Autor: Jakub Bonowicz

Przekazanie (oddanie) plików źródłowych PSD do strony WWW a umowa licencyjna

Wykonałem jakiś czas temu stronę internetową dla znajomego. Nie podpisywałem z nim żadnej umowy, stronę wykonałem, znajomy mi zapłacił, sprawa się zamknęła (wydaje mi się, że według prawa została więc zawarta ustna umowa licencyjna). Teraz znajomy żąda ode mnie plików źródłowych PSD do grafiki, gdyż chce zmodernizować stronę, ale chce to zlecić innej firmie. Mając pliki źródłowe, może dowolnie modyfikować projekt strony. Gdy tworzyłem stronę, nie było mowy o przekazaniu jakichkolwiek źródeł do grafiki – czy mogę więc nie przekazywać plików PSD, skoro – tak mi się zdaje – została zawarta tylko umowa licencyjna na stronę?

W mojej opinii nie ma Pan obowiązku przekazania plików źródłowych PSD do wykonanego przez Pana projektu. Taki obowiązek musi bowiem wynikać z umowy, a w niniejszym wypadku umowy brak.

Nie ma wątpliwości, że strona internetowa jest utworem w rozumieniu art. 1 ustawy z 04.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 1994 r. Nr 24, poz. 83) i podlega ochronie prawa autorskiego. Przedmiotem prawa autorskiego jest bowiem każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór) – art. 1 § 1 Pr. aut.

Pierwsza kwestia to udowodnienie, że to Panu przysługują prawa autorskie do strony, bo to stanowi punkt wyjścia do rozważań. Zgodnie z art. 8 § 1 Pr. aut. prawo autorskie przysługuje twórcy, o ile ustawa nie stanowi inaczej. W przypadku gdy projektant strony wykonuje dla klienta stronę internetową, prawo autorskie do projektu umowy przysługuje cały czas projektantowi.

W jaki sposób udowodnić, iż jest się twórcą utworu? Otóż domniemywa się, że twórcą jest osoba, której nazwisko w tym charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnieniem utworu (art. 8 § 2 Pr. aut.).

Zwykle projektanci stron internetowych zastrzegają sobie tzw. stopkę, gdzie napisane jest, przez kogo strona została zaprojektowana. Jeśli takiej stopki brak, to oczywiście można dowieść autorstwo również innymi środkami. Już sam fakt, że znajomy żąda od Pana plików źródłowych PSD, wskazuje na to, że to Pan jest autorem utworu (któż bowiem inny niż autor miałby takie pliki posiadać). Nawiasem mówiąc, dobrze byłoby uzyskać takie żądanie na piśmie od znajomego (by w razie sporu pokazać pisemne jego oświadczenie, w którym niejako sam przyznaje, że to Pan stworzył stronę internetową). Może Pan np. zażądać przedstawienia żądania w formie pisemnej, oczywiście z własnoręcznym podpisem znajomego, uzasadniając to w jakiś sensowny sposób (np. że chciałby Pan się skonsultować, a do tego konieczne jest okazanie pisemnej treści żądania itp.).

Jeśli ustaliliśmy już, że jest Pan autorem tekstu, to trzeba teraz określić, jaką umowę Państwo zawarli. Otóż trzeba odróżnić dwie rzeczy:

1. wykonanie strony internetowej;
2. przeniesienie prawa autorskich majątkowych, ewentualnie udzielenie licencji na korzystanie z takiej strony,

Samo wykonanie strony internetowej następuje na podstawie umowy o dzieło, regulowanej w art. 627 i następnych Kodeksu cywilnego (K.c.), przez którą „przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia”. Wykonawcą dzieła był Pan, zamawiającym Pana znajomy, dzieło zaś – to strona internetowa. Umowa o dzieło nie wymaga żadnej formy, może być więc zawarta również ustnie.

Samo wykonanie strony internetowej nie oznacza jednakże przeniesienia praw autorskich do takiej strony. Konieczne jest nabycie autorskich praw majątkowych do tej strony przez zamawiającego. A umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 53 Pr. aut.). Jeśli takiej umowy brak, to zamawiający nie dysponuje prawami autorskimi majątkowymi do strony.

W praktyce pojawia się problem, co się dzieje w sytuacji, gdy strony zawarły jedynie ustną umowę o wykonanie dzieła. Zwykle zamawiający przyjmuje dzieło, płaci wynagrodzenie i korzysta następnie z utworu. Nie przysługują mu prawa autorskie majątkowe, ponieważ nie zawarto pisemnej umowy. Wówczas należy odwołać się do praktyki obrotu.

Otóż pierwszy problem: czy z samego faktu wykonania strony internetowej na podstawie ustnej umowy, przy braku jakichkolwiek ustaleń stron, wynika prawo zamawiającego do wykorzystywania tej strony w swojej działalności zarobkowej czy zawodowej?

Wydaje się, że tak. Zgodnie z art. 56 K.c. „czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego, i z ustalonych zwyczajów”. Nadto – zgodnie z art. 65 § 1 K.c. – „oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje”. Zgodnie z art. 65 § 2 K.c. w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Ze zwyczajów przyjętych podczas projektowania stron internetowych wynika, że zwykle ktoś, kto zamawia stronę internetową i za nią płaci, zwykle korzysta z niej bez dodatkowego wynagrodzenia. Należy teraz zastanowić się, na jakiej podstawie. Otóż:

1. albo na podstawie nabycia prawa własności egzemplarza utworu,
2. albo na podstawie umowy licencyjnej.

To pierwsze rozwiązanie jest mało praktyczne. Po pierwsze, samo nabycie egzemplarza utworu nie powoduje przejścia autorskich praw majątkowych do utworu, chyba że umowa stanowi inaczej (a tu umowy brak) – art. 52 § 1 Pr. aut. Otóż jeśli ktoś nabywa wykonaną dla niego rzeźbę i postawi ją sobie w domu, to nabywa własność egzemplarza (tej rzeźby) i np. może taką rzeźbę komuś sprzedać (chociażby za cenę wyższą). Zgodnie bowiem z art. 51 wprowadzenie do obrotu oryginału albo egzemplarza utworu wyczerpuje prawo do zezwalania na dalszy obrót takim egzemplarzem (na terytorium Europejskiego Obszaru Gospodarczego, także więc Polski).

Nabywca rzeźby nie może natomiast np. powielać rzeźby i masowo jej odsprzedawać (bo on ma prawo własności tylko do konkretnego egzemplarza, a nie prawa autorskie do rzeźby jako takiej). A przecież osoba, która nabywa stronę internetową (ale nie prawa autorskie do niej), używa jej w swojej działalności zarobkowej, rozpowszechnia ją (z samej istoty strony internetowej wynika, iż musi być ona publicznie udostępniania).

W takim wypadku należy zatem przyjąć, że została zawarta umowa licencyjna. Umowa licencyjna oznacza, że prawa autorskie nie przechodzą na korzystającego, ma on jedynie upoważnienie do eksploatacji programu. Umowa licencyjna może być wypowiedziana przez twórcę – jeśli umowa nie stanowi inaczej, to na rok naprzód, na koniec roku kalendarzowego (czyli zawsze liczymy okres do końca roku + 1 rok, np. jeśli umowa licencyjna zostaje wypowiedziana w styczniu 2010 r., to umowa licencyjna zakończy się 31.12.2011 r.). Art. 65 mówi, że „w braku wyraźnego postanowienia o przeniesieniu prawa, uważa się, że twórca udzielił licencji”. Przepis ten ma zastosowanie, gdy istnieją wątpliwości co do tego, na jakiej podstawie ktoś korzysta z cudzego utworu. Ponadto również wtedy, kiedy strony nie zawarły umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych do utworu, a mimo to istnieje faktycznie taki stan, jakby taka umowa została zawarta. Oczywiście problem, czy zapłata za wykonanie strony internetowej obejmowała także opłatę licencyjną, czy też nie, jest już problemem dowodowym i wymaga analizy, np. korespondencji między stronami – zwykle taki spór jest bardzo trudny do rozstrzygnięcia.

Umowa licencyjna obejmuje tylko te pola eksploatacji, które zostały wyraźnie w niej wymienione (art. 41 § 2). W takim wypadku znów pojawia się problem – gdy umowy w ogóle nie ma, trudno powiedzieć, że zostały one „wymienione”, a tym bardziej „wyraźnie”. Tu znów trzeba zastosować metodę faktów dokonanych i badać, w jaki sposób licencjobiorca korzysta ze strony. Z tego, co Pan pisze, licencjobiorca korzysta ze strony nieodpłatnie, w działalności zarobkowej, natomiast korzysta on z produktu finalnego. Brak jakiejkolwiek wzmianki o tym, aby umowa licencyjna (ustna) obejmowała także pliki źródłowe, jej przedmiotem było korzystanie z gotowego rezultatu Pana pracy.

Również zgodnie z art. 49 § 1 Pr. aut., „jeśli w umowie nie określono sposobu korzystania z utworu, powinien być on zgodny z charakterem i przeznaczeniem utworu oraz przyjętymi zwyczajami. Jak wskazuje analiza praktyki, przyjętym zwyczajem jest to, że projektanci nie oddają zamawiającym strony internetowe plików źródłowych. Za takim rozwiązaniem przemawiać powinien też charakter i przeznaczenie utworu. Zasadny jest argument podnoszony w dyskusjach internetowych: udostępnienie plików źródłowych to w zasadzie udostępnienie swego warsztatu, metod, a zatem tajemnicy przedsiębiorstwa, know-how. Zasadne jest porównanie do sporządzenia przez mnie opinii prawnej dla Pana. Otóż przygotowanie opinii jest trójetapowe:

• najpierw korzystam z prawniczych narzędzi pracy – teksty ustaw, komentarze, orzecznictwo, bazy danych;
• potem na podstawie ich analizy robię notatki, opisuję sobie najważniejsze zagadnienia, czynię odwołania do innych spraw. Często odpowiedź na pytanie wymaga kompleksowego opracowania całego zagadnienia (np. opisania zasad ochrony projektów stron internetowych). Nie wszystkie z tych informacji są bezpośrednio potrzebne w danej sprawie, ale trzeba je mieć, chociażby po to, aby wiedzieć, czy np. nie zachodzi jakiś wyjątek od reguły itd.;
• następnie na podstawie notatek powstaje produkt finalny – gotowa opinia prawna.

Jest logiczne, że np. klient nie może żądać od prawnika jego notatek (na tej samej zasadzie Pan mógłby ode mnie żądać całego wykładu z prawa autorskiego). Tak więc pliki PSD stanowią niejako etap pośredni, jak to ktoś ładnie określił w jednej z czytanych przeze mnie dyskusji.

Również odmówić należy Pana znajomemu prawa do modyfikacji utworu. Po pierwsze, brak było takiego postanowienia w umowie. Po drugie – zgodnie z art. 16 pkt 3 – autorskie prawa osobiste (które są niezbywalne, dlatego ich – w przeciwieństwie do autorskich praw majątkowych – przenieść nie można) obejmują prawo do „nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania”. Oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, aby zamawiający zastrzegł sobie prawo do modyfikacji czy przeróbek, ale musi być to wyraźnie określone w umowie.

Zgodzić się również trzeba z argumentem, że żądanie udostępniania plików źródłowych jest sprzeczne z zasadami uczciwej konkurencji. Przykładowo: gdyby Pan po przeczytaniu tej opinii zażądał ode mnie oprócz samej opinii mojego wykładu z prawa autorskiego wraz z komentarzem, to mógłby Pan z powodzeniem sam odpowiadać na pytania z prawa autorskiego. Wszedłby Pan bowiem w posiadanie tajemnicy przedsiębiorstwa, którą są „nieujawnione do wiadomości publicznej informacje techniczne, technologiczne, organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje posiadające wartość gospodarczą, co do których przedsiębiorca podjął niezbędne działania w celu zachowania ich poufności”. Skoro zabronione jest „przekazanie, ujawnienie lub wykorzystanie cudzych informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa albo ich nabycie od osoby nieuprawnionej, jeżeli zagraża to lub narusza interes przedsiębiorcy” (art. 11 ustawy z 16.04.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji – Dz. U. z 1993 r. Nr 47, poz. 211), to tym bardziej nie jest dopuszczalne żądanie ich wydania w sytuacji, gdy takie prawo nie wynika z umowy lub z okoliczności. Gdyby zamawiający mógł żądać wydania plików źródłowych wraz ze stroną, to wówczas korzystałby w istocie – nieodpłatnie – z rezultatów cudzej pracy, często gromadzonych przez lata. Działanie takie stanowiłoby czyn nieuczciwej konkurencji (art. 3 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji).

Oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, aby zamawiający nabył wraz z opinią prawną notatki do niej czy teksty, na bazie których opinia była sporządzana, lub – w Pana przypadku – by Pana klient wraz ze stroną internetową nabył pliki PSD, ale powinno to nastąpić za odrębnym wynagrodzeniem i być wyraźnie określone w umowie.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku