Autor: Łukasz Obrał

Prawo do zachowku, jeśli spadek stanowi przedmiot darowizny

Moi rodzice zmarli w 2007 roku (najpierw matka, nieco później ojciec), pozostawiając duży dom z ogrodem, będący ich wspólną własnością. Rodzice mieszkali z moim bratem (wdowiec) i jego synem, któremu – jak się okazało – zapisali cały swój majątek (akt darowizny z 2004 r.). Czuję się pokrzywdzony w związku z tym, że nie dostałem nic w spadku. Co mogę zrobić? Czy mam szansę na otrzymanie zachowku? Znajomy prawnik twierdzi, że nie.

Jeżeli w wyniku spadkobrania po swoich rodzicach nie nabył Pan żadnego majątku po nich, ponieważ cały swój majątek rodzice za życia przekazali swojemu wnukowi, jest Pan uprawniony do żądania od wnuka zachowku. Jest on w takiej sytuacji zobowiązany do zapłaty tego zachowku. Prawo do zachowku będzie Panu przysługiwało, jeżeli nie otrzymał Pan należnego zachowku w wyniku dziedziczenia (wartość spadków po rodzicach była równa 0 – rodzice nie pozostawili żadnego majątku) lub w wyniku darowizny uczynionej na Pana rzecz za życia rodziców (rodzice nie dokonali żadnej darowizny na Pana rzecz).

Jeżeli rodzice nie pozostawili testamentów, będzie miało miejsce dziedziczenie ustawowe.

W wyniku takiego dziedziczenia spadek po Pana matce nabył Pan, brat i mąż matki (Pana ojciec), każdy po 1/3 udziału.

Natomiast spadek po ojcu w wyniku dziedziczenia ustawowego nabył Pan i brat po 1/2 udziału.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego (w skrócie K.c.) „zstępnym [Pan jest zstępnym], małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek)”.

Według § 2 art. 991 K.c. „jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.

Oczywiście, z przepisu art. 991 § 2 K.c. wynika, że roszczenie o zachowek (uzupełnienie zachowku) można kierować przeciwko spadkobiercy (wnuk rodziców spadkobiercą nie jest). Zapewne kierując się tym przepisem, prawnik, z którym Pan rozmawiał, stwierdził, że nie może Pan żądać od wnuka rodziców zachowku – nie jest on spadkobiercą.

Należy jednak podkreślić, iż w kwestii zachowku trzeba wziąć pod uwagę, prócz art. 991 § 2 K.c., także inne jego przepisy, w szczególności art. 994, 1000 i 1001.

Z tych innych przepisów regulujących problematykę zachowku wynika, iż spadkobierca zobowiązany jest w pierwszej kolejności. Poza spadkobiercą odpowiedzialność z tytułu zachowku mogą ponosić również osoby, które otrzymały od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku.

Według art. 993 K.c. „przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę”.

Zgodnie z art. 994 § 1 K.c. „przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku”.

Darowizna uczyniona przez rodziców na rzecz wnuka zaliczana jest do spadku, ponieważ nie jest to drobna darowizna, zwyczajowo w danych stosunkach przyjęta, i została dokonana mniej niż przed 10 laty, licząc od dnia śmierci rodziców (dnia otwarcia spadku).

Według art. 1000 § 1 K.c. „jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny”.

W Pana sytuacji, jeżeli rodzice nie pozostawili nic w spadku, a cały swój majątek za życia przekazali darowizną na rzecz wnuka, a Pan i brat nie otrzymaliście również żadnych darowizn od rodziców, przepis ten będzie miał zastosowanie.

Zgodnie z powyższymi przepisami przy obliczaniu zachowku do spadku po każdym z rodziców należy doliczyć darowizny, których dokonali oni za życia na rzecz swojego wnuka.

Jako że pisze Pan w pytaniu, iż nieruchomość zabudowana domem mieszkalnym należała do nich wspólnie (majątek wspólny małżeński), to należy uznać, że w drodze darowizny każdy z rodziców przekazał wnukowi swój udział w tym majątku – każdy z rodziców zbył na rzecz wnuka udział 1/2 w nieruchomości.

Tak więc do spadku po matce należy doliczyć 1/2 udziału w nieruchomości, który to udział matka darowała wnuczkowi. Gdyby nie darowizna na rzecz wnuka, odziedziczyłby Pan po matce 1/6 udziału w nieruchomości (1/3 z 1/2 udziału matki w nieruchomości darowanej wnukowi).

Zachowek, jaki się Panu należy, to 1/12 wartości nieruchomości (połowa z tego, co odziedziczyłby Pan, gdyby matka nie dokonała darowizny) lub 1/9 tej wartości, jeżeli w chwili śmierci matki był Pan trwale niezdolny do pracy (2/3 z 1/6).

Również do spadku po ojcu należy doliczyć 1/2 udziału w nieruchomości darowanej wnukowi. Zachowek, jaki się Panu należy po ojcu, wynosi 1/8 wartości nieruchomości (1/2 z 1/2 udziału, jaki by Pan odziedziczył, gdyby ojciec nie dokonał darowizny), ewentualnie 1/6 tej wartości, jeżeli był Pan trwale niezdolny do pracy w chwili śmierci ojca.

Zgodnie z art. 1002 K.c. „roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy”.

Pana ojciec był uprawniony do zachowku po swojej żonie. Jego roszczenie o zachowek przeciwko wnukowi wchodzi w skład spadku po nim.

Zachowek należny ojcu po jego żonie odpowiada, tak jak w Pana przypadku, wartości udziału 1/12 w nieruchomości lub 1/9 wartości nieruchomości, jeżeli ojciec w chwili śmierci swojej żony był trwale niezdolny do pracy.

Jako że dziedziczy Pan po ojcu udział 1/2 w spadku, to może Pan żądać dodatkowo od wnuka (ponieważ roszczenie ojca o zachowek przeszło na Pana w wyniku spadkobrania) zachowku odpowiadającego 1/24 wartości nieruchomości lub 1/18 wartości nieruchomości, jeżeli ojciec w chwili śmierci swojej żony był trwale niezdolny do pracy.

Reasumując – opierając się na art. 991, 993, 994, 1000 i 1002 Kodeksu cywilnego, może Pan żądać od wnuka rodziców należnego Panu zachowku.

Zachowek należy obliczyć po każdym z rodziców osobno.

I tak, po swojej matce może Pan żądać zachowku w wysokości:

1. 1/12 wartości nieruchomości (zachowek należny Panu po matce) + 1/24 wartości nieruchomości (połowa zachowku należnego ojcu po jego żonie) = 3/24 (1/8) wartości nieruchomości – jeżeli Pan i Pana ojciec nie byliście trwale niezdolni do pracy w chwili śmierci Pana matki,
2. 1/9 wartości nieruchomości + 1/18 wartości nieruchomości = 3/18 (1/6) wartości nieruchomości, jeżeli Pan i Pana ojciec byliście trwale niezdolni do pracy w chwili śmierci Pana matki,
3. 1/9 wartości nieruchomości + 1/24 wartości nieruchomości = 11/72 wartości nieruchomości, jeżeli w chwili śmierci matki Pan był trwale niezdolny do pracy, a Pana ojciec nie był trwale niezdolny do pracy,
4. 1/12 wartości nieruchomości + 1/18 wartości nieruchomości = 5/36 wartości nieruchomości, jeżeli w chwili śmierci matki Pan nie był trwale niezdolny do pracy, a Pana ojciec był trwale niezdolny do pracy.

Po ojcu może Pan żądać zachowku:

1. 1/8 wartości nieruchomości, jeżeli w chwili śmierci ojca był Pan zdolny do pracy,
2. 1/6 wartości nieruchomości, jeżeli był Pan trwale niezdolny do pracy w chwili śmierci ojca.

Należy pamiętać, iż zgodnie z art. 995 K.c., „wartość przedmiotu darowizny, która jest doliczana do spadku oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku”. Do wyliczenia należnego Panu zachowku musi Pan uwzględnić aktualną wartość nieruchomości.

Aby skutecznie dochodzić zachowku, proponuję Panu w pierwszej kolejności przeprowadzić postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po Pana rodzicach – aby móc wykazać w sądzie, że jest Pan spadkobiercą ustawowym swoich rodziców (przypomnę: w 1/3 udziału po swojej matce i w 1/2 po swoim ojcu).

Następnie należałoby wystąpić do swojego bratanka (wnuka rodziców) z pisemnym wezwaniem o zapłatę zachowku w określonym terminie.

Jeżeli wnuk rodziców nie odpowie na Pana wezwanie i nie zapłaci Panu należnego zachowku, to wówczas pozostaje Panu droga sądowa – złożenie pozwu o zachowek.

Roszczenie o zachowek w Pana przypadku przedawnia się z upływem 3 lat od śmierci rodziców – czyli w 2010 roku (w danych miesiącach – najpierw przedawni się roszczenie po matce, potem po ojcu).

Aby nie dopuścić do przedawnienia się roszczenia o zachowek, powinien Pan złożyć w sądzie stosowny pozew najpóźniej w miesiącu, w którym umarła matka, w roku 2010. Do tego czasu może Pan spróbować załatwić sprawę polubownie, ale oczywiście nie musi Pan czekać aż do ostatniego momentu.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku