Autor: Łukasz Obrał

Przepisy i procedury dotyczące spadkobrania gospodarstwa rolnego po rodzeństwie

Zmarł mój młodszy brat, który całe życie gospodarował w gospodarstwie po rodzicach. Nie był żonaty, nie miał dzieci, nie zostawił żadnego testamentu (nikt z rodziny o tym nie wie), nie przepisał na nikogo nieruchomości.

Ja zaraz po ukończeniu szkoły wyprowadziłam się do miasta, pracowałam cały czas zawodowo, teraz jestem bezrobotna, nie posiadam żadnego gospodarstwa ani ziemi rolnej. Nasz starszy brat żyje na wsi, prowadząc gospodarstwo, które jest źródłem jego utrzymania – przed kilkudziesięciu laty zerwał wszelkie kontakty z ze mną i ze zmarłym bratem.

Moje pytania dotyczą dziedziczenia po zmarłym bracie: 1. Czy trzeba zakładać sprawę sądową spadkową, jeśli tak, jakie dokumenty będą potrzebne i ile to może kosztować? 2. Czy może być tak, że starszy brat odziedziczy wszystko, ze względu na to że prowadzi gospodarstwo rolne, jeśli tak, to czy działa wtedy prawo do zachowku? 3. Jeżeli istnieje testament, w jaki sposób można się o tym fakcie dowiedzieć? 4. Co się dzieje, gdy nie zostanie odnaleziony akt własności ziemi umarłego brata, na jakiej podstawie wtedy stwierdzić, które nieruchomości należały do niego? 5. Czy w sprawie spadkowej od razu następuje podział majątku, czy trzeba zakładać o to drugą sprawę, czy sąd w czasie procesu ustala wartość nieruchomości w celu sprawiedliwego podziału? 6. Czy jeżeli strony przed procesem dojdą do porozumienia, np. spiszą na kartce porozumienie co do podziału, czy sąd wówczas tylko potwierdzi to odpowiednim wyrokiem? Co się stanie, gdy strony będą skłócone i nie dojdą do porozumienia? 7. Jeżeli strony podzielą się nieruchomościami, na jakiej podstawie się to odbywa, czy sąd prowadzi takie sprawy do końca, wyznacza biegłych? O czym jeszcze powinniśmy wiedzieć i na co uważać?

Jeżeli brat nie był żonaty, nie pozostawił dzieci, a jego rodzice nie żyli w chwili jego śmierci, to wówczas spadek po nim nabywa jego rodzeństwo. Na Pani pytania odpowiem po kolei.

Nabycie spadku następuje w chwili śmierci spadkodawcy. Zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób.

ad 1. Nie ma obowiązku przeprowadzania postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym. Żaden z przepisów prawa nie obliguje spadkobierców do wszczęcia takiego postępowania.

Stwierdzenie nabycia spadku po określonym spadkodawcy nie ma charakteru roszczenia materialnoprawnego, co oznacza, iż nie mają w tym przypadku zastosowania przepisy o przedawnieniu roszczeń. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku może zostać zgłoszony w każdym czasie.

Mimo braku obowiązku przeprowadzenia stwierdzenia nabycia spadku, warto takie postępowanie przeprowadzić, z tego względu iż tylko posiadając prawomocne orzeczenie o stwierdzeniu nabycia spadku (akt notarialnego poświadczenia dziedziczenia) spadkobierca jest w stanie wykazać, iż stał się właścicielem (współwłaścicielem) rzeczy należących do zmarłego spadkodawcy.

Istotnym jest domniemanie zawarte w art. 1025 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym domniemywa się, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, jest spadkobiercą.

Natomiast zgodnie z art. 1027 Kodeksu cywilnego, względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia.

Tylko posiadając prawomocnie postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku (aktem poświadczenia dziedziczenia) w przypadku sporu z osobą nieroszczącą sobie praw do spadku, spadkobierca jest w stanie udowodnić swoje prawa do spadku (to, że stał się właścicielem rzeczy wchodzących w jego skład).

Stwierdzenie nabycia spadku jest również niezbędne do ujawnienia praw spadkobiercy w księdze wieczystej. Brak stwierdzenia nabycia spadku stanowi przeszkodę do dokonania odpowiedniego wpisu.

Sądem właściwym do przeprowadzenia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku jest sąd rejonowy ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku może złożyć każda osoba, która ma interes prawny w przeprowadzeniu takiego postępowania – przede wszystkim będą to spadkobiercy, ale też mogą to być np. wierzyciele spadkodawcy.

Opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku jest stała i wynosi 50 zł. Osoba, która wnosi sprawę do sądu, musi do wniosku dołączyć akty stanu cywilnego – akt zgonu spadkodawcy oraz akty urodzenia spadkobierców (jeżeli spadkobiercą jest zamężna kobieta to jej akt małżeństwa). Opłata za wydanie odpisu skróconego aktów stanu cywilnego to 22 zł.

Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku jest postępowaniem nieprocesowym. W takim postępowaniu zasadą jest, iż każdy z uczestników postępowania ponosi koszty we własnym zakresie. Sąd jednak w postanowieniu może nałożyć na uczestników obowiązek zwrotu poniesionych kosztów, jeśli uzna, że strony były w różnym stopniu zainteresowane toczącym się postępowaniem.

Sprawy o stwierdzenie nabycia spadku są sprawami prostymi i nie trwają długo w porównaniu do innych postępowań. To, w jakim czasie uda się przeprowadzić sprawę, zależy od ilości spraw w sądzie, do których został złożony wniosek, czy wniosek będzie należycie opłacony, nie będzie zawierał braków formalnych, do wniosku zostaną dołączone akty stanu cywilnego.

W toku postępowania sąd ustala krąg spadkobierców zmarłego, na jakiej zasadzie odbywa się dziedziczenie (ustawowo czy testamentowo) i w jakim udziale dziedziczą poszczególne osoby. Najczęściej sąd wydaje postanowienie po jednym posiedzeniu. Nie są to więc sprawy, które trwają długo. Na długość rozpatrywania sprawy może mieć wpływ np. podważanie testamentu przez któregoś z uczestników, poszukiwanie spadkobierców (jeżeli okaże się, że spadkodawca miał innych spadkobierców niż ci, którzy zostali wskazani we wniosku).

ad. 2 Jeżeli brat zmarł po 14 lutego 2001 r., to gospodarstwo rolne o powierzchni ponad 1 ha, wchodzące w skład spadku po nim, jest dziedziczone na zasadach ogólnych.

Wynika to z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 31 stycznia 2001 r. (sygn. akt. P 4/99), w którym rozstrzygnięto, iż przepisy dotyczące dziedziczenia gospodarstw rolnych nie są zgodne z Konstytucją RP.

Jeżeli spadek został otwarty przed 14 lutego 2001 r., wówczas do nabycia spadku będą miały zastosowanie przepisy Kodeksu cywilnego (art. 1058-1088), obowiązujące w chwili śmierci brata.

Zgodnie z przepisami obowiązującymi do 14 lutego 2001 r. (art. 1059 Kodeksu cywilnego), spadkobiercy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku:

1. stale pracują bezpośrednio przy produkcji rolnej albo
2. mają przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej, albo
3. są małoletni, bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo
4. są trwale niezdolni do pracy.

Jeżeli nie spełniała Pani któregoś z wymienionych warunków, a brat zmarł przed 14 lutego 2001 r., to wówczas nie dziedziczy Pani gospodarstwa rolnego.

Odnośnie zachowku po bracie należy stwierdzić, że zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego uprawnienie do wystąpienia o zachowek przysługuje wyłącznie zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. W przypadku dziedziczenia po bracie, rodzeństwo będące spadkobiercami zmarłego nie może ubiegać się o zachowek.

ad. 3 Zgodnie z art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, osoba, u której znajduje się testament, jest obowiązana złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła go u notariusza.

Kto bezzasadnie uchyla się od wykonania powyższego obowiązku, ponosi odpowiedzialność za wynikłą stąd szkodę. Ponadto sąd spadku może nałożyć na uchylającego się grzywnę (art. 646 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego).

W toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, zgodnie z art. 670 Kodeksu postępowania cywilnego, sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą. W szczególności bada, czy spadkobierca pozostawił testament, oraz wzywa do złożenia testamentu osobę, co do której będzie uprawdopodobnione, że testament u niej się znajduje. Jeżeli testament zostanie złożony, sąd dokona jego otwarcia i ogłoszenia.

Według art. 671 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, za dowód, że nie ma innych spadkobierców, może być przyjęte zapewnienie złożone przez zgłaszającego się spadkobiercę.

W zapewnieniu zgłaszający się powinien złożyć oświadczenie co do wszystkiego, co mu jest wiadome (art. 671 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego):

1. o istnieniu lub nieistnieniu osób, które wyłączałyby znanych spadkobierców od dziedziczenia lub dziedziczyłyby wraz z nimi;
2. o testamentach spadkodawcy.

Pod względem skutków karnych zapewnienie jest równoznaczne ze złożeniem zeznań pod przyrzeczeniem, o czym sędzia powinien uprzedzić składającego zapewnienie.

Natomiast zgodnie z art. 647 Kodeksu postępowania cywilnego, w celu stwierdzenia, czy istnieje testament i gdzie się znajduje, sąd spadku może nakazać złożenie oświadczenia w tym przedmiocie, stosując odpowiednio tryb przewidziany do wyjawienia przedmiotów spadkowych.

Jeżeli wśród dokumentów zmarłego nie znaleziono testamentu, można jeszcze ewentualnie go spróbować odnaleźć w sądzie właściwym ze względu na jego miejsce zamieszkania. Jeżeli brat sporządził testament notarialny, to wówczas notariusz przekazał ten testament do sądu.

ad. 4 W pierwszej kolejności należy sprawdzić w sądzie, czy dla nieruchomości wchodzących w skład spadku po bracie zostały założone księgi wieczyste. Jeżeli księga wieczysta została założona, to nie będzie problemu z ustaleniem składu spadku.

Jeżeli brat nabył własność gospodarstwa rolnego przez uwłaszczenie na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, to można spróbować odszukać odpowiednie dokumenty w archiwum gminy (powiatu), w której znajduje się gospodarstwo rolnego.

Innymi dokumentami, które mogą pomóc w ustaleniu tego, że brat jest właścicielem gospodarstwa rolnego, mogą być dokumenty z ewidencji gruntów. Jeżeli brat nabył własność przez uwłaszczenie, to wówczas w wypisach z ewidencji gruntów powinna znaleźć się adnotacja o numerze „aktu własności ziemi”, a także o dacie jego wydania.

Potrzebne informacje mogą znaleźć się również w ewidencji prowadzonej przez gminę w zakresie podatku rolnego.

ad. 5 W toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku sąd nie dokonuje działu spadku. Sąd ustala wyłącznie, kto, w jakim udziale i na jakiej podstawie nabył spadek po zmarłym.

Można jednak wraz z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku złożyć wniosek o przeprowadzenie działu spadku, ale wówczas odbędą się dwie sprawy – najpierw sąd wyda postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, a następnie przeprowadzi sprawę o dział spadku.

Można też złożyć od razu wniosek o dział spadku. Zgodnie z art. 681 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli stwierdzenie nabycia spadku jeszcze nie nastąpiło i nie został sporządzony zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wydaje sąd w toku postępowania działowego, stosując odpowiednie przepisy Kodeksu postępowania cywilnego.

Zgodnie z art. 684 Kodeksu postępowania cywilnego, skład i wartość spadku ulegającego podziałowi ustala sąd.

Wnioskodawca ma obowiązek podania we wniosku o dział spadku wartości spadku podlegającego działowi. Jeżeli pozostali uczestnicy nie zgadzają się z podaną wartością, sąd zazwyczaj powołuje biegłego, który ustala wartość składników spadku podlegającego działowi.

Jeżeli chodzi o ewentualne opłaty sądowe związane z działem spadku, to opłata od wniosku o dział spadku jest stała i wynosi 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku, pobiera się opłatę stałą w kwocie 300 złotych.

Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, pobiera się opłatę w wysokości 1000 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku i zniesienia współwłasności, pobiera się opłatę stałą w kwocie 600 złotych.

Jeżeli wśród spadkobierców nie będzie zgody co do sposobu podziału majątku spadkowego i jego wartości, wówczas sąd z pewnością powoła biegłego w celu wyceny gospodarstwa, możliwości jego podziału. Koszt wydania opinii przez takiego biegłego może być wysoki – od kilkuset złotych do kilku tysięcy. Kosztami wydania takiej opinii zazwyczaj są obciążani wszyscy uczestnicy odpowiednio do ich udziałów w spadku.

6. Do działu spadku obejmującego gospodarstwo rolne, według art. 1070 Kodeksu cywilnego, stosuje się odpowiednio przepisy o podziale gospodarstw rolnych przy zniesieniu współwłasności (art. 213-218 Kodeksu cywilnego).

Podział wspólnego gospodarstwa rolnego może nastąpić poprzez podział fizyczny, przyznanie jednemu ze spadkobierców za spłatą na rzecz drugiego lub też przez sprzedaż gospodarstwa i podział kwoty uzyskanej ze sprzedaży pomiędzy spadkobierców odpowiednio do ich udziału w spadku.

Według art. 213 Kodeksu cywilnego, jeżeli zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego przez podział między współwłaścicieli byłoby sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, sąd przyzna to gospodarstwo temu współwłaścicielowi, na którego wyrażą zgodę wszyscy współwłaściciele.

Stosownie zaś do art. 214 § 1 Kodeksu cywilnego, w razie braku zgody wszystkich współwłaścicieli, sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który je prowadzi lub stale w nim pracuje, chyba że interes społeczno-gospodarczy przemawia za wyborem innego współwłaściciela.

Według § 2 powyższego artykułu, jeżeli warunki przewidziane w paragrafie poprzedzającym spełnia kilku współwłaścicieli albo jeżeli nie spełnia ich żaden ze współwłaścicieli, sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który daje najlepszą gwarancję jego należytego prowadzenia.

Na wniosek wszystkich współwłaścicieli sąd zarządzi sprzedaż gospodarstwa rolnego stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (art. 214 § 3).

Sprzedaż gospodarstwa rolnego sąd zarządzi również w wypadku niewyrażenia zgody przez żadnego ze współwłaścicieli na przyznanie mu gospodarstwa (art. 214 § 4).

Jeżeli nie będzie zgody wszystkich współwłaścicieli co do sposobu działu spadku, to o dziale zadecyduje sąd na wniosek spadkobierców.

W wyniku działu spadku gospodarstwo rolne może przypaść bratu zmarłego, który aktualnie prowadzi gospodarstwo rolne, ale musi się on liczyć z koniecznością spłaty Pani udziału.

Według art. 216 § 1 Kodeksu cywilnego, wysokość przysługujących współwłaścicielom spłat z gospodarstwa rolnego ustala się stosownie do ich zgodnego porozumienia.

Stosownie do art. 216 § 2 Kodeksu cywilnego w razie braku takiego porozumienia spłaty przysługujące współwłaścicielom mogą być obniżone. Przy określaniu stopnia ich obniżenia bierze się pod uwagę:

1. typ, wielkość i stan gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem zniesienia współwłasności,
2. sytuację osobistą i majątkową współwłaściciela zobowiązanego do spłat i współwłaściciela uprawnionego do ich otrzymania.

Jeżeli strony dojdą do porozumienia przed złożeniem wniosku o dział spadku (komu przypadnie gospodarstwo rolne i za jaką spłatą na rzecz drugiego ze spadkobierców) i sporządzą umowę pisemną odnośnie działu spadku, wówczas można potraktować taką umowę jak zgodny projekt działu spadku. Jeżeli oboje spadkobiercy potwierdzą w sądzie w toku postępowania, że chcą, by sąd orzekł o dziale zgodnie z ich projektem, to sąd wyda postanowienie zgodnie z tym projektem. Jeżeli jednak któryś ze spadkobierców zmieni zdanie i przed sądem stwierdzi, że się wycofuje z tego projektu, wówczas sąd przeprowadzi postępowanie działowe i podzieli gospodarstwo zgodnie z powyżej wskazanymi przepisami.

Umowa o dział spadku w formie pisemnej nie jest wiążąca dla sądu i dlatego zostanie potraktowana jako propozycja podziału zgłoszona przez obie strony zgodnie. Wynika to z faktu, iż umowa o dział spadku, w skład którego wchodzi nieruchomość, pod rygorem nieważności musi zostać sporządzona w formie aktu notarialnego. Inna forma umowy (np. pisemna czy ustna) nie wywołuje żadnych skutków prawnych.

ad. 7 Najszybciej i najtaniej przeprowadzi Pani stwierdzenie nabycia spadku, jeżeli będzie panowała zgoda co do sposobu podziału pomiędzy spadkobierców.

Jak już wskazywałem, opłaty sądowe związane z działem spadku to opłata od wniosku o dział spadku, która jest stała i wynosi 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku, pobiera się opłatę stałą w kwocie 300 złotych.

Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, pobiera się opłatę w wysokości 1000 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku i zniesienia współwłasności, pobiera się opłatę stałą w kwocie 600 złotych.

Warto pamiętać, że dział spadku, jeżeli miałby odbywać się w drodze umowy notarialnej, będzie zazwyczaj o wiele bardziej kosztowny niż dział przed sądem. Opłaty notarialne od postępowania działowego są uzależnione od wartości spadku, który podlega działowi.

Maksymalna stawka opłaty wynosi od wartości:

1. do 3000 zł – 100 zł;
2. powyżej 3000 zł do 10 000 zł – 100 zł + 3% od nadwyżki powyżej 3000 zł;
3. powyżej 10 000 zł do 30 000 zł – 310 zł + 2% od nadwyżki powyżej 10 000 zł;
4. powyżej 30 000 zł do 60 000 zł – 710 zł + 1% od nadwyżki powyżej 30 000 zł;
5. powyżej 60 000 zł do 1 000 000 zł – 1010 zł + 0,4% od nadwyżki powyżej 60 000 zł;
6. powyżej 1 000 000 zł do 2 000 000 zł – 4770 zł + 0,2% od nadwyżki powyżej 1 000 000 zł;
7. powyżej 2 000 000 zł – 6770 zł + 0,25% od nadwyżki powyżej 2 000 000 zł, nie więcej jednak niż 10 000 zł, a w przypadku czynności dokonywanych pomiędzy osobami zaliczonymi do I grupy podatkowej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – nie więcej niż 7500 zł.

Do powyższych kwot należy doliczyć 22% podatku VAT. Jak wynika z podanych danych, już w przypadku kiedy spadek podlegający podziałowi jest więcej warty niż 60 000 zł, opłata notarialna przekroczy wysokość opłaty sądowej od wniosku o dział spadku (która, jeżeli strony zgłoszą zgodny wniosek, wyniesie 600 zł).

Jeżeli wśród spadkobierców nie będzie zgody co do sposobu podziału majątku spadkowego i jego wartości, to wówczas sąd z pewnością powoła biegłego w celu wyceny gospodarstwa oraz możliwości jego podziału. Koszt wydania opinii przez takiego biegłego może być wysoki – od kilkuset złotych do kilku tysięcy. Kosztami wydania takiej opinii zazwyczaj są obciążani wszyscy uczestnicy odpowiednio do ich udziałów w spadku.

Należy też pamiętać, że jeżeli uczestnik postępowania o dział spadku nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla swojego koniecznego utrzymania i utrzymania swojej rodziny, wówczas może ubiegać się o zwolnienie z kosztów postępowania. Stosowny wniosek można złożyć wraz z wnioskiem o dział spadku.

Niezwykle ważnym w sytuacji przedstawionej w pytaniu będzie to, czy brat był właścicielem gospodarstwa rolnego, które, jak wynika z pytania, należało wcześniej do rodziców. Ważnym będzie, na jakiej podstawie nabył własność tego gospodarstwa. Może się bowiem teoretycznie okazać, że koniecznym będzie w sprawie przeprowadzenie postępowania spadkowego po rodzicach.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku