Autor: Krzysztof Bigoszewski

Testamenty a dziedziczenie ustawowe i prawo do zachowku

Moja mama zmarła w 2002 r., dom zapisała mi (czyli córce) w testamencie, a na rzecz mojej siostry ustanowiła spłatę. Sprawa spadkowa trwa. Ojciec za życia zrzekł się domu, twierdząc, że zakupiła go samodzielnie jego żona. Siostra wzywa mnie do ujawnienia testamentu po ojcu (zmarł trzy lata po mamie), inaczej dojdzie do dziedziczenia ustawowego. Nigdy nie szukałam testamentu taty, sądząc, że domem dysponowała mama. Czy siostrze należy się coś po ojcu?

W pierwszej kolejności wskazać należy, że jeżeli Pani ojciec przedmiotowej nieruchomości nie zrzekł się w formie aktu notarialnego, to takie zrzeczenie się nie wywiera obecnie skutków prawnych, a zatem należy tę nieruchomość traktować, jakby cały czas należała do majątku wspólnego Pani rodziców.

Jeżeli zaś chodzi o rozważaną przez Panią możliwość rezygnacji z dziedziczenia z testamentu i przeprowadzenie tego dziedziczenia na podstawie ustawy, to wskazać należy, iż Kodeks cywilny daje pierwszeństwo porządkowi dziedziczenia określonemu przez spadkodawcę w testamencie. Podkreślał to wielokrotnie Sąd Najwyższy. Tytułem przykładu można wskazać orzeczenie Sądu Najwyższego z 6 lutego 1998 r., sygn. akt I CKU 206/97 (niepublikowane), zgodnie z którym stwierdzenie nabycia spadku musi honorować wolę spadkodawcy wyrażoną w ważnym testamencie; a także orzeczenie z 31 stycznia 1997 r., sygn. akt II CKU 58/96 (niepublikowane), według którego orzeczenie o stwierdzeniu nabycia spadku wydane bez zbadania, czy spadkodawca pozostawił testament, narusza art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Możliwe jest jednak dziedziczenie w części na mocy testamentu, a w części na mocy ustawy. Może to wystąpić w następujących sytuacjach:

1. spadkodawca powołał w testamencie spadkobiercę do ułamkowej części spadku, nie dokonując innych rozrządzeń; część nieobjęta testamentem dziedziczona jest zgodnie z ustawą;
2. spadkodawca początkowo rozrządził całością swego majątku, ale później odwołał część swoich rozrządzeń lub też część z nich okazała się nieważna, np. ze względu na działanie art. 957 § 2 Kodeksu cywilnego (w skrócie K.c.); co do „zwolnionej” części spadku będzie miało zastosowanie dziedziczenie ustawowe;
3. spadkodawca rozrządził całością swojego majątku, ale niektórzy spośród powołanych spadkobierców nie chcą lub nie mogą dziedziczyć; tytuł i krąg podmiotów powołanych do tej części spadku zależy przede wszystkim od woli spadkodawcy; może on bowiem dokonać podstawienia (art. 963 K.c.) oraz wyeliminować lub utrzymać działanie instytucji przyrostu (art. 965 K.c.); w przypadku braku stosownych dyspozycji testamentowych część, która przypadłaby spadkobiercy podstawionemu lub przyrosłaby do udziałów pozostałych spadkobierców, podlega dziedziczeniu na podstawie ustawy.

W opisanej przez Panią sytuacji, jeżeli dobrze rozumiem, przed śmiercią ojca nie było przeprowadzone postępowanie spadkowe po mamie, a zatem to postępowanie toczące się obecnie dotyczy spadku zarówno po mamie, jak i po ojcu. Oznaczałoby to, iż obecnie sąd w pierwszej kolejności ustali, jak ma wyglądać dziedziczenie po mamie, a następnie, mając te ustalenia na uwadze, oznaczy sposób podziału majątku po ojcu.

Jeżeli, jak Pani wskazała, mama w testamencie pozostawiła jednej córce dom, a drugiej kwotę pieniężną, to także w tym zakresie sąd, mając na uwadze treść tego testamentu, powinien ustalić zachowki dla osób, które dziedziczyłyby z ustawy, gdyby testamentu nie było.

Zgodnie z treścią art. 931 § 1 K.c. „w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku”.

Jeżeli przed śmiercią ojca nie było prowadzone postępowanie o spadek po mamie, albo ojciec podczas takiego postępowania nie złożył oświadczenia woli o odrzuceniu przypadającej mu po żonie części spadku, to spadek ten należy się również i jemu, a w związku z jego śmiercią obecnie należy się jego spadkobiercom.

Uznać zatem należy, iż do masy spadkowej po ojcu aktualnie wejdzie jego udział w nieruchomości (której nie mógł się skutecznie zrzec bez sporządzenia w tym zakresie aktu notarialnego), zachowek po mamie (czyli 1/4 spadku mamy, w tym przypadku będzie to kwota, którą zobowiązana jest uiścić osoba, która otrzymała po mamie dom) oraz jego pozostały majątek, jeżeli taki miał.

Po takim ustaleniu majątku ojca sąd przystąpi do jego podziału w pierwszej kolejności zgodnie z testamentem, a jeżeli testamentu nie ma, to na podstawie przepisów ustawy. I również w tym przypadku osobom, które dziedziczyłyby z ustawy, a na mocy testamentu nie stały się spadkobiercami, należał będzie się zachowek.

Zachowek ten zgodnie z art. 991 § 1 K.c. oblicza się w ten sposób, iż „zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek)”.

Nie sposób więc jednoznacznie ustalić, która z opcji – dziedziczenie zgodnie z testamentem lub ustawowe – będzie dla danych osób korzystniejsza bez znajomości dokładnie wartości tego spadku i przedmiotów wchodzących w jego skład.

Na koniec należy także podkreślić, iż stosownie do art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego „osoba, u której znajduje się testament, obowiązana jest złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy”. Poza tym (§ 2) „kto bezzasadnie uchyla się od wykonania powyższego obowiązku, ponosi odpowiedzialność za wynikłą stąd szkodę. Ponadto sąd spadku może nałożyć na uchylającego się grzywnę”.

Zgodnie natomiast z art. 928 § 1 K.c. „spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli m.in. umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego. Spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku”.

Dlatego też w razie zobowiązania przez sąd do złożenia testamentu należy z powyższych względów wykonać takie zobowiązanie, aby uniknąć negatywnych konsekwencji.

Jeżeli ojciec jednak zrzekł się notarialnie domu, to w wyniku przeprowadzonego po Pani mamie postępowania spadkowego powinna Pani otrzymać zgodnie z testamentem należący do mamy udział we wspólnej z ojcem nieruchomości, to jest 1/2 udziału w prawie własności należącego do rodziców domu, Pani siostra określoną w testamencie kwotę wraz z roszczeniem do o dopłatę do tej kwoty, jeżeli otrzymana przez nią kwota jest mniejsza niż 1/6 kwoty, którą otrzymałaby, gdyby dziedziczyła z ustawy. Po mamie dziedziczy również ojciec, któremu przysługuje zachowek. Tytułem tego zachowku należy mu się również 1/6 kwoty, którą otrzymałby, gdyby dziedziczył z ustawy.

Następnie należy rozważyć kwestię zrzeczenia się domu przez Pani ojca. Rozumiem, że zrzeczenie się to nastąpiło na Pani rzecz, a Pani już pewną część udziałów w prawie własności tego domu otrzymała w spadku po mamie. W takim wypadku zachodzą uzasadnione podstawy, aby zrzeczenie to w rzeczywistości uznać za darowiznę Pani na rzecz.

Wskazać należy, iż zgodnie z art. 993 K.c. „przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę”.

Wobec powyższego, dokonane przez Pani ojca zrzeczenie się praw do domu nie wyłącza konieczności wzięcia pod uwagę wartości przysługującego ojcu prawa do domu przy obliczaniu zachowku po nim. W tej sytuacji przyjmuje się niejako fikcję prawną, że udziały w domu, mimo zrzeczenia się ich przez Pani ojca, w chwili śmierci stanowiły wciąż jego własność.

W wyniku postępowania spadkowego po Pani ojcu, przyjmując np. że również pozostawił testament, w którym na Pani rzecz przekazał większą, a na rzecz Pani siostry mniejszą kwotę, to uznać należałoby, iż Pani siostra posiada roszczenie wobec Pani o dopłatę kwoty w takiej wysokości, aby po jej otrzymaniu dostała łącznie zachowek o wartości 1/4 tego, co otrzymałaby po ojcu (wliczając na potrzeby tego wyliczenia także wartość należących do ojca przez zrzeczeniem się udziałów w domu), gdyby dziedziczenie odbywało się z ustawy, a nie z testamentu.

Na koniec podkreślić trzeba, iż przedstawione powyżej rozważania są dość hipotetyczne, gdyż do udzielenia precyzyjnej odpowiedzi na Pani pytanie konieczne byłoby poznanie treści obu testamentów (mamy i ojca), dokładnej wartości obu spadków, treści księgi wieczystej należącej do rodziców nieruchomości oraz treści aktu notarialnego, w którym ojciec zrzekł się swojego prawa do domu. Całość powyższych ustaleń jest zarazem czasochłonna i na tyle skomplikowana, iż niezbędne jest właśnie przeprowadzenie odpowiedniego postępowania sądowego w tym zakresie. Wskazać jednak można, iż Pani siostrze przysługuje roszczenie o zachowek w zasadzie w wysokości 1/6 tego, co dostałaby po mamie, gdyby dziedziczyła ustawowo, oraz 1/4 tego, co dostałaby po ojcu, gdyby dziedziczyła ustawowo. Do wartości spadku po ojcu, przyjętego za podstawę obliczenia zachowku, konieczne byłoby wliczenie również wartości udziałów we własności domu, których ojciec zrzekł się za życia.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku