ePorady24.pl Prawo cywilne Inne Właściwość sądu w postępowaniu cywilnym
Zadaj pytanie ›

Biuletyn

Prenumerata biuletynu
Zadaj pytanie ›

Indywidualne Porady Prawne specjalistów

Wpisz tutaj swoje pytanie, a trafi ono do naszego prawnika specjalisty.

Opublikowane: 28.10.2008

Właściwość sądu w postępowaniu cywilnym

Artykuł omawia zagadnienia związane z właściwością ustawową, umowną oraz delegacyjną.

Właściwość jest to zakres kompetencji sądu do rozpoznania sprawy cywilnej i podejmowania czynności procesowych. Sprawy cywilne natomiast to sprawy z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, prawa z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz inne, do których przepisy tego kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych.

 

W zależności od źródła, z którego właściwość wynika, wyróżniamy:

  • właściwość ustawową,
  • właściwość umowną,
  • właściwość delegacyjną.

 

Właściwość ustawowa została określona przez ustawodawcę. Dzieli się ona na właściwość miejscową, rzeczową oraz funkcjonalną.

 

Właściwość rzeczowa określa nam, który z sądów różnego rzędu (sąd rejonowy czy okręgowy) jest odpowiedni do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji. Generalna zasada w postępowaniu cywilnym jest taka, iż sprawy w pierwszej instancji rozpoznaje sąd rejonowy, w drugiej – sąd okręgowy. Artykuł 16 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje od powyższej reguły wyjątki. Ustawodawca bowiem zdecydował, iż ze względu na wartość przedmiotu sporu i zawiłość sprawy niektóre powództwa będą rozpoznawane w pierwszej instancji przez sąd okręgowy a nie rejonowy.

 

Do właściwości sądów okręgowych należą następujące sprawy:

 

  1. O prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe oprócz spraw o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka, o unieważnienie uznania dziecka oraz o rozwiązanie przysposobienia – te bowiem sprawy pozostawiono sądowi rejonowemu. Natomiast sprawy dotyczące wydania czy sprostowania opinii, sprawy o zakazanie najemcy korzystania w określony sposób z pomieszczeń we wspólnym mieszkaniu, członkostwa spółdzielni, proces o zobowiązanie spółdzielni do przyjęcia w poczet członków następcy prawnego członka spółdzielni należeć będą w pierwszej instancji do właściwości sądu okręgowego. Warto wiedzieć, że nie są sprawami niemajątkowymi sprawy o uznanie spadkobiercy za niegodnego (orzeczenie Sądu Najwyższego z 7 października 1966 r., I CZ 105/66, OSNCP 1966, nr 7-8, poz. 128), jak również sprawy o uiszczenie przez sprawcę umyślnego naruszenia dóbr osobistych odpowiedniej sumy pieniężnej na rzecz PCK (orzeczenie Sądu Najwyższego z 26 czerwca 1985 r., III CZP 27/89, OSNCP 1985, nr 12, poz. 185).
  2. O ochronę praw autorskich i pokrewnych, jak również dotyczących wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych oraz o ochronę innych praw na dobrach niematerialnych.
  3. O roszczenia wynikające z prawa prasowego.
  4. O zapobieganiu i zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.
  5. O wydaniu orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale spółdzielni.
  6. O uchylenie, stwierdzenie nieważności albo o ustalenie nieistnienia uchwał organów osób prawnych (np. spółek z o.o. czy spółek akcyjnych, także spółdzielni) lub jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną czyli zdolność do nabywania praw i zaciągania zobowiązań swoim własnym działaniem (np. spółka jawna, komandytowa, komandytowo-akcyjna).
  7. Wreszcie o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych, a w postępowaniu w sprawach gospodarczych sto tysięcy złotych, oprócz spraw o alimenty, o naruszenie posiadania i o zniesienie wspólności majątkowej czyli o ustanowienie rozdzielności między małżonkami oraz spraw o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym – te bowiem również pozostawiono sądom rejonowym.

 

 

Interesuje Cię ten temat i chcesz wiedzieć więcej? kliknij tutaj >>

Wartość przedmiotu sporu (odpowiednio w postępowaniu odwoławczym – wartość przedmiotu zaskarżenia) to kwestia, która musi być określona przez osobę wytaczającą powództwo dotyczące sprawy majątkowej (lub wnoszącą środek odwoławczy), od niej bowiem zależą: właściwość sądu, opłata sądowa oraz koszty adwokackie czy radcy prawnego.

 

Wartość przedmiotu sporu to jeden z wymogów formalnych pozwu, należy ją wskazać tuż po wymienieniu stron, po lewej stronie pisma. Niewskazanie jej spowoduje, iż sąd wezwie powoda – osobę dochodzącą roszczeń na drodze sądowej – do uzupełnienia braków formalnych pozwu w terminie 7 dni od daty doręczenia pod rygorem pozostawienia powództwa bez rozpoznania. Dopiero uzupełnienie tego braku w przypisanym wyżej terminie spowoduje, iż pismo otrzyma dalszy bieg.

 

Wartość przedmiotu sporu może być sprawdzona przez sąd z urzędu, pod kątem czy jest dobrze policzona, ale tylko do momentu doręczenia pozwu pozwanemu. Potem sąd zweryfikuje jej poprawność tylko na zarzut pozwanego podniesiony przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy. Najbezpieczniej podnieść ten zarzut w odpowiedzi na pozew, którą pozwany może wnieść w ciągu 7 dni od doręczenia mu odpisu pozwu. Raz sprawdzona przez sąd wartość przedmiotu sporu nie podlega dalszemu badaniu. Ustalenia sądu w tej kwestii są ostateczne, nie podlegają zaskarżeniu ani kontroli przez sąd wyższej instancji. Wartość przedmiotu sporu ustalona i niezakwestionowana przez pozwanego do chwili wdania się w spór co do istoty sprawy pozostaje bez zmian w dalszym toku postępowania, choćby w tym czasie nastąpiła zmiana okoliczności faktycznych (np. spadły ceny mieszkania będącego przedmiotem sporu).

 

Ustawodawca określił reguły dla ustalenia tej wartości. Po pierwsze, do wartości przedmiotu sporu nie wlicza się:

  • odsetek,
  • kosztów procesu,
  • pożytków,
  • wszystkich elementów, których dochodzimy poza świadczeniem głównym.

 

Nie podlegają doliczeniu wszelkie świadczenia dodatkowe, które wynikają z roszczenia głównego, tzn. te, które nie mogłyby powstać bez roszczenia głównego.

 

Odsetek, pożytków i kosztów nie wlicza się do wartości przedmiotu sporu nawet wtedy, gdy mogą być dochodzone w osobnym postępowaniu w chwili wytaczania powództwa (np. zaległe odsetki za czas poprzedzający wniesienie pozwu).

 

Po drugie, jeśli dochodzimy jednym pozwem kilku roszczeń, to wartość przedmiotu sporu sumujemy.

 

Co do zasady wartość przedmiotu sporu jest tym, czego dochodzimy, tym, ile nasze roszczenie jest warte. Od powyższego istnieją jednak pewne wyjątki określone w art. 22-24 Kodeksu postępowania cywilnego. Dla przykładu:

 

  • W sprawach o prawo do świadczeń powtarzających się (np. o alimenty, renty odszkodowawcze, świadczenia z tytułu dożywocia czy wieczystej dzierżawy) wartość przedmiotu sporu stanowi suma świadczeń za jeden rok, a jeżeli świadczenia trwają krócej niż rok – za cały czas ich trwania. Przy czym należy pamiętać, iż sprawy o prawo do świadczeń powtarzających się dotyczą świadczeń jeszcze niewymagalnych, czyli dochodzonych na przyszłość. Roszczenia za okres poprzedzający wniesienie pozwu nie są świadczeniami powtarzającymi się i stanowią samoistne roszczenie pieniężne, wartość przedmiotu sporu określa się zliczając po prostu ich wartość.
  • W sprawach o istnienie, unieważnienie albo rozwiązanie umowy najmu lub dzierżawy, o wydanie albo odebranie przedmiotu najmu lub dzierżawy, wartość przedmiotu sporu przy umowach zawartych na czas oznaczony stanowi suma czynszu za czas sporny, lecz nie więcej niż za rok; przy umowach zawartych na czas nieoznaczony – suma czynszu za okres trzech miesięcy.
  • Natomiast wartość przedmiotu sporu w sprawach o roszczenia pracownika dotyczące nawiązania, istnienia lub rozwiązania stosunku pracy stanowi:
    1. suma wynagrodzenia za pracę za okres jednego roku, w przypadku umów o pracę na czas nieokreślony;
    2. suma wynagrodzenia za pracę za okres sporny (nie więcej jednak niż za okres jednego roku), w przypadku umów o pracę na czas określony.

 

Właściwość miejscowa określa nam, który z sądów tego samego rzędu (np. który z sądów rejonowych) powołany jest do rozpoznania sprawy ze względu na obszar działania.

 

Wyróżniamy trzy rodzaje właściwości miejscowej:

  • właściwość miejscową ogólną,
  • właściwość przemienną,
  • właściwość wyłączną.

 

Co do zasady, właściwość miejscowa ogólna będzie miała zastosowanie, o ile sprawa nie należy akurat do właściwości wyłącznej (określonej przez przepisy) lub o ile powód nie skorzystał z możliwości wyboru sądu miejscowo właściwego, co zapewnia mu właściwość przemienna. Właściwość ogólna wiąże się z zasadą wypracowaną jeszcze w prawie rzymskim, w myśl której sądem właściwym dla powoda jest sąd właściwy dla pozwanego („powód idzie za pozwanym”).

 

Jeśli pozwanym jest osoba fizyczna sądem właściwym miejscowo będzie sąd, w okręgu którego pozwany ma miejsce zamieszkania. Miejsca zamieszkania nie należy utożsamiać z miejscem zameldowania. Miejscem zamieszkania – zgodnie z art. 25 Kodeksu cywilnego – jest miejscowość, w której pozwany przebywa z zamiarem stałego zamieszkania. Jeśli osoba nie ma miejsca zamieszkania w Polsce, liczy się jej miejsce pobytu w Polsce (bez zamiaru stałego zamieszkania). Jeśli natomiast to miejsce pobytu nie jest znane lub nie leży w Polsce – liczy się miejsce ostatniego zamieszkania w Polsce. Wreszcie, jeśli to też nie jest znane albo jeżeli osoba pozwana nigdy nie mieszkała w Polsce, Sąd Najwyższy wyznaczy sąd miejscowo właściwy, co jest przykładem właściwości delegacyjnej funkcjonującej obok właściwości ustawowej i umownej.

 

Natomiast, jeśli chcemy wytoczyć powództwo przeciwko osobie prawnej (np. przeciwko spółce z o.o., spółce akcyjnej czy spółdzielni) – sądem właściwym miejscowo będzie sąd miejsca siedziby tej osoby prawnej. Siedzibę określa, co do zasady, statut osoby prawnej lub ustawa. Gdyby jednak siedziba ta nie została w powyższych aktach określona – wówczas sądem właściwym miejscowo będzie sąd siedziby organu zarządzającego. Statut osoby prawnej zwykle możemy odnaleźć w Krajowym Rejestrze Sądowym, który jest jawny.

 

W przypadku, gdy naszym pozwanym jest Skarb Państwa sądem właściwym miejscowo będzie sąd siedziby jednostki, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie.

 

Właściwość miejscowa przemienna to przypadki, w których powód może wytoczyć powództwo albo przez sąd właściwości ogólnej, albo też przez sąd wskazany w przepisach o tej właściwości przemiennej.

 

O tym, do którego sądu trafi sprawa, decyduje powód, któremu ustawodawca w pewnych kategoriach spraw dał możliwość wyboru. I tak w sprawach o alimenty ustawodawca postanowił, iż powód, jeśli nie chce wytoczyć sprawy przed sądem właściwości miejscowej ogólnej, czyli przed sądem dla niego miejscowo właściwym, może złożyć pozew według swojego miejsca zamieszkania. Podobnie jest w sprawach o ustalenie ojcostwa.

 

Powództwo o roszczenie majątkowe przeciwko przedsiębiorcy można wytoczyć przed sądem, w którego okręgu znajduje się zakład główny lub oddział, pod warunkiem że roszczenie pozostaje w związku z działalnością tego zakładu lub oddziału.

 

Powództwo z umów: o ustalenie istnienia umowy, o jej wykonanie, o rozwiązanie lub unieważnienie, o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy można wytoczyć również przed sądem miejsca jej wykonania. Stosownie do art. 454 Kodeksu cywilnego, jeśli miejsce spełnienia świadczenia nie jest oznaczone ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione w miejscu, gdzie w chwili powstania zobowiązania dłużnik miał miejsce zamieszkania lub siedziby. Jednakże świadczenia pieniężne powinny być spełnione w miejscu zamieszkania lub w siedzibie wierzyciela w chwili spełnienia świadczenia. W razie wątpliwości, co do miejsca wykonania umowy – powinno być ono stwierdzone dokumentem.

 

Powództwo o zobowiązania z weksla i czeku można wnieść przed sądem miejsca płatności. Dla powództwa z czynów niedozwolonych sądem właściwym może być, zamiast sądu pozwanego, sąd miejsca zdarzenia powodującego szkodę.

 

Z kolei, jeśli ustawodawca określił, iż dana sprawa podlega przepisom o właściwości wyłącznej – powód będzie mógł wytoczyć powództwo tylko i wyłącznie przez sąd określony w przepisach o właściwości wyłącznej. I tak w sprawach o prawo własności i inne prawa rzeczowe na nieruchomości – sądem właściwym będzie sąd miejsca położenia rzeczy. Jednakże już sprawy związane z najmem nieruchomości – jako zobowiązania wynikające z umowy – podlegają przepisom o właściwości przemiennej.

 

W sprawach spadkowych sądem wyłącznie właściwym będzie sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a jeżeli miejsca jego zamieszkania w Polsce nie da się ustalić – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Powództwo ze stosunku członkowstwa spółki, spółdzielni lub stowarzyszenia wytacza się przed sąd miejsca ich siedziby.

 

Natomiast sprawy ze stosunku małżeństwa (np. o unieważnienie małżeństwa, rozwód, separację, rozdzielność majątkową) wytacza się przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie wspólne zamieszkanie, jeśli choć jedno z nich w okręgu tym jeszcze stale przebywa. W braku takiej podstawy wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a gdy i tej podstawy nie ma – sąd miejsca zamieszkania powoda.

 

Wreszcie powództwo ze stosunku między rodzicami a dziećmi oraz między przysposabiającym a przysposobionym (np. o rozwiązanie przysposobienia) wytacza się wyłącznie przez sąd miejsca zamieszkania powoda, jeśli brak jest podstaw do wytoczenia powództwa według przepisów o właściwości ogólnej. Zatem w wyżej wymienionych sprawach, jeżeli strona pozwana nie ma ani miejsca zamieszkania, ani pobytu w kraju lub miejsce to nie jest znane – staje się wyłącznie właściwy sąd miejsca zamieszkania powoda.

 

Właściwość wyłączna w przeciwieństwie do właściwości ogólnej i przemiennej nigdy nie może być zmieniona umową stron.

 

Warto też wspomnieć w kilku słowach o wartości funkcjonalnej, która również jest elementem właściwości ustawowej. Określa nam ona, który z sądów różnego lub tego samego rzędu jest właściwy do podjęcia określonej czynności procesowej.

 

Z praktyczniejszych przykładów można wskazać, iż sąd rejonowy jest właściwy w takich sprawach jak:

  • przyjmowanie środków odwoławczych od swoich orzeczeń i dokonywanie kontroli instancyjnej, albowiem środki odwoławcze (zażalenie i apelację) kierujemy do sądu drugiej instancji, ale za pośrednictwem sądu, który wydał orzeczenie,
  • zwalnianie od kosztów sądowych,
  • sprawowanie nadzoru judykacyjnego nad komornikami, np. do sądu rejonowego kieruje się skargę na czynności komornika.

 

Natomiast wyłącznie Sąd Najwyższy jest kompetentny do rozpoznania skargi kasacyjnej.

 

Kolejny wyróżniony rodzaj właściwości to właściwość umowna, która polega na tym, że strony mogą umówić się, który sąd będzie odpowiedni do rozpoznania sporu już istniejącego lub mogącego powstać w przyszłości z danego stosunku prawnego. Dla sporów już istniejących – w celu wyznaczenia innego sądu aniżeli wynikałoby to z właściwości ogólnej czy przemiennej – należy zawrzeć odrębną umowę i załączyć ją do pozwu. Niedołączenie do pozwu umowy nie będzie wprawdzie brakiem formalnym powodującym, iż sprawie nie zostanie nadany dalszy bieg, niemniej spowoduje przekazanie sprawy sądowi właściwości ogólnej.

 

Natomiast w celu wyznaczenia konkretnego sądu dla sporów mogących wyniknąć z danej umowy w przyszłości należy zawrzeć stosowną klauzulę w samej umowie i również załączyć ją do pozwu.

 

Jeśli sąd jest właściwy do rozpoznania sprawy w chwili wniesienia pozwu, to pozostaje właściwy w toku całego postępowania nawet wówczas, gdyby te przyczyny w toku postępowania odpadły. Nadto, jeżeli nawet dany sąd był niewłaściwy w chwili wniesienia pozwu, ale stał się właściwy w toku postępowania, to już nie można uznać tego sądu za niewłaściwy.

 

Możemy mieć do czynienia z niewłaściwością usuwalną – taką, która może być konwalidowana umową stron oraz niewłaściwością nieusuwalną. Niewłaściwość nieusuwalna dotyczy właściwości rzeczowej, miejscowej wyłącznej oraz funkcjonalnej. Niewłaściwość usuwalna – to miejscowa ogólna i przemienna. Przed doręczeniem pozwu pozwanemu sąd z urzędu bada tylko niewłaściwość nieusuwalną. Natomiast usuwalną bada tylko na zarzut pozwanego zgłoszony i należycie uzasadniony przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy.

 

Jeśli sąd uzna się za niewłaściwy, przekaże postanowieniem sprawę sądowi właściwemu. Co do zasady sąd tym przekazaniem jest związany, nawet jeśli przekazanie to było wadliwe, prócz sytuacji, gdy przekazanie sprawy nastąpiło do sądu wyższego rzędu (tzn. z sądu rejonowego do okręgowego). Postanowienie o przekazaniu sprawy do sądu równorzędnego lub niższego rzędu jest zaskarżalne i jako że wydane na posiedzeniu – sąd musi doręczyć jego odpis wraz z uzasadnieniem obu stronom. Zażalenie należy wnieść w terminie 7 dni od doręczenia powyższego postępowania do sądu odwoławczego za pośrednictwem sądu, który wydał zaskarżone orzeczenie, o czym zresztą strona zostanie pouczona w samym postanowieniu.

 

Naruszenie przepisów o właściwości generalnie nie powoduje nieważności postępowania poza sytuacją, gdy sprawę należącą do sądu okręgowego rozpoznał sąd rejonowy. Zgodnie z art. 379 pkt 6 Kodeksu postępowania cywilnego postępowanie jest nieważne, jeśli orzekł sąd rejonowy w sprawie należącej do właściwości sądu okręgowego, bez względu na wartość przedmiotu sporu. W pozostałych przypadkach jest to jedynie uchybienie procesowe, które można oczywiście podnieść w środku odwoławczym. Z tym, że to skarżący musi udowodnić, iż uchybienie to mogło mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.

 

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj >>

wersja do druku

Komentarze (0):

Uwaga!
Szanowni Państwo!
Nasi prawnicy nie odpowiadają na pytania zadawane w formie komentarza pod tekstem. Jeśli chcą Państwo powierzyć swój problem naszym prawnikom, prosimy kliknąć tutaj >>

  • II minus cztery =

Indywidualne Porady Prawne specjalistów

Wpisz tutaj swoje pytanie, a trafi ono do naszego prawnika specjalisty.

 

 

Opinie naszych Klientów ››

Zadane pytania:

  • 0
  • 3
  • 3
  • 2
  • 6
  • 8
  • 6
wizytówka
Pobierz aplikację