Autor: Marek Gola

Składanie fałszywych zeznań

Byłam świadkiem w sprawie o pobicie. Początkowo zeznałam, że nie znam sprawcy, co nie było prawdą. Jest on moim znajomym, z którym kontaktowałam się przez telefon komórkowy. Policja to odkryła i pokazała SMS-y mojemu przełożonemu. Ten zwolnił mnie z pracy i szantażował. Później udałam się na policję i sprostowałam zeznania, przyznając się do kontaktu ze sprawcą. Co mi teraz grozi w toczącym się postępowaniu za składanie fałszywych zeznań? Czy policja miała prawo przekazać mojemu szefowi treść prywatnych wiadomości?

Przedmiotem wykładni jest przepis art. 233 Kodeksu karnego (w skrócie K.k.): „kto, składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”.

Art. 233 § 1 określa przestępstwo, jakim jest składanie fałszywych zeznań. Przedmiotem ochrony jest tu szeroko rozumiane dobro wymiaru sprawiedliwości, w szczególności zaś wartość, jaką jest zapewnienie wiarygodności ustaleń dokonywanych w postępowaniu sądowym lub innym postępowaniu przewidzianym w ustawie, a co za tym idzie – ochrona trafności wydawanych orzeczeń. Przestępstwo to może popełnić każdy, kto składa zeznania, które mają służyć za dowód w postępowaniu prowadzonym na podstawie przepisów ustawy.

Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 02.02.2004 r., sygn. akt V KK 168/03, wskazuje, iż warunkiem odpowiedzialności za fałszywe zeznania jest to, by w przepisie o randze ustawy było ustalone, że w danym postępowaniu przeprowadza się dowód z zeznań świadków z upoważnieniem prowadzącego postępowanie do pouczenia ich o odpowiedzialności karnej za fałszywe składanie zeznania albo że jest możliwe odbieranie oświadczeń pod rygorem odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdziwych danych.

Czyn polega na zeznaniu nieprawdy lub na zatajeniu prawdy. Może być popełniony zarówno przez działanie, jak i zaniechanie. Treść zeznań obejmuje fakty, a także stany psychiczne świadka. Te ostatnie są szczególnie ważne w tych wypadkach, gdy świadek nie ma pewności, czy to, co podaje w zeznaniach, jest zgodne z prawdą.

Przestępstwo spenalizowane w art. 233 K.k. jest przestępstwem umyślnym, które może być popełnione tylko z zamiarem bezpośrednim.

Składanie fałszywych zeznań jest przestępstwem niezależnie od tego, jakie znaczenie dla sprawy mają objęte nimi informacje.

Zgodnie z art. 233 § 2 K.k. „warunkiem odpowiedzialności za fałszywe zeznania jest uprzedzenie zeznającego przez osobę przyjmującą zeznanie i działającą w zakresie swoich uprawnień o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie lub odebranie od niej przyrzeczenia”. Osoba przyjmująca zeznanie musi być uprawniona do prowadzenia danego postępowania.

Istotny z punktu widzenia Pani interesu jest § 5 omawianego artykułu, w którym ustawodawca wymienił sytuacje, w których przestępstwa fałszywych zeznań i przedstawienia fałszywych opinii i tłumaczeń są potraktowane przez ustawodawcę łagodniej. Ustawodawca przewidział możliwość zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary albo nawet odstąpienia od jej wymierzenia w wypadku, gdy okoliczność, której dotyczy fałsz, nie może mieć wpływu na rozstrzygnięcie sprawy, a więc praktycznie nie ma żadnego znaczenia w danej sprawie. Należy oceniać ją ex ante (z łac. z góry), a nie ex post (z łac. po fakcie). Drugą okolicznością pozwalającą na zastosowanie tego przepisu jest dobrowolne sprostowanie przez sprawcę zeznania, opinii bądź tłumaczenia (czynny żal). Musi to jednak uczynić przed pierwszym rozstrzygnięciem sprawy, nawet nieprawomocnym.

Z drugiej strony wskazać należy na wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 08.12.2005 r., sygn. akt II AKa 68/05, w którym została poruszona kwestia fałszywych zeznań w zakresie okoliczności istotnych dla sprawy, jak również okoliczności mniej istotnych. Sąd Apelacyjny w Katowicach stwierdził, że „kwestią, czy przestępstwem z art. 233 § 1 kk jest tylko zeznanie fałszywe w zakresie okoliczności istotnych dla sprawy, czy również w zakresie okoliczności mniej istotnych, a nawet pozostających bez znaczenia i czy podanie nieprawdziwych danych w zakresie personaliów przesłuchiwanego świadka jest okolicznością istotną lub równorzędną. W judykaturze przeważa pogląd, że wszystkie części zeznań świadka należy traktować jednakowo, a fakt że okoliczności te nie mogą mieć wpływu na rozstrzygnięcie sprawy, nie uchyla przestępności czynu, a jedynie może być brany pod uwagę przy wymiarze kary (§ 5 pkt 1 art. 233 kk)”.

Przenosząc rozważania teoretyczne na grunt przedmiotowej sprawy, wskazać należy, iż ważna z punktu widzenia Pani interesu będzie chwila, w której powiadomiła Pani organ prowadzący postępowanie, że wcześniejsze Pani zeznania nie odpowiadały prawdzie. Jeżeli zachowanie takie nastąpiłoby do czasu chociażby nieprawomocnego rozstrzygnięcia sprawy, wówczas mielibyśmy do czynienia z sytuacja opisaną w art. 233 § 5 K.k. Ustawodawca posłużył się zwrotem „sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia”, co oznacza, iż sąd rozstrzygający sprawę nie ma obowiązku skorzystania z instytucji prawnych, jakie daje przepis. Podstawą skorzystania będzie ustalenie przez organ prowadzący postępowanie, że okoliczności, które początkowo dotyczyły fałszywych zeznań, nie miały istotnego charaktery dla prowadzonego postępowania przygotowawczego, a także że dowód mógł być uzyskany z innych źródeł.

Możliwym rozwiązaniem jest również warunkowe umorzenie postępowania karnego, przewidziane w art. 66 K.k.. Warunkowe umorzenie postępowania karnego możliwe jest wówczas, „jeżeli wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości, a postawa sprawcy nie karanego za przestępstwo umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa”.

Zgodnie z § 2 omawianego przepisu warunkowe umorzenie postępowania karnego może nastąpić w sprawach o przestępstwa zagrożone karą nieprzekraczającą 3 lat pozbawienia wolności. Sąd, dokonując oceny postawy sprawcy, bierze pod uwagę zarówno okoliczności, w jakich wszedł on w kolizję z prawem, czy jest to zdarzenie wyłącznie epizodyczne, jak również poddaje analizie cechy charaktery sprawcy, jego wrażliwość. Poprzez warunki osobiste rozumieć należy sytuacje materialną, mieszkaniową, rodzinną, środowiskową.

Wskazać także należy, że zgodnie z art. 156 Kodeksu postępowania karnego przeglądanie akt i sporządzanie odpisów może być dokonywane przez strony prowadzonego postępowania przygotowawczego, podmiot o którym mowa w art. 416 Kodeksu, obrońcę, pełnomocników i przedstawicieli ustawowych. Policja ma więc prawo udostępnić zebrany w sprawie materiał dowodowy wyżej wymienionym podmiotom.

Z technicznego punktu widzenia przypuszczam, że Pani szef jako strona pierwotnego postępowania miał prawo przeglądać i sporządzać odpisy z akt, z których wynika, że dopuściła się Pani fałszywych zeznań. To, że przełożony wszedł w ich posiadania, nie jest niezgodne z prawem, wątpliwości budzi natomiast forma ich wykorzystania. Winno się zastanowić, czy zachowanie Pani szefa nie wypełnia znamion przestępstwa określonego w art. 191 K.k., który penalizuje przestępstwo oddziaływania innych ludzi na swobodę i integralność procesu podejmowania decyzji, a następnie realizowania przez jednostkę określonego postępowania. Art. 191 przewiduje dwie formy przestępczego zmuszania: przemoc i groźbę bezprawną. Poniższy wywód dotyczyć będzie groźby bezprawnej. Zgodnie z art. 115 § 12 K.k. „groźbą bezprawną jest zarówno groźba, o której mowa w art. 190 [kto grozi innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub szkodę osoby najbliższej, jeżeli groźba wzbudza w zagrożonym uzasadnioną obawę, że będzie spełniona], jak i groźba spowodowania postępowania karnego lub rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci zagrożonego lub jego osoby najbliższej; nie stanowi groźby zapowiedź spowodowania postępowania karnego, jeżeli ma ona jedynie na celu ochronę prawa naruszonego przestępstwem”. Groźba spowodowania postępowania karnego to zarówno zapowiedź złożenia doniesienia o przestępstwie, wniesienia oskarżenia prywatnego, jak i złożenia wniosku o ściganie. Fakt, czy przestępstwo istotnie zostało popełnione, nie ma tu znaczenia. Natomiast nie stanowią jej zapowiedzi:

• złożenie obciążających zeznań w toczącym się już postępowaniu,
• wystąpienie z powództwem cywilnym,
• zapowiedź zainicjowania postępowania w sprawie o wykroczenie, dyscyplinarnej ani karnoskarbowej.

Zachowanie Pani szefa budzi sporo wątpliwości natury faktycznej. Jedynie sąd, mając do dyspozycji cały materiał dowodowy zebrany w prowadzonym postępowaniu karnym, będzie władny ocenić, czy zachowanie Pani szefa wypełnia przesłanki przewidziane w przedmiotowym artykule, czy też nie. Ze swojej strony pozwolę sobie jedynie zasugerować, iż w ramach ostrożności procesowej winna Pani bądź w rozmowie z prokuratorem prowadzącym postępowania, bądź ustnie do protokołu w sądzie złożyć zeznania, z których jednoznacznie wynikać będzie zachowanie Pani szefa, z jednoczesnym poparciem tego odpowiednimi dowodami. Nie ulega wątpliwości, że swoboda oraz integralność procesu podejmowania decyzji została w pewnym stopniu naruszona. Pytanie tylko, czy sąd przyzna Pani rację, mając na uwadze cały zebrany w sprawie materiał dowodowy.

Sprawa toczy się o składanie fałszywych zeznań, tym samym w przedmiocie zainteresowań organów wymiaru sprawiedliwości pozostaje ocena treści Pani zeznań ze stanem rzeczywistym, bez względu na to, czego i kogo dotyczą.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku