Autor: Łukasz Poczyński

Testamentowe przekazanie uprawnienia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości

Mój tata był właścicielem pewnej nieruchomości w stolicy. Na podstawie „dekretu Bieruta” nieruchomość ta przeszła na własność Skarbu Państwa. Od wielu lat toczy się postępowanie o jej zwrot. Tato przed śmiercią sporządził testament, w którym prawo do kontynuowania starań o odzyskanie nieruchomości zapisał mnie (nie mógł zapisać nieruchomości, ponieważ de facto nie był jej właścicielem). Testamentem zapisał też swoje mieszkanie mojej córce.

Dziewięć lat temu, podczas rozprawy o nabycie spadku, na skutek mojej nieznajomości prawa zgodziłem się na przejęcie przez córkę spadku wprost. Córka weszła w posiadanie mieszkania i dalsze starania o zwrot nieruchomości prowadziła ona, ponieważ nie mogłem tego robić osobiście. Obecnie chciałbym przywrócić legalne prawo kontynuowania sprawy odzyskania nieruchomości przeze mnie, zgodnie z rozporządzeniem testamentowym. Czy mam szansę załatwienia tej sprawy? O ile wiem, jest przepis mówiący o możliwości odwołania się od postanowienia sądu w ciągu 3 miesięcy. Być może istnieje jednak możliwość odnowienia sprawy nawet po dziewięciu latach.

Na wstępie chciałbym wyjaśnić kilka pojęć z zakresu prawa spadkowego w celu umożliwienia Panu lepszego zrozumienia problemu.

Otóż zgodnie z art. 925 Kodeksu cywilnego (K.c.) nabycie spadku następuje z chwilą jego otwarcia, czyli w chwili śmierci spadkodawcy (art. 924 K.c.).

Jak wynika z powyższego artykułu, nabycie spadku przez spadkobiercę następuje z mocy prawa i nie jest uzależnione od złożenia oświadczenia woli. Trzeba jednak podkreślić, że nabycie spadku przez spadkobiercę nie jest nabyciem definitywnym, ponieważ spadkobierca ma prawo w ciągu 6 miesięcy – od daty, kiedy dowiedział się o tytule swego powołania (a więc z reguły od dnia, w którym dowiedział się o śmierci spadkodawcy albo od dnia zapoznania się z treścią testamentu) – złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Dopóki spadkobierca nie złoży stosownego oświadczenia (o przyjęciu lub odrzuceniu spadku), nabycie spadku ma więc niejako charakter tymczasowy.

Zasadniczo spadkobierca ma trzy możliwości: może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza lub spadek odrzucić.

Przyjęcie spadku wprost (przyjęcie proste) oznacza, że spadkobierca przyjmuje spadek bez żadnych ograniczeń, w szczególności bez ograniczenia długów spadkowych. Spadkobierca (albo spadkobiercy) odpowiada za wszystkie długi spadkowe i to całym swoim majątkiem. Jeśli długi przekraczają wartość spadku, spadkobierca musi je spłacać.

Natomiast przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkodawcy tylko do wysokości wartości spadku. Oznacza to, że spadkobierca nie odda wierzycielom spadkodawcy więcej, niż otrzymał z tytułu dziedziczenia.

Z racji tej, że – jak wskazałem powyżej – spadkobierca nabywa spadek z chwilą śmierci spadkodawcy, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wydawane przez sąd ma jedynie charakter deklaratywny – stwierdza istnienie stanu, który nastąpił w chwili otwarcia spadku; sąd w postanowieniu o nabyciu spadku stwierdza jedynie, że określone osoby nabyły spadek z mocy prawa z chwilą jego otwarcia.

Z przedstawionego przez Pana stanu faktycznego wynika, że na mocy postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku Pańska córka przyjęła spadek wprost, a więc bez ograniczenia za długi spadkowe. W świetle prawa Pańska córka jest więc jedynym spadkobiercą i to jej przypadły wszelkie prawa ze spadku, w tym również roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości.

Postanowienie sądu jest już dawno prawomocne, więc nie ma już szansy na wniesienie przez Pana środka zaskarżenia w postaci apelacji. Minął już dawno termin do wniesienia nadzwyczajnego środka zaskarżenia jakim jest skarga kasacyjna.

Natomiast art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje jedyną możliwość wzruszenia (uchylenia lub zmiany) prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Zgodnie z § 1 tego artykułu „dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku, z zastosowaniem przepisów niniejszego rozdziału. Jednakże ten, kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, może tylko wówczas żądać zmiany postanowienia stwierdzającego nabycie spadku, gdy żądanie opiera na podstawie, której nie mógł powołać w tym postępowaniu, a wniosek o zmianę składa przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możność”.

Jak wynika z powyższego artykułu, prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku może zostać uchylone, jeżeli osoba, która postanowienie uzyskała, nie jest spadkobiercą lub udział jej w całości spadku jest inny niż określony w postanowieniu.

Najprostszym przykładem zainicjowania postępowania o zmianę lub uchylenie prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku będzie późniejsze dowiedzenie się przez wnioskodawcę o istnieniu testamentu, czy wykrycie okoliczności uzasadniających nieważność testamentu przyjętego za podstawę dziedziczenia. Pewne ograniczenia w tym zakresie odnoszą się do osoby, która była uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.

Osoba taka może żądać zmiany prawomocnego postanowienia, gdy przedstawi fakty obrazujące zachowanie terminu do złożenia wniosku oraz dowodząc niemożność wcześniejszego powołania podstaw uzasadniających zmianę tego postanowienia, a ponadto złoży wniosek w ciągu roku od chwili, gdy podniesienie tej podstawy stało się możliwe. Uchybienie terminowi albo niewskazanie podstawy uzasadniającej zmianę prawomocnego postanowienia prowadzi do oddalenia przez sąd wniosku.

Z opisu przedmiotowej sprawy nie wynika jednak, aby zaistniały jakiekolwiek przesłanki do uchylenia lub zmiany prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Reasumując, w świetle przepisów prawa Pana córka jest jedynym i prawowitym spadkobiercą i praktycznie na chwilę obecną brak jest przesłanek, aby to zmienić.

Z listu wynika jednak, że Pańskim głównym zamiarem jest osobiste kontynuowanie przez Pana procedury w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.

Pewnym sposobem uzyskania przez Pana roszczenia o zwrot nieruchomości jest nabycie praw spadkowych (np. w drodze kupna lub darowizny) od jedynego spadkobiercy, czyli córki.

Zgodnie bowiem z art. 1053 K.c. nabywca spadku lub udziału w spadku wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki zbywcy. Z tego też powodu nabywca udziału w spadku może podejmować wszystkie działania, które mógł podjąć spadkobierca, np. dotyczące zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Praktyka pokazuje, że takie transakcje są możliwe i były już przeprowadzane. Pojawia się tutaj jednak pewien problem, gdyż zgodnie z art. 136 ustawy o gospodarce nieruchomościami ustawowe uprawnienie o zwrot nieruchomości wywłaszczonej przysługuje poprzednim jej właścicielom oraz ich spadkobiercom.

Za poprzednich właścicieli nieruchomości ustawodawca nakazuje uznać osoby, które zostały pozbawione prawa własności nieruchomości wskutek jej wywłaszczenia albo przejęcia na rzecz Skarbu Państwa lub na rzecz jednostki samorządu terytorialnego na podstawie innych tytułów. Uprawnienie o zwrot nieruchomości wywłaszczonych przyznane zostało również spadkobiercom poprzednich właścicieli. Należy jednak podkreślić, że uprawnienie o zwrot należałoby przyrównać charakterem do cywilnoprawnych roszczeń osobistych. Oznaczałoby to, że omawiane uprawnienie nie może być przedmiotem obrotu cywilnoprawnego, zarówno jako pojedyncze roszczenie, jak i roszczenie wchodzące w skład większej, wyodrębnionej masy majątkowej, np. spadku lub udziału w spadku. Mianowicie ustawodawca przypisał (obok poprzednich właścicieli) uprawnienie o zwrot również spadkobiercom, z czego wynika, iż spadkobiercy mogą skorzystać z takiego uprawnienia wprost na podstawie samej ustawy o gospodarce nieruchomościami. Nie wywodzą oni tego uprawnienia ze spadku, bowiem nie wchodzi ono w jego skład.

Tym samym ustawa przyznaje samodzielne uprawnienie o zwrot dwóm podmiotom: poprzednim właścicielom oraz ich spadkobiercom. Jednocześnie ta sama ustawa nie stanowi podstawy do skorzystania z tego uprawnienia przez inne podmioty, w szczególności przez ich nabywców, ponieważ ustawodawca zrezygnował z jego przyznania wszelkim następcom prawnym, ograniczając ich krąg tylko do spadkobierców. I nawet zbywając spadek, spadkobiercy nie mogą skutecznie przenieść swojego uprawnienia o zwrot na nabywcę spadku, skoro uprawnienie to nie wchodzi w skład spadku, lecz wynika wyłącznie z ustawowego źródła, w ramach którego przypisane zostało imiennie spadkobiercom.

Jak wynika z powyższego, skuteczne przeniesienie w drodze umowy roszczenia o zwrot nieruchomości z Pana córki (spadkobierczyni) na Pana może być wątpliwe, gdyż – jak wynika z powyżej przytoczonej opinii i przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami – spadkobiercy nie mogą przenosić tego typu roszczeń na osoby trzecie.

Jednakże Pan jako nabywca spadku – wedle mojej opinii – mógłby spróbować doprowadzić do unieważnienia aktu wywłaszczeniowego. Czym innym jest bowiem unieważnienie aktu wywłaszczeniowego, a czym innym uprawnienie do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.

Tak naprawdę jednak sprawa poruszona przez Pana w pytaniu w praktyce budzi wiele kontrowersji wśród prawników i prezentowane są w tej kwestii dość zróżnicowane poglądy. Jedni dopuszczają możliwość przeniesienia roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości przez spadkobiercę na osobę trzecią, inni uważają, że jest to jednak niedopuszczalne.

Jest jeszcze jedna możliwość, córka może udzielić Panu notarialnego pełnomocnictwa, co pozwoli Panu na dalsze samodzielne kontynuowanie sprawy o odzyskanie nieruchomości.

Zarówno w postępowaniu administracyjnym (o zwrot wywłaszczonej nieruchomości) przed organami administracji publicznej jak i w postępowaniu przed sądami administracyjnymi strona może występować osobiście albo działać przez swojego pełnomocnika. W przypadku pierwszego postępowania ustawodawca nie stawia skomplikowanych wymogów odnośnie osoby pełnomocnika. Przy postępowaniu sądowo-administracyjnym regulacja jest bardziej szczegółowa oraz ma miejsce kazuistyczne przedstawienie osób, które mogą być pełnomocnikami.

Kodeks postępowania administracyjnego dopuszcza możliwość reprezentowania strony w postępowaniu administracyjnym przez jej pełnomocnika. Pełnomocnikiem może być bowiem każda osoba fizyczna posiadająca zdolność do czynności prawnej, a więc posiadająca zarówno pełną jak i ograniczoną zdolność do czynności prawnej. W przepisach nie ma również wymogów odnośnie posiadania przez pełnomocnika kwalifikacji fachowych czy doświadczenia zawodowego. Wystarczy, że strona obdarza zaufaniem wyznaczonego przez siebie pełnomocnika. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby był Pan pełnomocnikiem córki.

Gdyby sprawa trafiła do sądu administracyjnego, wówczas również może być Pan pełnomocnikiem córki. W myśl bowiem art. 35 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – pełnomocnikiem strony może być adwokat, radca prawny, inny skarżący lub uczestnik postępowania, rodzice, małżonek, rodzeństwo, zstępni strony, osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia, a także inne osoby, jeżeli przewidują to przepisy szczególne (np. doradca podatkowy, rzecznik patentowy).

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku