Opublikowane: 05.06.2008

Autor: Monika Cieszyńska

Sposoby ustalenia ojcostwa

Artykuł omawia zagadnienia związane z ustaleniem ojcostwa.

Ojcostwo określa się jako istnienie między określonym mężczyzną a określoną osobą więzi pokrewieństwa charakteryzującej stosunek między ojcem a dzieckiem. Przesłanką ustalenia ojcostwa jest uprzednie ustalenie macierzyństwa. Z tego też względu zaprzeczenie macierzyństwa pociąga za sobą zaprzeczenie ojcostwa. Należy rozróżniać ojcostwo prawne, które nie zawsze pokrywa się z ojcostwem biologicznym.

Domniemanie ojcostwa męża matki jest zasadniczym sposobem ustalenia ojcostwa również w polskim ustawodawstwie. Uznanie ojcostwa i sądowe ustalenie ojcostwa wchodzi w grę, dopiero gdy zastosowanie domniemania w określonej sytuacji nie będzie możliwe. Podstawą domniemania ojcostwa jest fakt pozostawania matki dziecka w związku małżeńskim oraz fakt urodzenia dziecka przez żonę w czasie trwania małżeństwa lub przed upływem trzystu dni od jego ustania lub unieważnienia. Dla przyjęcia faktu pochodzenia dziecka od męża matki jest bez znaczenia to, czy dziecko urodziło się żywe¹.

Wspomniany okres 300 dni, tzw. koncepcyjny, został wyznaczony na tej podstawie, że prawidłowy czas trwania ciąży wynosi średnio 280 dni, to jest 10 miesięcy księżycowych. Czas trwania ciąży oblicza się od pierwszego dnia ostatniego krwawienia miesiączkowego. Niemniej domniemanie prawne uwzględnia okres dłuższy – 300 dni, co działa na korzyść dziecka.

Tym samym, domniemanie ojcostwa obejmuje cały okres trwania małżeństwa oraz dalszy – 300 dni od jego ustania lub unieważnienia². Dziecko urodzone w dniu poprzedzającym zawarcie małżeństwa lub po upływie 300 dni od jego ustania (czy unieważnienia), nie korzysta z domniemania. Do okresu koncepcyjnego nie wlicza się dnia, w którym nastąpiło unieważnienie lub ustanie małżeństwa. Termin ten jednoznacznie kończy się z upływem ostatniego (trzechsetnego) dnia tego okresu³.

Dodatkowo należy wiedzieć, że – w przypadku ustania małżeństwa na skutek rozwodu – 300 dni okresu koncepcyjnego liczy się od momentu uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, a nie od jego ogłoszenia. Jeżeli więc dziecko urodziło się po ogłoszeniu wyroku, lecz przed jego uprawomocnieniem się, to uważa się, że urodziło się w czasie trwania małżeństwa⁴.

Legitymację do wniesienia powództwa o zaprzeczenie ojcostwa – określonego na podstawie domniemania – mają: ojciec dziecka, dziecko, matka oraz prokurator. Powództwo należy wnieść przeciwko wszystkim osobom pozostałym po wyłączeniu powoda i prokuratora⁵.

Przesłankami zaprzeczenia ojcostwa są, po pierwsze, niepodobieństwo ojcostwa w sytuacji, gdy dziecko urodziło się po upływie 180 dnia od zawarcia małżeństwa, a przed upływem trzechsetnego dnia od jego ustania lub unieważnienia⁶. Po drugie, oświadczenie męża matki, że nie jest ojcem dziecka, z tym że ze środka tego może skorzystać tylko mąż w sytuacji, gdy dziecko urodziło się przed upływem 180 dnia od dnia zawarcia małżeństwa. Jeżeli jednak mąż obcował z matką dziecka nie dawniej niż w 300., a nie później niż w 181. dniu przed urodzeniem się dziecka, albo jeżeli, zawierając małżeństwo, wiedział, że żona jest w ciąży, obalenie domniemania ojcostwa może nastąpić tylko wtedy, gdy zachodzi niepodobieństwo, żeby mąż matki mógł być ojcem dziecka⁷.

Przez pojęcie „niepodobieństwa” należy rozumieć wszelkie sytuacje, które stwarzają zupełną pewność, że dziecko nie pochodzi od męża matki. Będzie więc tutaj m.in. rozpatrywana sytuacja, gdy współżycia cielesnego między małżonkami w okresie koncepcyjnym nie było, albo gdy mąż, mimo utrzymywania z żoną stosunków cielesnych, nie miał zdolności zapłodnienia⁸.

Okres 180 dni to najkrótszy okres ciąży, w którym może urodzić się dziecko.

Prawomocny wyrok, obalający domniemanie ojcostwa, ma charakter deklaratywny w zakresie stanu cywilnego, oznacza to, że nie tworzy żadnego stosunku prawnorodzinnego. Stwierdza jedynie, że stosunek ojcostwa między określonym mężczyzną a danym dzieckiem nie istnieje. W konsekwencji wywołuje skutek z mocą wsteczną i wiąże wszystkich⁹.

Konsekwencją wyroku obalającego domniemanie jest:

1. ustanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem;
2. ustanie prawa do dziedziczenia;
3. ustanie obowiązku alimentacyjnego męża;
4. dziecko uzyskuje nazwisko matki, jakie nosiła w czasie urodzenia dziecka.

Jeżeli w konkretnej sytuacji nie można zastosować domniemania pochodzenia dziecka od męża matki, wówczas w grę wchodzić może uznanie ojcostwa lub jego sądowe ustalenie. Te dwa ostatnie sposoby dotyczą więc ustalenia pochodzenia dziecka pozamałżeńskiego. Uznanie ojcostwa to dobrowolny akt woli danego mężczyzny, złożony przed odpowiednim organem państwowym, że chce być ojcem danego dziecka w sensie prawnym. Uznanie ojcostwa to również akt wiedzy, jako że mężczyzna przyznaje wobec wszystkich, że jest rzeczywistym ojcem dziecka.

Skuteczność uznania dziecka uzależniona jest od spełnienia wielu warunków, a mianowicie:

1. ustalone jest macierzyństwo dziecka – nie ustala się ojcostwa dziecka nieznanych rodziców;
2. brak ustalenia ojcostwa innego mężczyzny;
3. dziecko żyje – nie można uznać dziecka po jego śmierci, chyba że dziecko pozostawiło zstępnych;
4. zgoda dziecka, jeśli jest pełnoletnie;
5. uznający mężczyzna posiada pełną zdolność do czynności prawnych lub co najmniej ograniczoną zdolność prawną, wówczas może on uznać dziecko za zgodą swojego przedstawiciela ustawowego;
6. uznający ma przekonanie, że jest biologicznym ojcem dziecka; w razie stwierdzenia przez uznającego, że nie jest on rzeczywistym ojcem dziecka, organ nie powinien przyjąć takiego oświadczenia;
7. zgoda matki.

Akt uznania ma charakter deklaratoryjny, a co za tym idzie, stwierdza istnienie pokrewieństwa wobec wszystkich z mocą wsteczną. Konsekwencje wynikające z tego aktu to:

1. ojcu przysługuje z mocy prawa władza rodzicielska;
2. dziecko nosi nazwisko ojca, chyba że przy dokonaniu uznania ojciec i osoba wyrażająca zgodę na uznanie postanowiły, że dziecko nadal będzie nosiło nazwisko matki (art. 89 K.r.io.);
3. powstaje wzajemne prawo do dziedziczenia;
4. powstaje obowiązek alimentacyjny.

Prawo rodzinne równocześnie dopuszcza możliwość unieważnienia uznania, jeśli z żądaniem takim wystąpi w odpowiednim terminie: uznający, dziecko (jeśli zostało uznane przed osiągnięciem pełnoletniości), matka lub inna osoba, której zgoda była potrzebna oraz wystąpiła wada oświadczenia woli¹⁰.

System prawa przewiduje także instytucję bezwzględnej nieważności aktu uznania. Taki stan rzeczy będzie miał miejsce w przypadku niezachowania jednej z opisanych wyżej przesłanek, koniecznych dla skuteczności uznania.

Śmierć dziecka nie wyklucza na gruncie naszego prawa powództwa o ustalenie ojcostwa przez matkę dziecka (art. 456 Kodeksu postępowania cywilnego).

Sąd w sprawach o ustalanie ojcostwa winien kierować się zasadą prawdy obiektywnej. Tym samym doktryna przestrzega, by sądy w swych orzeczeniach nie opierały się wyłącznie na badaniach DNA, a brały pod uwagę całokształt materiału mającego istotne znaczenie dla sprawy.

Wśród środków dowodowych, mających znaczenie przy ustaleniu ojcostwa, znajdują się: badanie DNA, opinia biegłego ginekologa-położnika, badanie okresu poczęcia, badanie mężczyzny w kierunku jego zdolności do zapłodnienia, badania antropologiczne, grupowe badanie krwi i badanie układu HLA. Najlepsze rezultaty daje badanie DNA, gdyż dostarcza wynik z prawdopodobieństwem 99,99%. Biegli używają określenia „prawdopodobieństwo graniczące z pewnością”¹¹.

Badanie okresu poczęcia opiera się na obliczeniu okresu koncepcyjnego. Biegły sądowy przy jego obliczeniu bierze pod uwagę badanie USG, a także wagę dziecka oraz czas rozwiązania biologicznego. Należy przy tym pamiętać, że z wielką ostrożnością trzeba podchodzić do podawanego przez kobiety terminu ostatniej miesiączki. Z praktyki sądowej wynika, że terminy miesiączek są przez kobiety mylnie podawane, a nawet nieraz celowo „dopasowywane” do podanej przez nich daty stosunku.

W postępowaniu o ustalenie ojcostwa sąd opiera się na domniemaniu ojcostwa mężczyzny, który obcował z matką dziecka nie wcześniej niż w 300. i nie później niż w 181. dniu przed urodzeniem się dziecka (art. 85 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zwanego dalej K.r.io.). Warunkiem zastosowania domniemania jest uprzednie wykazanie wiarygodnego faktu obcowania cielesnego w okresie koncepcyjnym. Ciężar dowodu w tym zakresie ciąży na powodzie. Pozwany mężczyzna, niebędący ojcem dziecka, może bronić się tym, że w ogóle nie utrzymywał stosunków cielesnych z matką dziecka albo że nie obcował z nią w okresie koncepcyjnym. Może on też prowadzić dowód, że, mimo obcowania w okresie koncepcyjnym, nie jest ojcem dziecka i podnieść zarzut plurium concubentium – tj. wykazania, że matka dziecka w okresie koncepcyjnym obcowała jeszcze z innymi mężczyznami. Koniecznym uzupełnieniem podniesienia tego zarzutu jest udowodnienie, że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne¹².

Powództwo w przedmiocie ustalenia ojcostwa posiadają – zgodnie z art. 84 K.r.io. – następujące podmioty: matka, domniemany ojciec dziecka, dziecko lub jego przedstawiciel ustawowy oraz prokurator.

Wyrok ustalający ojcostwo, z chwilą uprawomocnienia się, wywołuje skutki z mocą wsteczną i wobec wszystkich. Nie tworzy stosunku prawnorodzinnego, w związku z czym ma charakter deklaratywny. Wyrok ten jest dowodem, że ojcem dziecka jest określony mężczyzna.

W myśl art. 89 § 2 K.r.io. sąd nadaje nazwisko ojca tylko po spełnieniu określonych warunków, tj. po zgłoszeniu takiego wniosku przez samo dziecko, a jeśli dziecko jest niepełnoletnie, stosowną zgodę musi wyrazić przedstawiciel ustawowy.

Władza rodzicielska nie przysługuje ojcu „automatycznie” (art. 94 § 2 K.r.io.). Wyrok ten ograniczony jest tylko do określenia pochodzenia dziecka i tym samym potwierdzenia prawa dziecka do dziedziczenia po ojcu.

---------------------------------------------

1. H. Haak Pochodzenie dziecka [w:] Komentarz. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Toruń 1997, s. 15
2. Art. 62 § 1 K.r.io.
3. H. Haak, ibidem, s. 15-16
4. Orzeczenie SN z dnia 6.11.1967 r., I CR 355/67, OSNCP 1968, poz. 123
5. T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 2005, s. 170
6. Art. 67 K.r.io.
7. Art. 68 K.r.io.
8. Uchwała  SN z dnia 20.11.1953 r., C 1964/52, OSN 1956, nr II, poz. 32
9. T. Smyczyński, ibidem, s.172
10. J. Maksymowicz, Uznanie dziecka w polskim ustawodawstwie [w:] , Pochodzenie dziecka. Polskie regulacje prawne na tle ustawodawstw wybranych państw europejskich., Opole 2005, s. 75-80
11. Ministerstwo Sprawiedliwości Departament Spraw Rodzinnych i Nieletnich, Sądowe ustalenie ojcostwa, RNI 7001/43/2000, Warszawa 2000, s. 5 i n.
12. T. Smyczyński, ibidem, s. 185.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć artykuł znajomemu     wersja do druku