Autor: Łukasz Poczyński

Ważność rozrządzenia testamentowego dotyczącego mieszkania, jeśli nie została zakończona procedura jego wykupu

Podważam testament ze względu na leczenie psychiatryczne spadkodawcy. Jakie będą koszty sporządzenia przez biegłego psychiatrę opinii dla sądu? Czy koszty te będę musiał sam pokrywać jako wnioskodawca, czy będą one rozłożone na współuczestników? Czy na dzień spisywania testamentu spadkodawca mógł podarować swój majątek osobie nieletniej? Czy mógł sporządzić testament, nie posiadając jeszcze majątku, czyli będącego w trakcie wykupu mieszkania, bo było ono spłacane ratalnie i spłata trwała jeszcze po śmierci „spadkodawcy”? Nie było aktu notarialnego jego wykupu, ani również aktu własności w spółdzielni. Czy zatem był to już spadek?

Spadkodawca może rozporządzać swoim majątkiem w sposób dobrowolny poprzez sporządzenie testamentu, w którym rozdysponuje swoim majątkiem na wypadek śmierci.

Zasadniczo istnieje jedynie możliwość podważenia ważności testamentu, jeżeli zachodzi jedna z przesłanek z art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego (K.c.). Mianowicie zgodnie z tym artykułem testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

1. w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
2. pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści,
3. pod wpływem groźby.

Jak wynika z powyższego artykułu, sporządzenie testamentu w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli powoduje bezwzględną nieważność testamentu.

Świadome podjęcie decyzji i wyrażenie woli ma miejsce wtedy, gdy składający oświadczenie ma pełne rozeznanie co do jego treści i skutków, jakie może ono wywołać.

Powodem wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli są zwłaszcza: choroby psychiczne, niedorozwój umysłowy albo inne, chociażby nawet przemijające, zaburzenie czynności psychicznych. Należy jednak zaznaczyć, że choroba psychiczna i niedorozwój umysłowy nie powodują same z siebie nieważności testamentu. Istnieją bowiem okresy zdrowia w przebiegu zaburzeń psychicznych czy chwilowe okresy oprzytomnienia z obłędu, w których czynności prawne podjęte przez osoby chore psychicznie można uznać za prawnie skuteczne. Jednak w każdym przypadku powinien wypowiadać się biegły psychiatra powołany w sprawie.

Decydujące jest więc ustalenie, czy w momencie sporządzania testamentu dana osoba była w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, oraz ustalenie, czy między tymi czynnikami zachodzi związek przyczynowy.

Warto w tym miejscu przytoczyć wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30.04.1976 r. (sygn. akt III CRN 25/76), zgodnie z którym stwierdzenie u spadkodawcy choroby psychicznej nie powoduje samo przez się nieważności testamentu (art. 945 § 1 pkt 1 K.c.).

Jeśli chodzi o pytanie, czy osoba nieletnia może być spadkobiercą, to odpowiedź na nie jest twierdząca. W myśl przepisów prawa nie może być spadkobiercą osoba, która nie żyje w chwili otwarcia spadku. Warto zauważyć, że prawo dopuszcza nawet, iż spadkobiercą może być dziecko poczęte, jeśli urodzi się żywe.

Z powyższego wynika, że nie ma przeszkód, aby spadkobiercą była ustanowiona osoba nieletnia.

Zgodnie z treścią art. 922 Kodeksu cywilnego, spadek to ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego, jak np. prawo własności nieruchomości, zobowiązanie z tytułu zaciągniętego kredytu.

Zakładam, że spadkodawca na zakup mieszkania zaciągnął kredyt w banku.

Wbrew temu, co Pan twierdzi, fakt że kredyt nie został jeszcze spłacony, nie oznacza wcale, że mieszkanie nie stanowiło własności spadkodawcy. Zasadniczo bowiem własność nieruchomości przechodzi na nabywcę już z chwilą podpisania notarialnej umowy kupna.

Reasumując, spadkodawca miał więc pełne prawo zapisać to mieszkanie w testamencie na rzecz osoby nieletniej.

Kwestie ponoszenia kosztów postępowania regulowane są przepisami Kodeksu postępowania cywilnego oraz przepisami ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Przepisy te stanowią, że każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.

Zgodnie bowiem z art. 130⁴ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego „strona, która wnosi o podjęcie czynności połączonej z wydatkami, obowiązana jest uiścić zaliczkę na ich pokrycie w wysokości i terminie oznaczonym przez sąd”.

Jeżeli jednak uczestnicy są w różnym stopniu zainteresowani w wyniku postępowania lub interesy ich są sprzeczne, sąd może stosunkowo rozdzielić obowiązek zwrotu kosztów lub włożyć go na jednego z uczestników w całości. To samo dotyczy zwrotu kosztów postępowania wyłożonych przez uczestników.

Podstawą obliczenia wynagrodzenia biegłego jest rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 1975 r. w sprawie kosztów prowadzenia dowodu z opinii biegłych w postępowaniu sądowym. Zgodnie z tym rozporządzeniem koszty przeprowadzenia dowodu z opinii biegłych w postępowaniu sądowym obejmują:

• wynagrodzenie biegłych za wykonaną pracę,
• koszty zużytych materiałów,
• inne wydatki niezbędne do wydania opinii.

Podstawę obliczenia wynagrodzenia biegłych sądowych za wykonaną pracę, zwanego dalej wynagrodzeniem biegłych, stanowi kwota bazowa dla osób, o których mowa w art. 5 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 23 grudnia 1999 r. o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej oraz o zmianie niektórych ustaw, której wysokość, ustaloną według odrębnych zasad, określa ustawa budżetowa, z zastrzeżeniem ust. 1a. (W przypadku gdy ogłoszenie ustawy budżetowej nastąpi po dniu 1 stycznia roku, którego dotyczy ustawa budżetowa, podstawę obliczenia wynagrodzenia za okres od 1 stycznia do dnia ogłoszenia ustawy budżetowej stanowi kwota bazowa w wysokości obowiązującej w grudniu roku poprzedniego).

Jeżeli przepisy poniższe nie stanowią inaczej, wynagrodzenie biegłych za wykonaną pracę wynosi za godzinę pracy od 1,2% do 1,7% podstawy obliczania.

W razie złożonego charakteru problemu będącego przedmiotem opinii, wynagrodzenie określone w ust. 2 może być na wniosek zainteresowanego podwyższone w granicach do 50% stawki, jeżeli biegły ma dyplom ukończenia studiów wyższych lub dyplom mistrzowski oraz pełni funkcję biegłego sądowego nie krócej niż jedną kadencję lub rzeczoznawcy przez okres co najmniej pięciu lat.

Jako że przedstawiony przez Pana stan faktyczny nie jest do końca jednoznaczny, można przyjąć jeszcze inny scenariusz: mianowicie, że spadkodawca złożył w spółdzielni wniosek o przekształcenie lokatorskiego prawa do lokalu na własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu i zmarł po złożeniu tego wniosku, ale przed zakończeniem całej procedury wykupu tj. podpisania stosownej umowy ze spółdzielnią.

Odpowiedzi na pytanie, co się dzieje w takiej sytuacji, należy szukać w ustawie z 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (u.s.m.).

Z art. 48¹ tej ustawy wynika, że jeżeli członek spółdzielni, któremu przysługuje spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, przed śmiercią wystąpił z żądaniem przeniesienia własności tego lokalu, to jego spadkobiercy, nawet jeżeli nie są członkami tej spółdzielni, mogą w dalszym ciągu żądać przeniesienia własności wspomnianego lokalu. Żądanie to powinni zawrzeć w stosownym złożonym przez siebie wniosku. Przyjmuje się wówczas, iż wniosek o przeniesienie własności lokalu został złożony w dniu pierwszego wystąpienia z żądaniem przez zmarłego członka spółdzielni. Przepis ten należy rozumieć w ten sposób, że o ile samo spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego nie jest dziedziczne, to roszczenie członka o ustanowienie odrębnej własności lokalu powstałe z chwilą złożenia stosownego wniosku przechodzi na spadkobierców i to niezależnie od tego, czy zmarły spełnił warunki finansowe konieczne do przewłaszczenia.

Z art. 48¹ w związku z art. 15 u.s.m. wynika jednak, że powyższa reguła znajduje zastosowanie tylko wówczas, gdy brak jest osób, którym w przypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu (np. w wyniku śmierci członka spółdzielni) przysługuje roszczenie o przyjęcie do spółdzielni i zawarcie umowy o ustanowienie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu. Do osób tych należą zgodnie z ustawą małżonek zmarłego, dzieci oraz inne osoby bliskie (tj. zstępny, wstępny, rodzeństwo, dzieci rodzeństwa, osoba przysposabiająca i przysposobiona, osoba, która pozostaje faktycznie we wspólnym pożyciu).

Powyższe potwierdza uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13.07. 2006 r. sygn. III CZP 33/06, w której uznał, iż spadkobiercy członka spółdzielni mieszkaniowej, który złożył wniosek o przekształcenie lokatorskiego prawa do mieszkania we własnościowe, mogą domagać się takiej zmiany, chyba że w mieszkaniu pozostały osoby bliskie uprawnione do przejęcia mieszkania.

Reasumując, w takiej sytuacji spadkobierca ustanowiony w testamencie odziedziczyłby ekspektatywę, czyli oczekiwanie prawne na przyznanie własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku