Autor: Łukasz Obrał

Roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku

Mama zmarła w 2002 r., w swoim testamencie przekazała cały spadek ojcu. Niedawno zmarł ojciec, zgodnie z jego testamentem cały spadek odziedziczyła moja siostra, co zostało sądownie przeprowadzone. Czy należy mi się zachowek po ojcu i w jakiej wysokości? Czy będzie tu miała jakiekolwiek znaczenie okoliczność, że w 1992 r. ojciec darował mi ziemię orną 2,5 h, na której wybudowałem własne gospodarstwo rolne? Podkreślam jednak, że było to „gołe” pole, do którego doprowadziłem energię elektryczną i wodę, więc dzisiaj wartość tej nieruchomości jest znacznie wyższa. W rejestrze gruntów ziemia ta figuruje jako rola, średnia cena urzędowa obecnie to 15 000 zł za hektar.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym (Panu i siostrze), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Według § 2 art. 991 K.c., jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Pan został pominięty w testamencie. Jedyną spadkobierczynia Pańskiego ojca jest Pana siostra. Jest Pan osobą uprawnioną do zachowku.

Należy wziąć pod uwagę zwłaszcza § 2 art. 991 K.c., z którego wynika, iż spadkodawca ma wybór co do sposobu zapewnienia uprawnionemu zachowku. Może on powołać uprawnionego do dziedziczenia po sobie, ustanowić na jego rzecz zapis, a także przed swoją śmiercią dokonać na jego rzecz darowizny.

Dopiero w sytuacji jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w jeden z powyższych sposobów, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do jego pokrycia.

Jeżeli, tak jak Pan, uprawniony otrzymał pewną korzyść majątkową np. w drodze darowizny, ale wartość tej korzyści jest mniejsza niż przysługujący mu zachowek, to przysługuje mu roszczenie o uzupełnienie sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku.

Z powyższych przepisów wynika, iż zobowiązanym do zapłaty zachowku jest spadkobierca (czyli Pana siostra). To, czy Pan może żądać od siostry jakiejkolwiek kwoty (w grę wchodzi tylko uzupełnienie zachowku, bo ojciec darował Panu nieruchomość), zależy od wartości darowizny jaką na Pana rzecz uczynił ojciec.

Jeżeli wartość darowizny jest mniejsza niż przysługujący Panu zachowek, to może Pan żądać od swojej siostry uzupełnienia zachowku.

W kwestii zachowku należy wziąć pod uwagę, prócz art. 991 Kodeksu cywilnego, także inne przepisy tego kodeksu w szczególności – art. 993, 994, 995 i 996.

Według art. 993 K.c. przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę.

Według art. 994 § 1 K.c., przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Paragraf 2 art. 994 K.c. wskazuje, iż przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego.

Przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa (art. 994 § 3 K.c.).

Natomiast stosownie do art. 995 K.c., wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

Darowizna uczyniona przez Pana ojca na Pana rzecz będzie zaliczana do spadku, ponieważ nie jest to drobna darowizna zwyczajowo w danych stosunkach przyjęta i została dokonana na rzecz osoby uprawnionej do zachowku (w takiej sytuacji nie ma znaczenia, kiedy ta darowizna została dokonana).

Podstawę ustalenia sumy stanowiącej zachowek stanowi tzw. substrat zachowku. Substrat zachowku to wartość stanu czynnego spadku wraz z wartością darowizn podlegających doliczeniu.

Jeżeli przyjąć, że Pana ojciec nie dokonywał żadnych darowizn, prócz tej na Pana rzecz, podstawą ustalenia należnego Panu zachowku będzie wartość aktywów spadku oraz wartość darowizny dokonanej przez ojca na Pana rzecz.

Wartość spadku ustala się według cen z daty orzekania o roszczeniach z tytułu zachowku, również wartość darowizny – co wynika wprost z art. 995 K.c.

Aby ustalić wysokość należnego Panu zachowku, należy ustalić wartość aktywów spadku pozostawionego przez ojca – należy zsumować wartość przedmiotów spadkowych pozostawionych przez ojca oraz odjąć od tej kwoty pasywa spadku (długi spadkowe).

Do tego należy doliczyć wartość darowizny uczynionej na Pana rzecz – jak stanowi art. 995 K.c. podstawę ustalenia wartości nieruchomości rolnej darowanej Panu przez ojca stanowić będzie jej stan z chwili dokonania darowizny (nie uwzględnia się nakładów, jakie Pan poczynił na tej nieruchomości), według cen z chwili ustalania zachowku. Ustalając wartość darowizny należy odpowiedzieć na pytanie, ile w dniu dzisiejszym warta byłaby nieruchomość rolna w stanie podarowanym Panu.

Jak wynika z art. 991 § 1 K.c., Panu jako zstępnemu, który gdyby nie testament byłby spadkobiercą ustawowym, należy się tytułem zachowku albo 1/2 wartości udziału spadkowego, który by Panu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, albo 2/3 tego udziału, jeżeli jest Pan trwale niezdolny do pracy.

Jako spadkobierca ustawowy, gdyby miało miejsce dziedziczenie ustawowe, odziedziczyłby Pan po swoim ojcu udział 1/2 w spadku (jeżeli nie ma Pan więcej rodzeństwa i ojciec zmarł jako wdowiec).

Tak więc zachowek należny Panu to 1/4 wartości spadku (1/2 z 1/2) lub 1/3 wartości spadku (2/3 z 1/2), jeżeli jest Pan trwale niezdolny do pracy.

Art. 991 § 1 nie wskazuje, od jakiej chwili ma istnieć niezdolność do pracy lub małoletniość uprawnionego z tytułu zachowku. Biorąc jednak pod uwagę fakt, że roszczenie o zachowek powstaje w chwili otwarcia spadku, ta chwila powinna też decydować o wysokości zachowku — jedna druga czy dwie trzecie. Tak wypowiedział się Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 19 listopada 1948 r., sygn. akt. Wa C 219/48.

Przyjęcie jakiejkolwiek innej chwili (orzekania o obowiązku zapłaty, wystąpienia z zadaniem zapłaty) stwarzałoby niebezpieczeństwo przypadkowości i dowolności (tak: J. Pietrzykowski, w: Kodeks cywilny... s. 1909). Ponadto bez wskazań ustawy w tym zakresie trudno byłoby dokonywać wyboru innego momentu niż chwila otwarcia spadku, która decyduje w zasadzie o kręgu podmiotów uprawnionych do zachowku.

Według art. 996 K.c., darowiznę uczynioną przez spadkodawcę uprawnionemu do zachowku zalicza się na należny mu zachowek. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także darowiznę uczynioną przez spadkodawcę wstępnemu uprawnionego.

Jeżeli wartość darowizny nie wyczerpuje należnego Panu zachowku, może Pan wystąpić przeciwko siostrze o zapłatę kwoty potrzebnej do uzupełnienia zachowku.

Jeżeli nie zna Pan poszczególnych przedmiotów spadkowych jak i ich wartości, może Pan wystąpić do sądu o sporządzenie spisu inwentarza spadkowego, jeżeli będzie Pan uważał, że siostra zataiła jakieś przedmioty spadkowe przy dokonywaniu spisu inwentarza, może Pan złożyć wniosek o wyjawienie przedmiotów spadkowych.

Spis inwentarza, który sporządza komornik, zawiera spis aktywów spadkowych, a także pasywów (długów) wraz z podaną ich wartością. W wypadku wniosku o sporządzenie spisu inwentarza należy liczyć się z kosztami. Opłata od wniosku wynosi 50 zł. Zgodnie zaś z art. 53 ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, za dokonanie spisu inwentarza albo innego spisu majątku pobiera się stałą opłatę w wysokości 10% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego za każdą rozpoczętą godzinę.

Jeżeli zna Pan wszystkie przedmioty spadkowe wchodzące w skład spadku po ojcu, może Pan, występując o zachowek, obliczyć wartość spadku według cen rynkowych obowiązujących obecnie. Jeżeli siostra nie zgodzi się z Pana wyliczeniami, to sąd w toku postępowania o zachowek z pewnością powoła biegłego w celu sporządzenia opinii określającej wartość aktywów spadkowych jak i darowizny dokonanej przez ojca na Pana rzecz.

Jako uprawniony do zachowku musi Pan pamiętać, iż zgodnie z art. 1007 § 1 K.c. roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem lat trzech od ogłoszenia testamentu.

Pozew o zachowek powinien Pan złożyć w sądzie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy.

Jako strony postępowania należy wskazać Pana jako powoda i siostrę jako pozwaną. Należy też wskazać wartość przedmiotu sporu. W pozwie musi Pan zażądać, aby sąd zasądził od siostry na Pana rzecz wyliczoną kwotę tytułem uzupełnienia należnego Panu zachowku po ojcu.

Następnie takie żądanie musi być uzasadnione. W uzasadnieniu należy wskazać, z czego wynika Pana żądanie zapłaty określonej kwoty tytułem zachowku. Należy wskazać wszystkie okoliczności sprawy.

Pozew powinien być należycie opłacony. Opłata w sprawie o zachowek wynosi 5% wartości przedmiotu sporu. Jeżeli nie jest Pan w stanie ponieść opłaty od pozwu, może Pan wystąpić w pozwie o zwolnienie Pana z tej opłaty. Jeżeli sąd uzna, że nie jest Pan w stanie ponieść tych kosztów bez uszczerbku dla swojego koniecznego utrzymania i utrzymania Pana rodziny, to zwolni Pana z nich.

Dokumenty jakie należy dołączyć do pozwu to:

1. postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po ojcu,
2. umowę darowizny z 1992 r.,
3. odpisy ksiąg wieczystych nieruchomości odziedziczonych przez Pana siostrę,
4. wykaz innych przedmiotów spadkowych.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku