Autor: Łukasz Obrał

Ustalenie zgodnego podziału spadku – dziedziczenie z dobrodziejstwem inwentarza

Mój tata zmarł pół roku temu, nie zostawił testamentu. Pozostawił po sobie dwoje spadkobierców: mnie – syna z pierwszego i jedynego małżeństwa zakończonego rozwodem) i córkę, która urodziła się z nieformalnego związku taty. Według prawa dziedziczymy po połowie, oboje jesteśmy pełnoletni. Mamy duży problem z podziałem spadku: jest trochę długów (jeszcze nie wiemy ile), mieszkanie, samochód i drobne rzeczy osobiste.

Ponoć tato zapewniał córkę niegdyś, że jej chce oddać mieszkanie i dlatego moja przyrodnia siostra chce rozwiązać sprawę w sądzie, aby otrzymać więcej niż wynika z prostego podziału pół na pół. Czy w przypadku sprawy sądowej istnieje możliwość, aby sąd uznał wcześniejszą wolę zmarłego za wiążącą?

W związku z tym sporem ostatnio przyrodnia siostra wypomniała mi sprawę darowizny gotówkowej, jakiej dokonał tata na moje ręce w kwocie 12 000 zł. Została ona przeznaczona na wykup mieszkania, w którym mieszkałem ja, mama i moja babcia. Do tej transakcji doszło w 1998 r., jednak właścicielką mieszkania i osobą dokonującą zakupu była babcia. Jakiś czas później mieszkanie to zostało przepisane na mnie. Nie mogę się zgodzić z zarzutem siostry, że „tata dał mi mieszkanie”, bo za taką sumę mieszkania nie można było kupić, a poza tym ono należało do babci. Dodam jeszcze, że kwota ta pochodziła z realizacji mojej książeczki mieszkaniowej – którą opłacali rodzice podczas trwania małżeństwa.

Druga strona uważa, że należy doliczać zrewaloryzowaną kwotę tej „darowizny”. Adwokat strony przeciwnej zasugerował sposób przeliczenia jej wartości: tę wartość podzielić przez przeciętne wynagrodzenie miesięczne w okresie dokonania darowizny, a iloraz pomnożyć przez aktualne średnie wynagrodzenie miesięczne – moim zdaniem nie tak powinno wyglądać to przeliczenie, jeżeli już. Czy rzeczywiście są podstawy do rewaloryzacji? Jeżeli tak – jaki sposób rewaloryzacji jest zgodny z prawem?

I jeszcze jedno: czy w przypadku jeżeli nie dziedziczy się nic, a są długi, to przyjmując spadek z dobrodziejstwem inwentarza nie muszę ich spłacać? Ostatnio spisaliśmy protokół dziedziczenia i mamy akt poświadczenia dziedziczenia – po połowie, z dobrodziejstwem inwentarza. Chcielibyśmy dojść do porozumienia i załatwić sprawę u notariusza, aby zaoszczędzić czasu i uniknąć kosztów, dlatego proszę o rozwianie moich wątpliwości i sugestie, jak poprowadzić tę sprawę dalej.

Dziedziczenie według prawa polskiego odbywa się wyłącznie na podstawie ustawy lub na podstawie testamentu.

Zgodnie z art. 941 Kodeksu cywilnego, rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.

Jeżeli Pana tata nie pozostawił testamentu (własnoręcznego, notarialnego, alograficznego), ani nie sporządził testamentu ustnego, to miało miejsce dziedziczenie ustawowe. W wyniku tego dziedziczenia nabył Pan spadek po tacie w 1/2 udziału.

Nawet jeżeli Pana tata miał zamiar sporządzić testament, w którym przekazałby swój majątek córce, a nie zdążył go sporządzić, to będzie miało miejsce dziedziczenie ustawowe.

Działowi spadku podlegają wszystkie przedmioty wchodzące w skład spadku z tym, iż zgodnie z art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn.

W żadnym wypadku nie można powiedzieć, że Pan otrzymał od taty mieszkanie. Co najwyżej otrzymał Pan darowiznę o wartości 12 000 zł.

Jeżeli środki, jakie wpłacił Panu tata, pochodziły z Pańskiej książeczki mieszkaniowej, to nie będziemy mieli do czynienia z darowizną. Skoro to była Pana książeczka mieszkaniowa, to środki zgromadzone na książeczce mieszkaniowej nie wchodziły w skład majątku Pana taty. Nie nastąpiło więc nieodpłatne przeniesienie składnika majątkowego wchodzącego w skład majątku taty na rzecz Pana majątku. Jednak za darowizny mogą zostać uznane wpłaty na Pana książeczkę mieszkaniową dokonywane przez rodziców.

Wydaje się, że w Pana przypadku kwestia darowizny, jakiej dokonał Pana tata, wymaga głębszej analizy z uwzględnieniem szczegółów transakcji. Pojawia się pytanie – skoro książeczka mieszkaniowa była Pana, to dlaczego Pana tata, a nie Pan, ją zrealizował i w jakiej sytuacji to nastąpiło.

Można by się również zastanowić, czy wpłata pieniędzy przez tatę nie była darowizną na rzecz babci (a Pan był tylko pośrednikiem), skoro babcia była najemczynią mieszkania i to ona wykupiła mieszkanie, które potem zbyła na Pana rzecz.

Zgodnie z art. 1042 § 2 Kodeksu cywilnego, wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili działu spadku.

Ten przepis daje możliwość żądania zwaloryzowania kwoty darowizny przez jedną ze stron postępowania o dział spadku.

Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 1 sierpnia 1986 r., sygn. akt. III CZP 34/86:

1. Przepis art. 1042 § 2 K.c. nie wyłącza dopuszczalności określenia realnej wartości darowizny, dokonanej w formie pieniężnej, na podstawie innego miernika niż nominalne wartości określonej kwoty pieniężnej, jeżeli pomiędzy datą dokonania darowizny a datą otwarcia spadku nastąpił znaczny spadek siły nabywczej pieniądza.
2. Ustalenia realnej wartości darowizny w formie pieniężnej można – stosownie do okoliczności – dokonać, biorąc przede wszystkim za podstawę przedmioty, które można było w danych stosunkach nabyć za kwoty będące przedmiotem darowizny.

Z powyższego orzeczenia wynika, że w przypadku nastąpienia znacznego spadku siły nabywczej pieniądza realna wartość darowizny może zostać ponownie określona. Trudno określić, czy od 1998 r. nastąpił znaczny spadek siły nabywczej złotówki. Oczywistym jest, iż ten spadek nastąpił, kwestią sporną pozostaje określenie, czy ten spadek siły nabywczej pieniądza był znaczny, czy też nie.

Tu muszę wskazać, że ze względu na nieostrość sformułowania „znaczny” w podobnych okolicznościach jedne sądy stwierdzają, że spadek siły nabywczej w określonym okresie był znaczny, a inne, że nie. Jedynym władnym do oceny, czy w Pana przypadku spadek siły nabywczej pieniądza był znaczny czy nie, jest sąd, który ewentualnie prowadziłby sprawę o podział spadku.

Sposób określenia realnej wartości darowizny, jaką uczynił Pana tata na Pana rzecz, przedstawiony przez adwokata jest korzystny dla Pańskiej siostry głównie ze względu na znaczny wzrost średniego wynagrodzenia w Polsce przy jednoczesnym o wiele mniejszym wzroście cen podstawowych towarów.

Przepisy prawa nie zawierają konkretnego sposobu obliczania realnej wartości świadczenia dokonanego przed laty. Posiłkować się można orzecznictwem sądów w tych sprawach.

W uzasadnieniu wyżej wymienionej uchwały Sądu Najwyższego możemy przeczytać: „Ustalenia realnej wartości darowizny w formie pieniężnej można – stosownie do okoliczności – dokonać, biorąc przede wszystkim za podstawę przedmioty, które można było w danych stosunkach nabyć za kwoty będące przedmiotem darowizny. Elementem porównawczym może być też porównanie kwot pieniężnych, stanowiących przedmiot darowizn, z wartością majątku spadkodawcy w dacie dokonywania darowizn. W każdym razie w tym zakresie konieczne może okazać się korygowanie wyliczeń zasadami współżycia społecznego”.

W wyroku z dnia 17 maja 2000 r. (sygn. akt I CKN 720/98) Sąd Najwyższy stwierdził: „Artykuł 358[1] § 3 K.c. nie wskazuje żadnej konkretnej metody dokonania waloryzacji świadczenia, a w szczególności nie wskazuje miernika, według którego ma nastąpić waloryzacja. Sposób waloryzacji świadczenia pozostawiony jest uznaniu sędziowskiemu, opartemu na wszechstronnym rozważeniu okoliczności konkretnej sprawy. Stosować przy tym należy ogólne wskazania zawarte w ustawie”.

Jak z powyższego wynika, sposoby waloryzacji świadczenia, jak i określania realnej wartości świadczenia mogą być bardzo różne. W przypadku sporu, wyboru tego sposobu dokonuje sąd. Sąd, ustalając realną wartość świadczenia, bierze pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy, a także zasady współżycia społecznego.

Tu zaznaczę, że sposobów dokonywania waloryzacji świadczenia, czy ustalania realnej wartości świadczenia jest bardzo wiele i nie ma jednego „obowiązującego” czy „najbardziej sprawiedliwego”.

Może Pan spróbować ustalić realną wartość darowizny, ustalając najpierw, ile m² mieszkania w miejscowości, gdzie znajduje się to mieszkanie, kupiłby Pan w roku 1998, a ile obecnie warta jest ta powierzchnia. Może się okazać, że ten sposób obliczania realnej wartości świadczenia, często stosowany przez sądy, jest mniej korzystny niż zaproponowany przez stronę siostry.

Jeżeli wartość aktywów spadku równa jest 0, a spadkobierca przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza (a więc odpowiada on za długi spadkowe do wartości masy czynnej spadku), to faktycznie nie ponosi on odpowiedzialności za długi spadkowe (formalnie ponosi do wartości 0).

Jeżeli odziedziczy Pan spadek o wartości 10 000 zł, a długi są na kwotę 20 000 zł, to Pana odpowiedzialność ogranicza się do kwoty 10 000 zł. Za kwotę ponad wartość nabytej masy czynnej spadku nie ponosi Pan odpowiedzialność.

Zgodnie z art. 777 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, tytułami egzekucyjnymi są:

1. orzeczenie sądu prawomocne lub podlegające natychmiastowemu wykonaniu, jak również ugoda zawarta przed sądem;
2. orzeczenie referendarza sądowego prawomocne lub podlegające natychmiastowemu wykonaniu,
3. wyrok sądu polubownego lub ugoda zawarta przed takim sądem;
4. ugoda przed mediatorem,
5. inne orzeczenia, ugody i akty, które z mocy ustawy podlegają wykonaniu w drodze egzekucji sądowej;
6. akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji i który obejmuje obowiązek zapłaty sumy pieniężnej lub uiszczenia rzeczy oznaczonych co do gatunku, ilościowo w akcie oznaczonych, albo też obowiązek wydania rzeczy indywidualnie oznaczonej, lokalu, nieruchomości lub statku wpisanego do rejestru, gdy termin zapłaty, uiszczenia lub wydania jest w akcie wskazany;
7. akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji i który obejmuje obowiązek zapłaty sumy pieniężnej do wysokości w akcie wprost określonej albo oznaczonej za pomocą klauzuli waloryzacyjnej, gdy akt określa warunki, które upoważniają wierzyciela do prowadzenia przeciwko dłużnikowi egzekucji na podstawie tego aktu o całość lub część roszczenia, jak również termin, do którego wierzyciel może wystąpić o nadanie temu aktowi klauzuli wykonalności;
8. akt notarialny, w którym właściciel nieruchomości albo wierzyciel wierzytelności obciążonych hipoteką, niebędący dłużnikiem osobistym, poddał się egzekucji z obciążonej nieruchomości albo wierzytelności, w celu zaspokojenia wierzyciela hipotecznego, jeżeli wysokość wierzytelności podlegającej zaspokojeniu jest w akcie określona wprost albo oznaczona za pomocą klauzuli waloryzacyjnej, i gdy akt określa warunki, które upoważniają wierzyciela do prowadzenia egzekucji o część lub całość roszczenia, jak również wskazany jest termin, do którego wierzyciel może wystąpić o nadanie temu aktowi klauzuli wykonalności.

Możliwym jest, że w umowie o dział spadku Pana siostra, która zobowiąże się spłacić na Pana rzecz pewną kwotę pieniędzy, podda się egzekucji. W takim przypadku, jeżeli nie wywiąże się ona ze swojego zobowiązania, będzie Pan mógł wystąpić do sądu o nadanie temu aktowi notarialnemu klauzuli wykonalności i na jego podstawie prowadzić postępowanie egzekucyjne.

Jeżeli w umowie siostra nie podda się egzekucji i nie wywiąże się z zobowiązania, będzie Pan mógł wystąpić do sądu z pozwem przeciwko siostrze o zapłatę. Na podstawie orzeczenia sądu zaopatrzonego w klauzulę wykonalności będzie Pan mógł prowadzić postępowanie egzekucyjne.

Jeżeli się Państwo nie porozumieją co do działu spadku i sprawa trafi na drogę postępowania sądowego, sąd dokona działu spadku.

Ten dział spadku może polegać na tym, że sąd przyzna na wyłączną własność poszczególnym spadkobiercom poszczególne przedmioty wchodzące w skład spadku, ustalając jednocześnie odpowiednie spłaty i dopłaty na rzecz pozostałych spadkobierców, sąd może też podzielić poszczególne przedmioty wchodzące w skład spadku przez podział fizyczny (co w przypadku mieszkania i samochodu nie jest możliwe), może też dokonać podziału cywilnego tzn. zarządzić sprzedaż przedmiotów wchodzących w skład spadku i podział kwoty uzyskanej ze sprzedaży pomiędzy spadkobierców odpowiednio do ich udziałów w spadku.

Odnośnie tego ostatniego sposobu działu spadku, muszę wskazać, że nie jest on korzystny ze względu na to, że sprzedaż przedmiotów wchodzących w skład spadku odbywa się tak jak przy zajęciu komorniczym, a to niesie za sobą wysokie koszty komornika. Należy też pamiętać, że w przypadku nieruchomości przy pierwszej licytacji cena wywoławcza to 3/4 ceny oszacowania, a jeżeli ta nie dojdzie do skutku, odbywa się druga licytacja, gdzie cena wywoławcza to 2/3 wartości oszacowania. Często się też zdarza, że cena oszacowania (ustalana przez rzeczoznawcę) odbiega od wartości rynkowej nieruchomości, czasem nawet znacznie.

Na koniec dodam, że w przypadku gdyby doszli Państwo do porozumienia odnośnie działu spadku, to tańszym od zawierania umowy notarialnej sposobem działu spadku będzie sądowy dział spadku na podstawie dołączonego do wniosku zgodnego projektu tego działu.

Opłata notarialna będzie zapewne wysoka, ponieważ będzie obliczana od wartości spadku, do tego będzie trzeba zapłacić 22% podatku VAT.

Natomiast zgodnie z art. 51 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, opłatę stałą w kwocie 500 złotych pobiera się od wniosku o dział spadku, a jeżeli zawiera on zgodny projekt działu spadku, pobiera się opłatę stałą w kwocie 300 złotych.

Według ust. 2 art. 51, opłatę stałą w kwocie 1000 złotych pobiera się od wniosku o dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności, a jeżeli zawiera on zgodny projekt działu spadku i zniesienia współwłasności, pobiera się opłatę stałą w kwocie 600 złotych.

Jeżeli przedstawią Państwo w sądzie wniosek o dział spadku wraz ze zgodnym projektem tego podziału, to opłata może być nawet kilkukrotnie niższa niż opłata za akt notarialny.

Maksymalna stawka opłaty notarialnej wynosi od wartości majątku podlegającego podziałowi:

1. do 3000 zł – 100 zł;
2. powyżej 3000 zł do 10 000 zł – 100 zł + 3% od nadwyżki powyżej 3000 zł;
3. powyżej 10 000 zł do 30 000 zł – 310 zł + 2% od nadwyżki powyżej 10 000 zł;
4. powyżej 30 000 zł do 60 000 zł – 710 zł + 1% od nadwyżki powyżej 30 000 zł;
5. powyżej 60 000 zł do 1 000 000 zł – 1010 zł + 0,4% od nadwyżki powyżej 60 000 zł;
6. powyżej 1 000 000 zł do 2 000 000 zł – 4770 zł + 0,2% od nadwyżki powyżej 1 000 000 zł;
7. powyżej 2 000 000 zł – 6770 zł + 0,25 % od nadwyżki powyżej 2 000 000 zł, nie więcej jednak niż 10 000 zł, a w przypadku czynności dokonywanych pomiędzy osobami zaliczonymi do I grupy podatkowej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn nie więcej niż 7500 zł.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku