Autor: Łukasz Obrał

Rozporządzanie gospodarstwem przez spadkobierców dziedziczących w częściach ułamkowych

Mój ojciec wraz z siostrą i bratem odziedziczył po swoich rodzicach spadek. W skład tego spadku wchodzi duży, stary dom oraz grunty rolne o powierzchni ok. 5 ha. W ubiegłym roku odbył się sądowy podział spadku, w związku z czym każdy ze spadkobierców tj. mój ojciec, jego siostra oraz brat otrzymali po równej części spadku. Ciocia zrzekła się swojej części na jego rzecz, czyli w chwili obecnej jest on w posiadaniu 2/3 spadku, zaś 1/3 nadal jest w posiadaniu wuja. Tato zaproponował mnie i mojemu mężowi, abyśmy zamieszkali w tym domu, jednak do tego konieczne jest przeprowadzenie generalnego remontu, a poza tym nie chcemy wprowadzać się tam wbrew woli wuja... i tu pojawia się problem. Wuj bowiem chce sprzedać swoją część, żądając przy tym nieprawdopodobnej kwoty.

Tato od kilkunastu lat zajmuje się tym gospodarstwem, opłacając wszelkie rachunki, przy tym podkreśla, że wolą rodziców było, aby nieruchomość po ich śmierci pozostała w rodzinie. Jak więc doprowadzić do polubownego załatwienia sprawy? Chcielibyśmy z mężem spłacić wuja, ale w rozsądnych granicach. Sądzę, że nie obejdzie się bez sądu. W związku z tym proszę o radę, jak taką sprawę załatwić w miarę szybko, skoro wuj dąży do sprzedaży swojej części (wydaje mi się, że nie będzie to takie łatwe, skoro on jest w posiadaniu tylko 1/3). Chciałabym również wiedzieć, kto będzie musiał pokryć koszty wynajęcia rzeczoznawcy majątkowego? Tato chce, abyśmy zaczęli remont i po prostu się tam wprowadzili i zameldowali bez zgody wuja, jest bowiem święcie przekonany, że skoro zajmuje tę nieruchomość od lat, to ma pełne prawo decydowania o spadku.

Po śmierci rodziców wszystkie prawa i obowiązki zmarłych przeszły na Pani ojca oraz pozostałych spadkobierców. Między spadkobiercami powstała wspólność praw i obowiązków spadkowych. Ta wspólność praw i obowiązków będzie trwała aż do chwili dokonania działu spadku. Do tej wspólności stosuje się, z wyjątkami, przepisy Kodeksu cywilnego odnoszące się do współwłasności.

Spadek nabyły trzy osoby w częściach równych po 1/3 udziału. Oznacza to, że każdy ze spadkobierców miał udział 1/3 w każdej z rzeczy, która weszła w skład spadku. W chwili obecnej, na skutek – jak rozumiem – zbycia udziału w spadku przez siostrę ojca na jego rzecz, posiada on udział 2/3 w spadku, a jego brat 1/3.

Jak już wspomniałem, do czasu dokonania działu spadku stosuje się, z wyjątkami, przepisy Kodeksu cywilnego odnoszące się do współwłasności.

Oznacza to, iż każdy ze spadkobierców ma prawo do współposiadania rzeczy wspólnej oraz do korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem z rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli.

Każdy ze spadkobierców ma też prawo i obowiązek współdziałania w zarządzie rzeczą wspólną. Do czynności przekraczających zwykły zarząd nieruchomością konieczna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli. W braku takiej zgody współwłaściciele, których udziały wynoszą co najmniej połowę, mogą żądać rozstrzygnięcia przez sąd, który orzeknie, mając na względzie cel zamierzonej czynności oraz interesy wszystkich współwłaścicieli. Do czynności zwykłego zarządu konieczna jest zgoda większości współwłaścicieli.

Każdy ze spadkobierców ma prawo do pożytków z rzeczy wspólnej i innych przychodów z majątku spadkowego w stosunku do przypadającego mu udziału w spadku. W takim samym stosunku każdy ze współspadkobierców ponosi ciężary i wydatki.

Wspólność praw i obowiązków współspadkobierców trwa do chwili dokonania umownego lub sądowego działu spadku.

W Państwa sytuacji najlepszym rozwiązaniem, skoro wuj nie chce polubownego załatwienia sprawy i żąda wygórowanej spłaty, będzie złożenie w sądzie wniosku o dział spadku. Tylko w ten sposób możliwym jest powstanie takiej sytuacji, że własność nieruchomości przypadnie Pani ojcu w całości za spłatą na rzecz brata.

Z wnioskiem o przeprowadzenie sądowego działu spadku może wystąpić każdy ze spadkobierców, a więc również Pani ojciec.

Postępowanie o dział spadku toczy się w trybie nieprocesowym przed sądem spadku tj. przed sądem rejonowym ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy – ten sam, który prowadził postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku.

Wniosek o dział spadku powinien dotyczyć całego spadku. Tylko gdy istnieją ważne przyczyny można ograniczyć postępowanie spadkowe do części spadku.

Pod względem formy musi odpowiadać pozwowi, co oznacza, że powinien być sporządzony na piśmie i zawierać treści wymienione w art. 187 Kodeksu postępowania cywilnego, a więc:

1. oznaczenie sądu, do którego jest skierowany;
2. wskazanie uczestników postępowania (imię nazwisko, adres) – wnioskodawcą będzie ojciec Pani, a jego brat uczestnikiem;
3. oznaczenie rodzaju pisma – wniosek o dział spadku;
4. podanie wartości przedmiotu sprawy – będzie to wartość spadku, który podlega podziałowi; wartość tę ojciec Pani może ustalić orientując się np. w biurach nieruchomości, w jakiej cenie są podobne nieruchomości w okolicy; nie musi on przed sprawą sądową zatrudniać rzeczoznawcy – i tak zapewne, jak to często bywa, uczestnik postępowania zaneguje podaną wartość, a opinia rzeczoznawcy dostarczona do sądu przez stronę nie jest wiążąca dla sądu. Sąd zapewne w toku postępowania powoła dowód z opinii biegłego w celu dokonania wyceny spadku, chyba że brat ojca zgodzi się z ceną podaną przez niego we wniosku;
5. sprecyzowanie wniosku – wniosek o dokonanie działu spadku w ten sposób, aby własność gospodarstwa przypadła w całości Pani ojcu za spłatą na rzecz jego brata;
6. osnowę wniosku lub oświadczenia oraz dowody na poparcie przytoczonych okoliczności – ojciec musi wskazać, kto był spadkobiercą, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, zbycie na jego rzecz udziału w spadku przez siostrę, okoliczność, iż od kilkunastu lat jako jedyny zajmuje się gospodarstwem, a jego brat nie wyraża nim zainteresowania oraz chciał sprzedać swój udział spadkowy;
7. podpis ojca.

Wniosek o wszczęcie postępowania działowego powinien również zawierać spis inwentarza (o ile został sporządzony) lub wykaz majątku, który ma ulec podziałowi, wskazanie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, a w przypadku gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość dowód stwierdzający, że nieruchomość stanowiła własność spadkodawcy (może to być odpis z księgi wieczystej, orzeczenie sądowe lub administracyjne, odpis umowy notarialnej przenoszącej własność).

Wniosek o dział spadku powinien być należycie opłacony. Opłata od wniosku jest stała i wynosi 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku, pobiera się opłatę stałą w kwocie 300 zł.

Jeżeli wniosek o dział spadku zawiera żądanie zniesienia współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku i zniesienia współwłasności, pobiera się opłatę stałą w kwocie 600 zł.

Dokonanie działu spadku wymaga ustalenia składu i wartości spadku. Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego wartość i skład spadku ustala sąd.

Skład spadku jest ustalany przede wszystkim na podstawie oświadczeń uczestników i ewentualnie według spisu inwentarza, jeżeli został sporządzony. Jeżeli te oświadczenia są sprzeczne, sąd musi wyjaśnić te rozbieżności. Własność nieruchomości wchodzącej w skład spadku wymaga udowodnienia w każdym wypadku.

Jeżeli dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, sąd zaliczy na schedę spadkową otrzymane przez nich od spadkodawcy darowizny (o ile takie miały miejsce).

Stosowne do art. 1070 Kodeksu cywilnego, w razie podziału gospodarstwa rolnego, które należy do spadku, stosuje się odpowiednio przepisy o podziale gospodarstw rolnych przy zniesieniu współwłasności.

Według art. 214 § 1 Kodeksu cywilnego, w razie braku zgody wszystkich współwłaścicieli, sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który je prowadzi lub stale w nim pracuje, chyba że interes społeczno-gospodarczy przemawia za wyborem innego współwłaściciela.

Jeżeli warunki przewidziane w paragrafie poprzedzającym spełnia kilku współwłaścicieli albo jeżeli nie spełnia ich żaden ze współwłaścicieli, sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który daje najlepszą gwarancję jego należytego prowadzenia.

Na wniosek wszystkich współwłaścicieli sąd zarządzi sprzedaż gospodarstwa rolnego stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Sprzedaż gospodarstwa rolnego sąd zarządzi również w wypadku niewyrażenia zgody przez żadnego ze współwłaścicieli na przyznanie mu gospodarstwa.

Według art. 216 § 1 Kodeksu cywilnego, wysokość przysługujących współwłaścicielom spłat z gospodarstwa rolnego ustala się stosownie do ich zgodnego porozumienia.

W razie braku takiego porozumienia (a tak zapewne będzie w przypadku Pani ojca i jego brata), spłaty przysługujące współwłaścicielom mogą być obniżone. Przy określaniu stopnia ich obniżenia bierze się pod uwagę (art. 216 § 2 Kodeksu cywilnego):

1. typ, wielkość i stan gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem zniesienia współwłasności,
2. sytuację osobistą i majątkową współwłaściciela zobowiązanego do spłat i współwłaściciela uprawnionego do ich otrzymania.

Zgodnie z art. 216 § 3 Kodeksu cywilnego, obniżenie spłat, stosownie do przepisu paragrafu poprzedzającego, nie wyklucza możliwości rozłożenia ich na raty lub odroczenia terminu ich zapłaty, stosownie do przepisu.

W toku postępowania sąd zapewne powoła dowód z opinii biegłego w celu wyceny gospodarstwa rolnego, które ma zostać podzielone (chyba że, jak wspomniałem, brat zgodzi się z ceną przedstawioną przez Pani ojca).

Najczęściej jest tak, że kosztami biegłego sąd w sprawach spadkowych obciąża wszystkie strony proporcjonalnie do ich udziałów w spadku. Koszt opinii biegłego to kwota od kilkuset złotych do nawet kilku tysięcy – zależy to od nakładu pracy biegłego, wielkości nieruchomości wchodzących w skład spadku itp.

Wycena biegłego i ustalona na podstawie opinii wysokość spłaty na rzecz spadkobiercy jest obiektywna (a przynajmniej powinna być). Wycena przez biegłego powinna ojcu Pani dać pewność, iż spłata na rzecz jego brata będzie odpowiadała faktycznej wartości gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku. Może on nawet żądać obniżenia spłat zgodnie z art. 216 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli Pani ojciec ma trudną sytuację materialną, może wnosić wraz z wnioskiem o dział spadku o zwolnienie go z kosztów postępowania (wniosek o zwolnienie można zawrzeć we wniosku o dział spadku). Sąd na podstawie oświadczenia ojca o jego sytuacji majątkowej (należy złożyć to oświadczenie na specjalnym formularzu) oceni, czy jest on w stanie, czy też nie jest ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla jego utrzymania i utrzymania rodziny. Jeżeli sąd ustali, że jego sytuacja materialna jest taka, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla swojego utrzymania, to zwolni go z kosztów sądowych w całości lub w części.

Jeżeli sąd nie zwolni ojca z kosztów, to – aby sąd zajął się sprawą działu spadku – będzie on musiał uiścić wpis od wniosku.

Jako współwłaściciel domu Pani ojciec nie może bez zgody swojego brata rozporządzać prawem własności. Jeżeli za zgodą ojca zamieszkaliby Państwo w tym domu, to należałoby uznać, że będzie to umowa bezpłatnego użyczenia.

Taka umowa zawarta bez zgody wszystkich współwłaścicieli nieruchomości będzie nieważna, gdyż do czynności przekraczających zwykły zarząd nieruchomością (a taką jest oddanie do używania innej osobie) konieczna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli. Taka nieważność mogłaby narazić Państwa na żądanie zapłaty odszkodowania za bezumowne korzystanie z nieruchomości. Lepiej więc załatwić sprawę działu spadku, a następnie wprowadzić się do domu.

Przekonanie Pani ojca o tym, że skoro zajmuje się nieruchomością od wielu lat, utrzymuje ją, ma zatem pełne prawo decydowania o spadku – jest przekonaniem błędnym. Może on żądać od swojego brata zwrotu nakładów na nieruchomość jakie ponosi (opłaty, remonty) proporcjonalnie do udziału jego brata w spadku.

Z drugiej strony, jeżeli tylko Pani ojciec korzysta z domu i gruntów, brat może żądać zwrotu pożytków, jakie uzyskał z nieruchomości Pani ojciec również odpowiednio do jego udziału w nieruchomości.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku