedmioty można było przeznaczać na rzecz oznaczonych spadkobierców, nie wiadomo jednak, czy i kiedy wejdą one w życie.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku