Autor: Monika Cieszyńska

Wola spadkodawcy a utrudnianie jej realizacji przez spadkobierców

Brat i ja jesteśmy jedynymi spadkobiercami mamy. Jest ona osobą schorowaną, dlatego jakiś czas temu sporządziła testament, w którym przekazuje nam dom i działkę w częściach równych. Brat mieszka za granicą, a poza tym prawdopodobnie będzie utrudniał sprawę spadkową. Co mogę zrobić, by zapobiec ewentualnemu blokowaniu realizacji woli mamy przez brata?

Nabycie spadku – w myśl art. 925 Kodeksu cywilnego (w skrócie K.c.) – następuje z mocy samego prawa z chwilą otwarcia spadku (czyli w momencie śmierci spadkodawcy). Nie jest to jednak nabycie definitywne. W ciągu 6 miesięcy od chwili dowiedzenia się o tytule swojego powołania spadkobierca może bowiem spadek przyjąć w całości (bez ograniczenia odpowiedzialności za długi), odrzucić bądź przyjąć z tzw. dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 K.c.).

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza oznacza, że spadkobierca odpowiada za ewentualne długi spadkowe jedynie do wysokości stanu czynnego spadku, natomiast nie odpowiada ze swojego majątku osobistego. Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ma zatem sens w przypadku, gdy zmarła pozostawiła długi.

Oświadczenie co do spadku należy złożyć przed sądem albo notariuszem.

W Państwa przypadku tytułem powołania będzie najprawdopodobniej testament.

Po śmierci mamy w celu przeprowadzenia postępowania spadkowego winna Pani w jednym piśmie wnieść o otwarcie i ogłoszenie testamentu, przyjęcie oświadczenia o przyjęciu spadku oraz o stwierdzenie nabycia spadku.

Niemniej rzeczywiście jeśli brat będzie chciał utrudnić postępowanie spadkowe i przed upływem 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule swojego powołania nie zechce złożyć oświadczenia co do spadku, sąd nie będzie mógł wydać postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku prędzej niż z upływem tych 6 miesięcy.

Tymczasem postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku jest konieczne, jako że jest jedynym dowodem, że osoba w nim wskazana jest spadkobiercą. Dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia o stwierdzeniu spadku będziecie mogli Państwo wpisać się w księgę wieczystą jako właściciele czy zbyć rzeczy uzyskane w spadku.

Podsumowując, stwierdzenie nabycia spadku nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Sąd spadku wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po przeprowadzeniu rozprawy, na którą wzywa wnioskodawcę (wnioskodawców) oraz osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy.

We wniosku należy wskazać, po kim ma być stwierdzone nabycie spadku, dołączyć akt zgonu spadkodawcy oraz Państwa odpisy urodzenia.

Najlepiej byłby, gdyby Pani brat dał Pani pełnomocnictwo do reprezentowania go w sprawie spadkowej po matce (w tym do złożenia oświadczenia co do spadku).

Jeśli pełnomocnictwo obejmowałoby oświadczenie co do spadku, wówczas winno być sporządzone w formie aktu notarialnego. W przeciwnym razie pełnomocnictwo może być sporządzone w zwykłej formie pisemnej, z tym że brat musiałby wówczas przed sądem, notariuszem czy wreszcie przed konsulem złożyć oświadczenie co do spadku. Pełnomocnictwo w zwykłej formie pisemnej należy opłacić opłatą skarbową w wysokości 17 zł na konto urzędu miasta, w którego okręgu będzie toczyło się postępowanie spadkowe.

Z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku będzie można dokonać podziału spadku (znieść wspólność majątku spadkowego).

Dział spadku może nastąpić bądź na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami, bądź na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców.

Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział powinna być zawarta w formie aktu notarialnego.

Podstawowym celem postępowania działowego jest doprowadzenie do tego, aby pomiędzy współspadkobiercami przestała istnieć wspólność wynikająca z dziedziczenia.

Podział spadku pomiędzy współspadkobierców może zostać dokonany na jeden z poniższych sposobów:

1. Poszczególne przedmioty zostaną podzielone fizycznie, przyznane poszczególnym spadkobiercom. Następuje to stosownie do wielkości udziałów poszczególnych spadkobierców. W ramach tego podziału dopuszczalne jest ustalenie dopłat na rzecz niektórych współspadkobierców, jeżeli majątku spadkowego nie da się podzielić w taki sposób, aby wartość przedmiotów przyznanych poszczególnym osobom odpowiadała wielkości ich udziałów.
2. Drugim sposobem podziału jest przyznanie pewnych przedmiotów spadkowych w całości jednemu lub kilku współspadkobiercom. Zostają oni z reguły obciążeni obowiązkiem dokonania spłaty na rzecz pozostałych.
3. Trzecim sposobem jest tzw. podział cywilny. Przedmioty należące do spadku zostają sprzedane, a uzyskana kwota ulega podziałowi pomiędzy współspadkobierców w stosunku do przysługujących im udziałów.
   
   Może być stosowana kombinacja tych sposobów podziału.

Stosownie do art. 210 i 211 K.c. każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności, co więcej – każdy ze współwłaścicieli może żądać, ażeby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo że pociągałby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości. Podział fizyczny jest podstawowym sposobem zniesienia współwłasności, preferowanym przez Kodeks cywilny (orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 30.10.1978 r., sygn. akt III CRN 214/78 i z 16.11.1993 r., sygn. akt I CRN 176/93 oraz z dnia 29.07.1998 r., sygn. akt II CKN 748/97). Wynika z tego, że jeśli zniesienie współwłasności następuje z mocy orzeczenia sądu, powinien on brać pod uwagę przede wszystkim ten sposób wyjścia ze wspólności, chyba że współwłaściciele sami żądają przyznania rzeczy wspólnej jednemu z nich w zamian za spłaty.

W zasadzie sąd związany jest bowiem sposobem podziału podanym przez spadkobierców w zgodnym wniosku. Może on od tego odstąpić jedynie wówczas, gdy występuje sprzeczność proponowanego podziału z prawem, zasadami współżycia społecznego albo też podział naruszałby w sposób rażący interesy osób uprawnionych. W przypadku braku zgodnego wniosku uczestników postępowania sąd powinien dokonać działu z uwzględnieniem składu dzielonego spadku oraz interesów poszczególnych współspadkobierców. Powinien dążyć w miarę możliwości do dokonania podziału fizycznego.

Powyższe znajduje potwierdzenie również w orzecznictwie Sądu Najwyższego:

„Jedynie w razie złożenia przez wszystkich współwłaścicieli zgodnego wniosku co do zniesienia współwłasności sąd jest obowiązany wydać postanowienie odpowiadające treści wniosku, jeżeli spełnione zostaną wymagania, o których mowa w art. 621 kodeksu postępowania cywilnego, a projekt podziału nie sprzeciwia się prawu ani zasadom współżycia społecznego, ani też nie narusza w sposób rażący interesu osób uprawnionych. W innych wypadkach sąd nie jest związany wnioskiem co do sposobu zniesienia współwłasności” (postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna – z dnia 06.11.2002 r., sygn. akt III CKN 1372/2000).

„Podstawowym sposobem zniesienia współwłasności preferowanym przez ustawodawcę jest fizyczny podział rzeczy wspólnej, jako najbardziej sprawiedliwy i pożądany” (postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna – z dnia 19.01.2001 r., sygn. akt V CKN 1436/2000).

„Występujący między współwłaścicielami konflikt nie stanowi w świetle art. 211 kc bezwzględnej negatywnej przesłanki dla dokonania zniesienia współwłasności przez podział rzeczy” (postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna – z dnia 12.10.2000 r., sygn. akt IV CKN 1525/2000).

Tym samym niestety nie będzie można szybko zakończyć tego sporu.

Postępowanie o zniesienie współwłasności wszczyna się na żądanie współwłaściciela, który powinien złożyć do sądu wniosek o zniesienie współwłasności nieruchomości i wykazać w nim swoje uprawnienie (np. postanowieniem o stwierdzenie nabycia spadku, testamentem).

We wniosku należy wskazać wszystkich uczestników postępowania, czyli wszystkich współwłaścicieli ze wskazaniem ich adresów zamieszkania.

Nadto należy oznaczyć wartość przedmiotu sporu (będzie nią wartość majątkowa rzeczy wspólnej).

Wniosek winien być należycie opłacony – stosownie do art. 44 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych: „opłatę stałą w kwocie 1 000 złotych pobiera się od wniosku o zniesienie współwłasności. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt zniesienia współwłasności, pobiera się opłatę stałą w kwocie 300 złotych”.

Wniosek należy złożyć w tylu egzemplarzach, ilu jest współwłaścicieli, plus jeden dla sądu.

Prawo zniesienia współwłasności nie ulega przedawnieniu.

Jeśli wie Pani, że brat rzeczywiście przewlekałby świadomie postępowania sądowe, tudzież czynił problemy z podziałem spadku, pewnym wyjściem z sytuacji byłoby, aby mama powołała Panią do całości spadku, a na rzecz brata uczyniłaby zapis określonej kwoty pieniężnej odpowiadającej np. połowie wartości przedmiotów majątkowych, które Pani nabyła w spadku. Wówczas Pani byłaby jedynym spadkobiercą, tym samym miałaby Pani możliwość sprawnie przeprowadzić postępowanie spadkowe, a po jego przeprowadzeniu wypłaciłaby Pani odpowiednią sumę pieniężną tytułem zapisu.

W braku odmiennej woli spadkodawcy zapisobierca może żądać wykonania zapisu niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu.

Dodam jeszcze, że postanowienie sądu uprawomocni się po 21 dniach od jego ogłoszenia, chyba że któraś ze stron złoży apelację.

Jeśli brat prawidłowo zawiadomiony o posiedzeniu sądu nie stawi się, postępowanie będzie się toczyć bez jego udziału. Stawiennictwo nie jest bowiem obowiązkowe.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku