Opublikowane: 22.12.2008

Autor: Monika Cieszyńska

Przesłanki dopuszczalności zmiany imienia czy nazwiska

Artykuł opisuje warunki dopuszczalności zmiany imienia i nazwiska w związku z zaistniałym zdarzeniem prawnym czy faktycznym.

Współcześnie każdy człowiek winien posiadać imię i nazwisko, pozbawienie go tego prawa byłoby równoznaczne z ugodzeniem w jego przyrodzoną godność.

Imię i nazwisko podaje osoba, która zgłasza kierownikowi urzędu stanu cywilnego (USC) fakt urodzenia dziecka (art. 30 ustawy Prawo o Aktach Stanu Cywilnego – w skrócie PrASC). Jak wiadomo, imię trzeba nadać. Nie może być ono nieprzyzwoite, ośmieszające, zdrobniałe czy niepozwalające odróżnić płci. Dziecko może nosić najwyżej dwa imiona (art. 50 PrASC). Rodzice dziecka mogą w ciągu 6 miesięcy od daty sporządzenia aktu urodzenia złożyć kierownikowi urzędu stanu cywilnego pisemne oświadczenie o zmianie imienia lub imion dziecka wpisanych uprzednio do tego dokumentu. Taką zmianę imienia (imion) wpisuje się do aktu urodzenia dziecka w formie dodatkowej wzmianki (art. 51 PrASC). Odmowa wpisania imienia dziecka podanego przez rodziców może być zaskarżona w trybie postępowania administracyjnego¹.

Przyjmuje się zasadę trwałości imienia i nazwiska. Zmiana tych elementów tożsamości, poza wypadkami związanymi z zawarciem małżeństwa, może nastąpić tylko z ważnych powodów w trybie postępowania administracyjnego.

Zgodnie z przepisami ustawy o zmianie imion i nazwisk z 1963 r. zmiana imienia lub nazwiska wnioskodawcy na inne, wskazane przez niego imię lub nazwisko może nastąpić na jego wniosek uzasadniony ważnymi względami. Ustawodawca w art. 2 wymienionej ustawy podaje przykładowy katalog tych tzw. ważnych względów:

1. dotychczasowe nazwisko wnioskodawcy jest ośmieszające lub nielicujące z godnością człowieka, ma brzmienie niepolskie albo też gdy jest w formie imienia;
2. pragnie zmienić swoje nazwisko na nazwisko, którego używa, lub powraca do nazwiska, które zostało zmienione.

Zgodnie z tezą orzeczenia Najwyższego Sądu Administracyjnego: „nie można uznać, iż okoliczności takie jak złożenie zeznań w charakterze świadka w sprawie karnej i obawa przed zemstą z tego powodu lub trudności w znalezieniu pracy po odbyciu kary pozbawienia wolności, mieszczą się w katalogu ustawowych przesłanek zmiany imienia i nazwiska z ważnych względów²”. Natomiast taką okolicznością jest z pewnością chęć zmiany nazwiska z uwagi na własne poczucie tożsamości narodowej: „prawo do używania imienia i nazwiska w brzmieniu ojczystym jest konstytucyjnie chronionym prawem każdego obywatela (…) i jest ważnym względem w rozumieniu art. 2 ust. 1, w związku z art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (Dz. U. z 1963 r. Nr 59, poz. 328), uzasadniającym uwzględnienie wniosku o zmianę imienia z brzmienia polskiego na obce, jeśli z wnioskiem o taką zmianę występuje obywatel polski poczuwający się do przynależności do mniejszości narodowej, a wnioskowane brzmienie imienia odpowiada jego brzmieniu w języku tej mniejszości³”.

W celu zmiany imienia lub nazwiska osoba zainteresowana musi wystąpić ze stosownym wnioskiem do kierownika stanu cywilnego. Do wniosku należy dołączyć następujące dokumenty: odpis aktu urodzenia, odpis aktu małżeństwa (w przypadku pozostawania w związku małżeńskim), odpis aktu zgonu (w przypadku wdowieństwa), dowód tożsamości do wglądu; natomiast jeśli zmiana dotyczy dzieci: odpis zupełny aktu urodzenia dziecka, oświadczenie ojca lub matki o wyrażeniu zgody na zmianę imienia lub nazwiska dziecka (w przypadku braku takiej zgody – na podstawie postanowienia sądu zezwalającego na dokonanie zmiany), oświadczenie dziecka o wyrażeniu zgody na zmianę imienia lub nazwiska (jeśli dziecko ukończyło 14 lat). Wniosek należy opłacić – opłatą w wysokości 37 zł.

Wniosek winien być należycie uzasadniony. Należy wskazać w nim, na jakie nazwisko czy imię ma nastąpić zmiana. Jeśli kierownik stanu cywilnego podzieli naszą opinię i uzna wniosek za zasadny, wyda decyzję pozytywną. Zarówno decyzja pozytywna jak i negatywna podlega zaskarżeniu poprzez wniesienie odwołania w terminie 14 dni od doręczenia decyzji. Odwołanie należy wnieść do właściwego wojewody. Decyzja zgodna z żądaniem strony podlega jednak wykonaniu już przed upływem 14-dniowego terminu na wniesienie odwołania. O zmianie imienia czy nazwiska będzie świadczyć tzw. wzmianka dodatkowa wpisywana do w akt urodzenia. O zmianie takiej zawiadamia się urzędy stanu cywilnego właściwe ze względu na miejsce sporządzenia aktu urodzenia i małżeństwa wnioskodawcy.

Wniosku o zmianę nazwiska nie uwzględnia się, gdy wnioskodawca ubiega się o zmianę nazwiska na nazwisko historyczne, wsławione na polu kultury i nauki, działalności politycznej, społecznej albo wojskowej, chyba że posiada członków rodziny o tym nazwisku lub jest powszechnie znany pod tym nazwiskiem.

Zmiana nazwiska obojga rodziców rozciąga się na ich małoletnie dzieci, choć w wypadku dzieci, które ukończyły 14 lat, potrzebna jest ich zgoda.

Wśród względów uzasadniających zmianę imienia czy nazwiska jest także fakt zmiany płci na płeć odczuwaną w psychice transseksualisty czy interseksualisty, co potwierdza praktyka. Transseksualista, po sądowym orzeczeniu o zmianie płci, występuje do starosty odpowiedniego ze względu na miejsce zamieszkania z wnioskiem o zmianę imienia i nazwiska. Decyzja starosty, podjęta w trybie ustawy o zmianie imion i nazwisk z 1963 r., przesyłana jest do urzędu stanu cywilnego właściwego ze względu na miejsce sporządzenia aktu urodzenia danej osoby. Kierownik USC, na podstawie decyzji starosty, nanosi wzmiankę dodatkową. Zawiadomienie o zmianie imienia i nazwiska przesyła się również do ewidencji ludności miejsca zameldowania wnioskodawcy. Następnie transseksualista występuje z wnioskiem o zmianę dowodu osobistego, a po jego otrzymaniu powinien zmienić pozostałe dokumenty⁴. W przypadku obojnactwa ewentualne zweryfikowanie płci następuje w trybie sprostowania, na zasadzie art. 31 Prawa o aktach stanu cywilnego⁵.

W związku z zawarciem małżeństwa dotychczasowe nazwiska noszone przez nupturientów (osoby mające zawrzeć związek małżeński) mogą ulec zmianie. O nazwisku, które każdy z małżonków będzie nosił po zawarciu związku małżeńskiego, decyduje jego oświadczenie złożone w odpowiednim czasie przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje następujące możliwości:

1. każdy z małżonków pozostaje przy swoim dotychczasowym nazwisku;
2. każdy z małżonków może dołączyć do swojego nazwiska dotychczasowe nazwisko drugiego małżonka;
3. małżonkowie mogą nosić wspólne nazwisko, będące dotychczasowym jednego z nich.

Należy podkreślić, iż taka regulacja kwestii nazwiska małżonków zgodna jest z zasadą równości, która gwarantuje małżonkom równe prawa i obowiązki o charakterze cywilnoprawnym.

Nazwisko powstałe w wyniku połączenia nie może składać się z więcej niż dwóch członów. W razie niezłożenia stosownego oświadczenia w sprawie nazwiska bezpośrednio po zawarciu małżeństwa albo przed sporządzeniem przez kierownika urzędu stanu cywilnego zaświadczenia stwierdzającego brak okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa, każdy z małżonków zachowuje swoje dotychczasowe nazwisko.

W przypadku ewentualnego rozwiązania małżeństwa na skutek rozwodu, małżonek rozwiedziony, który wskutek zawarcia małżeństwa zmienił swoje dotychczasowe nazwisko, ma możliwość powrotu do nazwiska, które nosił przed wstąpieniem w związek małżeński, jeśli w ciągu 3 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia rozwodowego złoży stosowne oświadczenie przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego. Prawo to ma charakter ściśle osobisty, nie można go do tego przymusić, nawet na żądanie drugiego z małżonków. Termin trzech miesięcy ma charakter terminu zawitego, jego upływ oznacza utratę omawianego prawa. Powrót do poprzedniego nazwiska małżonka rozwiedzionego nie wywołuje żadnych skutków prawnych w zakresie nazwiska dzieci zrodzonych z tego związku.

W przypadku przysposobienia dziecka, uzyskuje ono nazwisko przysposabiającego, a jeśli zostało przysposobione wspólnie przez małżonków, albo jeśli jeden z małżonków przysposabia dziecko drugiego małżonka – nazwisko, które noszą lub ewentualnie nosiłyby dzieci zrodzone z tego związku. Wspólne nazwisko czyni zadość zasadzie równouprawnienia wszystkich dzieci, bez względu na ich pochodzenie. Na żądanie przysposobionego i za zgodą przysposabiającego można sądownie postanowić, iż przysposobiony będzie nosił nazwisko złożone z jego dotychczasowego nazwiska i z nazwiska przysposabiającego. Sytuacja ta nie dotyczy przysposobienia całkowitego, gdy sporządza się nowy akt urodzenia dla przysposobionego z wpisaniem przysposabiających jako jego rodziców. W razie rozwiązania stosunku przysposobienia, przysposobiony zachowuje, co do zasady, nabyte w wyniku powstania tego stosunku nazwisko. Jednakże sąd opiekuńczy może orzec o powrocie do poprzedniego nazwiska z ważnych powodów na wniosek przysposobionego lub przysposabiającego.

Jeśli zaś chodzi o dopuszczalność zmiany imienia przysposobionego, kwestia ta wygląda następująco: W przypadku przysposobienia dziecka dopuszczalna jest zmiana jego imienia na wniosek przysposabiającego, jednakże, jeśli dziecko przysposobione ukończyło 13 lat, potrzebna jest jego zgoda (art. 122 § 3 Kodeks rodzinny i opiekuńczy – w skrócie K.r.io.).

W moim mniemaniu granica 13 lat jest za wysoka, gdyż już dziecko dużo młodsze utożsamia noszone przez siebie imię ze swoją osobą. Stąd słusznie zmiana imienia przysposobionego na wniosek przysposabiającego jest fakultatywna i zależy od uznania sądu po zbadaniu całokształtu okoliczności sprawy przez pryzmat zgodności z interesem dziecka. W przypadku ustania stosunku przysposobienia poprzez jego rozwiązanie sąd orzeka o powrocie przysposobionego do poprzedniego imienia tylko na jego wniosek (art. 126 § 2 K.r.io.).

Mimo coraz powszechniejszego używania numerów identyfikacji osobistej, nazwiska nadal zachowują kluczową rolę w identyfikacji ludzi. Z tego powodu, chociaż uznając, iż mogą istnieć rzeczywiste powody skłaniające jednostkę do zmiany nazwiska, Europejski Trybunał Praw Człowieka przyjmuje, iż prawne ograniczenia takiej możliwości mogą być usprawiedliwione ze względu na interes publiczny, np. celem zapewnienia dokładnej rejestracji ludności bądź zapewnienia środków identyfikacji osobowej. Stąd zasadne jest, by wniosek o zmianę nazwiska poparty był przekonywującymi powodami.

Mając to na uwadze, w obowiązującym stanie prawnym w przypadku skorzystania przez osobę pełnoletnią z prawa do poznania własnej tożsamości genetycznej czy biologicznej, która pozostaje w sprzeczności z jej tożsamością prawną, są również – w moim odczuciu – pewne podstawy do skutecznego wystąpienia z wnioskiem o zmianę nazwiska zgodnego ze swym dziedzictwem genetycznym. Choć nie można takiej możliwości absolutyzować w każdych okolicznościach. Ocena ważnych względów uzasadniających wniosek o zmianę nazwiska podlega swobodniej weryfikacji sądu administracyjnego. NSA w jednym ze swych orzeczeń podkreślił: „Trudno jest sprowadzić nazwisko do instrumentalnego określenia tożsamości osoby i pomijać tak ważną dla tożsamości człowieka sferę doznań i więzi duchowych, którą tworzą łączność rodzinną oraz rodową”⁶.

1. Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2003, s. 141.
2. Teza wyroku NSA z dnia 22.03.2001 r., V S.A. 1121/00 Lex nr 78953.
3. Teza wyroku NSA z dnia 18.01.1994 r. V S.A./Gd 1114/93, ONSA 1995/2/56.
4. K. Gładych, Odzwierciedlenie transseksualizmu w polskim akcie urodzenia, „Technika i USC” nr 1 (26), I kwartał 2001, s. 11 i n.
5. Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2003, s. 143.
6. Orzeczenie NSA z dnia 21.06.1982 r., II S.A. 699/82, ONSA 1982/1/57.

Lubię To!

Oceń przydatność tekstu:

Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu:

Ocena zrozumienia tekstu:

poleć artykuł znajomemu     wersja do druku