Autor: Irena Sawa

Świadczenia chorobowe dla nauczycieli a prawo do wcześniejszej emerytury

Jestem nauczycielką, mam 54 lata. Mam prawo do wcześniejszej emerytury, ale dotąd nie składałam wniosku. Przebywam obecnie na zwolnieniu lekarskim – mam depresję. Za miesiąc minie 182 dni zwolnienia lekarskiego, a ja nie jestem jeszcze gotowa wrócić do pracy, nie chciałabym też przechodzić już teraz na emeryturę. Bardzo proszę o poradę: czy w takim wypadku mogę skorzystać z urlopu dla poratowania zdrowia lub świadczenia rehabilitacyjnego, na który lekarz chce mi wypisać wniosek? Czy skorzystanie z tego świadczenia nie pozbawi mnie prawa do emerytury? Otrzymałam sprzeczne informacje z ZUS-u, dyrekcja mojej placówki też nie bardzo orientuje się w przepisach. Niestety dodać muszę, że pracodawca nie jest mi przychylny i najchętniej widziałby mnie na wcześniejszej emeryturze, mimo iż przepracowałam nienagannie w tej instytucji 23 lata. Nigdy dotąd nie korzystałam urlopu zdrowotnego dla nauczycieli. Proszę o podanie korzystnego dla mnie rozwiązania.

Odnosząc się do opisanego stanu faktycznego, wyjaśniam, iż biorąc pod uwagę obowiązujące przepisy prawa oraz uwzględniając kierunek linii orzecznictwa sądowego – z uwagi na fakt spełnienia ustawowych warunków nabycia uprawnień do emerytury nauczycielskiej – nie przysługuje Pani prawo do urlopu dla poratowania zdrowia. Jednak z uwagi na powyższe, po wykorzystaniu maksymalnego okresu zasiłkowego – 182 dni, nabywa Pani prawo do świadczenia rehabilitacyjnego na okres maksymalny do 12 miesięcy. O potrzebie przyznania świadczenia rehabilitacyjnego orzeka lekarz orzecznik ZUS.

Ubiegając się o świadczenie rehabilitacyjne, sugeruję przedłożyć w ZUS-ie informację pisemną od pracodawcy, iż z uwagi na spełnienie uprawnień emerytalnych z art. 88 nie spełnia Pani przesłanek do przyznania prawa do urlopu dla poratowania zdrowia z art. 73 Karty Nauczyciela.

Dodam, że nauczyciele mogą ubiegać się o świadczenie rehabilitacyjne tylko i wyłącznie w sytuacji, gdy nie są uprawnieni do urlopu dla poratowania zdrowia.

Urlop dla poratowania zdrowia

Zgodnie z treścią art. 73 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) – nauczycielowi, któremu brakuje do emerytury mniej niż rok, urlop dla poratowania zdrowia nie może być udzielony na okres dłuższy niż do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym nauczyciel nabywa uprawnienia emerytalne.

Ustawodawca w powyższym przepisie wprowadza tzw. ustawowe ograniczenie możliwości skorzystania z urlopu dla poratowania zdrowia lub czasu jego trwania. Ograniczenie to nie jest związane z rodzajem emerytury, z jakiej może skorzystać nauczyciel, a w szczególności nie zależy ono od tego, czy nauczyciel nabył prawo do wcześniejszej emerytury nauczycielskiej w trybie art. 88 ust. 1 KN, czy też nabył uprawnienia emerytalne na zasadach ogólnych po przekroczeniu powszechnego wieku emerytalnego.

Zatem samo spełnienie przez nauczyciela warunków do przejścia na wcześniejszą emeryturę oznacza, że nauczyciel, pomimo iż nadal pracuje, nie może korzystać z urlopu dla poratowania zdrowia analogicznie jak nauczyciel, który uzyskał uprawnienia emerytalne na podstawie ogólnych przepisów emerytalno-rentowych dotyczących ogółu pracowników.

Stanowisko takie zaprezentował Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 grudnia 2003 r., I PK 72/03, OSNP 2004, nr 21, poz. 366. Z tezy wyroku wynika, że zasady skracania urlopu dla poratowania zdrowia określone w art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (j.t. Dz. U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.) dotyczą nauczycieli spełniających ustawowe warunki, od których zależy nabycie prawa do emerytury.

Zdaniem Sądu Najwyższego rozwiązanie stosunku pracy nie jest warunkiem, od którego uzależnione jest nabycie przez nauczyciela prawa do emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, lecz jedynie warunkiem skorzystania z prawa do tego świadczenia.

Tak jak wyżej wspomniałam, przepis art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (obecnie jednolity tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.) ogranicza okres przysługującego nauczycielowi urlopu dla poratowania zdrowia wynoszący maksymalnie 1 rok, jeżeli nauczycielowi do nabycia prawa do emerytury brakuje mniej niż rok.

Pojęcie nabycia prawa do emerytury zostało użyte przez ustawodawcę w takim znaczeniu, w jakim jest ono rozumiane w przepisach regulujących świadczenia emerytalno-rentowe.

Nie jest ono równoznaczne z przejściem na emeryturę, czy też zamiarem skorzystania z tego świadczenia wyrażającym się w złożeniu stosownego wniosku.

Zgodnie z art. 100 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – prawo do świadczeń powstaje w dniu spełnienia wszystkich warunków, od których uzależnione jest to prawo. Nabycie prawa do emerytury następuje z chwilą spełnienia ostatniego z wymaganych warunków.

Podkreślić należy, że sporo przepisów określa warunki wystarczające do nabycia prawa do emerytury osób, które nie osiągnęły tego wieku (na przykład art. 29 i 32 ustawy). Między innymi do takich przepisów należy również art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, który stanowi, że nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, mogą przejść na emeryturę po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy.

Biorąc pod uwagę przepis powyższy, nauczyciel nabywa prawo do emerytury w dniu, w którym osiągnął trzydziestoletni okres zatrudnienia i dwudziestoletni okres pracy w szczególnym charakterze. Natomiast rozwiązanie stosunku pracy nie jest warunkiem, od którego uzależnione jest nabycie prawa do emerytury, lecz jest warunkiem skorzystania z prawa do tego świadczenia.

Przejście na emeryturę uzależnione jest każdorazowo od woli ubezpieczonego, który nie musi z tego prawa korzystać, podobnie jak nie musi korzystać z prawa do emerytury osoba, która nabyła to prawo po osiągnięciu wieku emerytalnego.

Ponadto przejście na emeryturę następuje w dacie przyznania prawa do emerytury po złożeniu stosownego wniosku. Złożenie wniosku jest warunkiem przejścia na emeryturę ubezpieczonego, który prawo do świadczeń nabył na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach.

Przepis art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela wprowadza dodatkowy warunek rozwiązania przez nauczyciela stosunku pracy na swój wniosek. Spełnienie obu warunków – złożenia wniosku o emeryturę i wniosku o rozwiązanie stosunku pracy – uzależnione jest od woli nauczyciela. W każdym wypadku wola ubezpieczonego decyduje o przejściu na emeryturę, natomiast nabycie prawa do emerytury niezależne jest od woli ubezpieczonego, lecz od spełnienia warunków ustawowych.

Reasumując powyższe, stwierdzić należy, że zasady skracania urlopu dla poratowania zdrowia określone w art. 73 ust. 1 zdanie drugie i ust. 2 Karty Nauczyciela dotyczą nauczycieli spełniających warunki ustawowe, od których przepisy uzależniają nabycie prawa do emerytury.

Nauczyciela, który spełnił warunki uprawniające go do emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, uważa się za osobę, która nabyła prawo do emerytury.

Inną sprawą jest wola przejścia na emeryturę. Bowiem określenie „przechodzi na emeryturę” oznacza w tym wypadku zdarzenie przyszłe. Przepis dotyczy stanu istniejącego w dniu udzielenia urlopu dla poratowania zdrowia, kiedy nauczyciel nie nabył jeszcze prawa do emerytury. Określona w nim przyszła data przejścia na emeryturę oznacza datę, w której nauczyciel może skorzystać z tego prawa.

Biorąc pod uwagę nasze dotychczasowe rozważania, stwierdzić należy, że po dacie spełnienia przesłanek niezbędnych do nabycia prawa do emerytury z treści art. 88 KN – urlop dla poratowania zdrowia z art. 73 KN nie przysługuje.

Świadczenie rehabilitacyjne

Zgodnie z treścią art. 23 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) – stosunek pracy nauczyciela ulega rozwiązaniu, jeżeli nauczyciel jest niezdolny do pracy z powodu choroby przez okres dłuższy niż 182 dni.

Nowela Karty Nauczyciela z dnia 18 lutego 2000 r. (Dz. U. Nr 19, poz. 239 z późn. zm.) doprecyzowała, iż do rocznego okresu nieobecności w pracy wlicza się te dni, w które w szkole nie odbywają się zajęcia, a na które nauczyciel nie otrzymał zwolnienia lekarskiego. Ustawodawca miał na myśli okresy ferii szkolnych, przerw świątecznych, świąt oraz dni wolnych od pracy w szkole, takich jak soboty i niedziele.

Zgodnie z nowelą Karty Nauczyciela dokonaną ustawą z dnia 17 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 10, poz. 71) – okres nieobecności w pracy może być przedłużony o kolejne 12 miesięcy, jeżeli nauczyciel uzyska prawo do świadczenia rehabilitacyjnego lub zostanie mu udzielony urlop dla poratowania zdrowia.

Przypomnę, że do dnia wejścia w życie wymienionej wyżej ustawy, jeżeli nauczyciel po okresie nieobecności w pracy trwającej jeden rok skorzystał z prawa do urlopu dla poratowania zdrowia, stosunek pracy nauczyciela ulegał rozwiązaniu po zakończeniu takiego urlopu, gdy okres nieobecności wraz z okresem choroby wyniósł ponad 2 lata.

Ustawa z dnia 17 grudnia 2004 r. zlikwidowała przywilej nauczycieli mianowanych, polegający na tym, że zasiłek chorobowy otrzymywali oni przez okres 12 miesięcy, a więc dłuższy o połowę od ogółu pracowników (zasadą było wówczas 180 dni).

Reasumując powyższe, po wyczerpaniu maksymalnego okresu zasiłkowego – 182 dni, z uwagi na brak uprawnień do urlopu dla poratowania zdrowia (ponieważ spełnia Pani przesłanki do emerytury nauczycielskiej z art. 88 Karty Nauczyciela), bezspornym jest, iż przysługuje Pani prawo do skorzystania ze świadczenia rehabilitacyjnego z ustawy zasiłkowej – maksymalnie do 12 miesięcy.

W tym celu należy złożyć wniosek o przyznanie świadczenia rehabilitacyjnego do ZUS i powiadomić o tym fakcie pracodawcę.

Zgodnie z treścią art. 23 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela – po wyczerpaniu okresu zasiłkowego – 182 dni, okres zatrudnienia nauczyciela ulega przedłużeniu o okres pobierania świadczenia rehabilitacyjnego, czyli o okres maksymalny 12 miesięcy.

Przepis powyższy jest przepisem szczególnym do przepisów Kodeksu pracy, a to do treści art. 53 K.p., który mówi o możliwości rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem bez jego winy z powodu jego nieobecności w pracy spowodowanej chorobą przez okres maksymalny. Ten przepis kodeksowy wprowadza nadto ochronę przed rozwiązaniem umowy przez okres pierwszych trzech miesięcy pobierania zasiłku rehabilitacyjnego.

Pragnę zaznaczyć, że przepisy Kodeksu pracy znajdują zastosowanie wobec nauczycieli tylko i wyłącznie wówczas, gdy Karta Nauczyciela milczy w danej kwestii – art. 91c KN.

Ponieważ art. 23 ust. 1 pkt 2 rozstrzyga problem, to nie znajduje zastosowania przepis kodeksowy zezwalający na rozwiązanie stosunku pracy z pracownikiem po upływie 3 miesięcy pobierania świadczenia rehabilitacyjnego.

Reasumując, na podstawie art. 23 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, w związku z ust. 2 pkt 2 tego artykułu – po uzyskaniu prawa do świadczenia rehabilitacyjnego stosunek pracy ulega przedłużeniu z mocy prawa do okresu maksymalnego 12 miesięcy.

Warianty postępowania

Dla Pani istotnym jest, aby nie utracić prawa do wcześniejszej emerytury. Musi mieć Pani więc na uwadze, że zgodnie z treścią art. 88 Karty nauczyciela – rozwiązanie stosunku pracy powinno nastąpić na wniosek nauczyciela i to zapewnia prawo do emerytury.

W przypadku upływu okresu pobierania świadczenia rehabilitacyjnego podstawą rozwiązania umowy będzie art. 23 ust. 2, pkt 2 KN, co, nie ukrywam, dla ZUS-u może stanowić problem. Jednak z każdej sytuacji jest wyjście. I tak, po przyznaniu świadczenia rehabilitacyjnego dyrektor nie może rozwiązać stosunku pracy – zabrania mu tego art. 23 ust. 1 pkt 2 KN.

Przed końcem okresu pobierania świadczenia rehabilitacyjnego (np. dwa miesiące wcześniej) proponuję złożyć wniosek – zgodnie z art. 23 ust. 4 pkt 1 KN – o rozwiązanie stosunku pracy na zasadzie porozumienia stron w związku z zamiarem przejścia na emeryturę. W treści wniosku wezwie Pani pracodawcę do skompletowania dokumentów.

Powyższy wniosek, ze wskazaniem daty rozwiązania umowy np. na dwa dni przed końcem pobierania świadczenia rehabilitacyjnego, zablokuje pracodawcę, a rozwiązanie umowy nastąpi na Pani wniosek.

Sugeruję poinformować pracodawcę na piśmie, iż zamierza Pani ubiegać się o świadczenie rehabilitacyjne z uwagi na brak uprawnień do urlopu dla poratowania zdrowia z art. 73 KN. W związku z powyższym wniesie Pani prośbę o przygotowanie stosownej dokumentacji i skierowanie jej do ZUS-u. Pracodawca nie będzie miał wówczas podstawy do rozwiązania stosunku pracy, musiał będzie czekać na decyzje ZUS.

Zakładając teoretycznie, gdyby dyrektor udzielił Pani jednak urlopu dla poratowania zdrowia, to taki urlop biegnie. Zasadność udzielenia urlopu mógłby jedynie skontrolować organ dokonujący kontroli w szkole (np. organ prowadzący, PIP, NIK). Jeżeli powyższa kontrola nie byłaby przeprowadzona w danym okresie i nie podważono by decyzji dyrektora, to decyzja ta byłaby wiążąca.

Pani po upływie urlopu dla poratowania zdrowia albo wróciłaby do pracy lub w przyszłym roku dyrektor zwolniłby Panią np. na podstawie art. 20 KN (lub przeniósł w stan nieczynny na Pani prośbę), po czym Pani przeszłaby na emeryturę. Rozwiązanie to dałoby Pani kolejny rok pracy, prawo do odprawy z art. 20 KN i prawo do odprawy emerytalnej.

Drugi wariant dotyczy świadczenia rehabilitacyjnego: czyli pobiera Pani zasiłek chorobowy do końca i równocześnie składa wniosek o to świadczenie. Następnie Pani oraz dyrektor placówki oczekujecie na orzeczenie komisji lekarskiej – stosunek pracy trwa.

Jeżeli orzeczenie będzie pozytywne, to stosunek pracy na mocy art. 23 KN ulega przedłużeniu do maksymalnie 12 miesięcy (na czas trwania świadczenia). Stosunek pracy rozwiązuje się wraz z datą ustania świadczenia rehabilitacyjnego – taka podstawa prawna rozwiązania umowy nie daje prawa do emerytury z art. 88 KN. Aby nabyła Pani prawo do emerytury, należy rozwiązać umowę przed ustaniem prawa do świadczenia rehabilitacyjnego na Pani prośbę.

Jeżeli orzeczenie będzie negatywne, to dyrektor rozwiązuje umowę – wraz z datą ustania chorobowego – wówczas brak prawa do emerytury z art. 88 KN.

Pisząc wprost, wybierając świadczenie rehabilitacyjne musi Pani podjąć ryzyko. Bowiem nie wiemy w 100%, czy świadczenie to zostanie przyznane.

Jeżeli świadczenie rehabilitacyjne nie zostanie przyznane, to podstawą rozwiązania umowy będzie upływ czasu długotrwałej choroby – zatem nie ma Pani wówczas prawa do emerytury.

Zgodnie z treścią art. 88 KN – stosunek pracy musi być rozwiązany na Pani prośbę (wniosek).

Kolejnym rozwiązaniem jest złożenie wniosku o rozwiązanie stosunku pracy w czasie obecnego zasiłku chorobowego i w czasie posiadania statusu nauczyciela złożenie wniosku do ZUS o emeryturę. Wówczas podstawą rozwiązania stosunku pracy jest Pani wniosek, zasiłek chorobowy jest wypłacany przez ZUS po ustaniu stosunku pracy. Tym samym jednak rezygnuje Pani z prawa do ubiegania się o świadczenie rehabilitacyjne. Rozwiązanie to daje prawo do emerytury.

Sądzę, że należy ocenić stan sprawy, i tak:

1. albo dyrektor przyzna urlop dla poratowania zdrowia pomimo przedstawionej interpretacji przepisów;
2. albo składa Pani wniosek o świadczenie rehabilitacyjne i czeka na orzeczenie, czyli podejmuje ryzyko;
3. względnie obecnie podejmuje decyzję o przejściu na emeryturę (składa wniosek o wcześniejsze rozwiązanie stosunku pracy – w czasie biegnącego chorobowego) i rezygnuje ze świadczenia rehabilitacyjnego.

Proszę rozważyć każdą z tych alternatyw.

Na koniec przypomnę jeszcze, że świadczenie rehabilitacyjne przysługuje bezpośrednio po zasiłku chorobowym, nie może być przerwy, czyli bezwzględnie nie może być w tym czasie udzielony urlop. Wynika to z faktu, że podstawą przyznania świadczenia rehabilitacyjnego jest upływ zasiłku chorobowego i dalsza niezdolność do pracy.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku