Autor: Łukasz Obrał

Spadek, regres ubezpieczyciela i przedawnienie roszczenia

Mój brat zginął w 1999 r. w wypadku, kierując pod wpływem alkoholu. Właścicielem samochodu był mój ojciec. Zmarły brat posiadał jedynie gospodarstwo rolne. Zakład ubezpieczeń wypłacił odszkodowania poszkodowanym. 1) Kto jest odpowiedzialny za regres zakładu ubezpieczeń: zmarły brat czy ojciec? Czy nastąpiło już przedawnienie roszczeń ubezpieczyciela? 2) Czy ja oraz pozostali członkowie rodziny (matka, ojciec, dwóch braci) dziedziczymy po zmarłym bracie, jeżeli był kawalerem? 3) Niedawno zmarł też ojciec. Jak rozumiem, dziedziczę część gospodarstwa rolnego, które ojciec odziedziczył po zmarłym bracie? Jeżeli za regres jest odpowiedzialny mój ojciec, to czy powinnam odrzucić spadek, czy przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza?

Jest Pani spadkobiercą ustawowym swojego brata.

Wynika to z art. 932 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w razie braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku z ustawy jego małżonek, rodzice i rodzeństwo.

Stosownie do art. 933 § 1 K.c. udział spadkowy każdego z rodziców, które dziedziczy w zbiegu z rodzeństwem spadkodawcy, wynosi 1/4 część tego, co przypada łącznie rodzicom i rodzeństwu. Pozostałą część dziedziczy rodzeństwo w częściach równych.

Ze względu na powyższe przepisy należy uznać, że spadek po Pani bracie nabyli rodzice po 1/4 udziału (łącznie 1/2 udziału), a Pani i rodzeństwo po 1/6 udziału (łącznie 1/2 udziału).

Jeżeli chodzi o dziedziczenie gospodarstwa rolnego należącego do brata, to należy pamiętać, że będą miały zastosowanie przepisy obowiązujące w 1999 r.

Tu należy wskazać, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 31 stycznia 2001 r. (sygn. akt: P 4/99) orzekł, że art. 1058 K.c. jest niezgodny z Konstytucją RP. Z wyroku Trybunału Konstytucyjnego wynika, że przepisy szczególne dotyczące dziedziczenia gospodarstw rolnych nadal będą miały zastosowanie do dziedziczenia gospodarstw rolnych, jeśli spadek otwarto przed dniem 14 lutego 2001 r.

Przepisy szczególne będą więc dotyczyć dziedziczenia po Pani bracie, ponieważ spadek po nim otwarto w 1999 r.

Stosownie do art. 1058 K.c. – w brzmieniu obowiązującym w 1999 r. – do dziedziczenia z ustawy gospodarstw rolnych obejmujących grunty rolne o powierzchni przekraczającej 1 ha stosuje się przepisy ogólne dotyczące spadkobrania ze zmianami wynikającymi z przepisów szczególnych.

Według art. 1059 K.c. spadkobiercy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku:

1. stale pracują bezpośrednio przy produkcji rolnej albo
2. mają przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej, albo
3. są małoletni bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo
4. są trwale niezdolni do pracy.

Gospodarstwo rolne brata, jeżeli przekraczało powierzchnię 1 ha, odziedziczyli po nim ci spadkobiercy ustawowi, którzy spełniają powyższe warunki.

Osoby niespełniające warunków z art. 1059 K.c. są spadkobiercami ustawowymi brata, ale są wyłączeni z dziedziczenia gospodarstwa rolnego.

Spadek po Pani ojcu dziedziczą dzieci i małżonek w częściach równych, a więc: Pani mama, Pani oraz dwoje rodzeństwa dziedziczycie spadek po ojcu, każdy w 1/4 udziału (co wynika z art. 931 § 1 K.c.).

Co do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po ojcu nie ma ograniczeń – przepisy szczególne dotyczące dziedziczenia gospodarstwa rolnego zostały uchylone.

To, jaki udział w gospodarstwie rolnym, wcześniej odziedziczonym po Pani bracie, miał Pani ojciec, będzie zależało od tego, kto dziedziczył gospodarstwo rolne po bracie, według przepisów szczególnych.

Jeżeli chodzi o roszczenie regresowe, to przysługiwało ono zakładowi ubezpieczeń na podstawie § 33 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 9 grudnia 1992 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów (rozporządzenie już nie obowiązuje; podobny katalog przyczyn uzasadniających roszczenie zwrotne ubezpieczyciela przewiduje art. 43 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczeń Komunikacyjnych).

Stosownie do § 33 pkt 1 ww. rozporządzenia ubezpieczycielowi przysługuje uprawnienie dochodzenia od kierowcy pojazdu mechanicznego zwrotu wypłaconego z tytułu ubezpieczenia OC odszkodowania, jeżeli kierujący wyrządził szkodę umyślnie lub w stanie nietrzeźwości.

Roszczenie regresowe nie przysługuje ubezpieczycielowi wobec właściciela pojazdu, któremu wyrządzono szkodę (w Pani przypadku – wobec ojca).

Prawa i obowiązki wynikające z umowy ubezpieczenia majątkowego przechodzą w zasadzie na spadkobierców strony będącej osobą fizyczną. Do obowiązków majątkowych zmarłego, które przechodzą na jego spadkobierców, należy również obowiązek naprawienia szkody, w tym zaspokojenie wierzytelności wynikającej z regresu ubezpieczeniowego. Zakład ubezpieczeń może dochodzić roszczenia regresowego od spadkobierców osoby, która wyrządziła szkodę w stanie nietrzeźwości.

Co do terminu przedawnienia roszczenia, to należy wskazać, że różne są w tej kwestii interpretacje.

Rozbieżności dotyczą tego, czy roszczenie zwrotne (regresowe) zakładu ubezpieczeń wobec sprawcy szkody, z którym łączy ubezpieczyciela umowa ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, przedawnia się w terminie wskazanym w art. 819 § 1 K.c. (roszczenia z umowy ubezpieczenia przedawniają się z upływem 3 lat), czy może znajduje tu zastosowanie termin przedawnienia roszczenia przewidzianego dla poszkodowanego w stosunku do sprawcy szkody, określony w art. 442¹ § 2 K.c. („Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dwudziestu od dnia popełnienia przestępstwa bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia”), czy też termin wskazany w art. 118 K.c. i następnych art.

W tej kwestii ważnym orzeczeniem jest uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2005 r. (III CZP 83/05), w której SN stwierdził: „roszczenie zakładu ubezpieczeń przeciwko kierującemu pojazdem mechanicznym, oparte na podstawie § 33 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 9 grudnia 1992 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów [obecnie jest to art. 43 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych], ulega przedawnieniu w terminie wskazanym w art. 118 in fine K.c.”.

Sąd Najwyższy stwierdził: „Nie może mieć zastosowania termin przedawnienia określony art. 442 § 2 K.c. [obecnie 442¹ § 2 K.c.], ponieważ omawiane roszczenie nie jest roszczeniem deliktowym, mimo że niewątpliwie istnieje związek między roszczeniem z regresu nietypowego a czynem niedozwolonym. Spowodowanie wypadku stanowi tu przyczynę sprawczą określonego następstwa roszczeń. Następstwo to polega na tym, że poszkodowany ma prawo żądać naprawienia szkody wprost od ubezpieczyciela, a ten, po dokonaniu wypłaty świadczenia ubezpieczeniowego, może wystąpić – w przypadkach ściśle określonych w ustawie – z roszczeniem przeciwko kierującemu pojazdem o zwrot wypłaconego świadczenia. Związek między tymi roszczeniami ma jednak charakter czysto zewnętrzny w tym sensie, że nie jest wynikiem przejścia z mocy prawa na zakład ubezpieczeń roszczeń ubezpieczającego przeciwko sprawcy wypadku (art. 828 § 1 K.c.) ani wstąpieniem w prawa zaspokojonego wierzyciela (art. 518 K.c.), lecz stanowi realizację odrębnego roszczenia, przyznanego ubezpieczycielowi z mocy ustawy. Dlatego należy odrzucić sugerowaną przez Sąd Okręgowy w pytaniu prawnym możliwość przyjęcia dla tego roszczenia terminów przedawnienia określonych w art. 442 § 2 K.c. [obecnie 442¹ § 2 K.c.].

W uzasadnieniu tej uchwały możemy również przeczytać m.in.: „pozostaje zatem uznać, że do przewidzianego w § 33 rozporządzenia roszczenia regresowego zakładu ubezpieczeń przeciwko kierującemu pojazdem mechanicznym ma zastosowanie ogólny termin przedawnienia roszczeń majątkowych określony w art. 118 in fine K.c.”.

Stanowisko to jest zbieżne z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 1981 r. (IV CR 63/81, OSNCP 1981, nr 12, poz. 242), wydanym w ówczesnym stanie prawnym. Warto dodać, że chodzi tu o roszczenia zakładu ubezpieczeń związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, które przedawniają się z upływem lat trzech, licząc od dnia zapłaty odszkodowania poszkodowanemu w wypadku.

Posiłkując się powyższym orzeczeniem Sądu Najwyższego, należy stwierdzić, że roszczenie regresowe ubezpieczyciela przedawniło się z upływem 3 lat od chwili wypłaty odszkodowania poszkodowanym.

Nie ma sensu odrzucać spadku po ojcu, ponieważ to nie w stosunku do ojca (jako właściciela samochodu) ubezpieczyciel może wystąpić z roszczeniem regresowym. Z tym roszczeniem ubezpieczyciel mógł wystąpić wobec spadkobierców brata, a więc wobec mamy, Pani oraz rodzeństwa.

Jeżeli ubezpieczyciel wystąpiłby z roszczeniem regresowym (uważając, że się nie przedawniło), to wówczas moglibyście Państwo żądać oddalenia powództwa, posiłkując się wyżej wskazanym orzeczeniem Sądu Najwyższego.

Moglibyście Państwo powoływać się na to, że zasady współżycia społecznego przemawiają za oddaleniem takiego powództwa – brat, kierując samochodem w stanie nietrzeźwości, poniósł najsurowszą odpowiedzialność za swój czyn.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku