Autor: Jakub Bonowicz

Prawo autorskie – wykorzystanie w plakacie wyborczym hasła i grafiki przeglądarki internetowej

Zamierzam startować w wyborach samorządowych. Mam pewną koncepcję plakatu wyborczego, ale też wątpliwości, czy nie przysporzy mi ona kłopotów. Chciałabym bowiem, aby mój plakat wyborczy w swej formie i grafice przypominał zrzut ekranowy strony internetowej. Chodzi w szczególności o elementy takie jak np. pasek przypominający pasek adresu i inne paski zwyczajowo widoczne, kiedy łączymy się z internetem, oraz o wykorzystanie jako hasła wyborczego tekstu: „dodaj do ulubionych”, który jest powszechnie używany przez internautów jako funkcja zapamiętywania ulubionych stron internetowych danego użytkownika. Czyli mój plakat nie byłby dosłowną kopią Mozilli Firefox czy Internet Explorera, tylko powstałby na bazie zrzutu ekranowego jednej z tych przeglądarek oraz zawierałby napis „dodaj do ulubionych” z moim zdjęciem i nazwiskiem. Kopia byłaby bardzo uproszczona, bo przecież forma plakatu nie ma odwracać uwagi od kandydata. Proszę o opinię, czy takim plakatem nie narażę się na zarzut naruszenia praw autorskich.

Z opisanego stanu faktycznego wynika, iż zamierza Pani kandydować w wyborach i chce Pani stworzyć plakat wyborczy oparty na motywie zrzutu ekranowego z Internet Explorera lub Mozilli Firefox, wykorzystujący hasło „dodaj do ulubionych”.

Zaznaczam, że pełną opinię mógłbym wydać po zapoznaniu się z treścią projektowanego plakatu, w związku z tym niniejsza opinia nie może być traktowana jako w pełni oddająca skutki ewentualnego użycia konkretnego plakatu.

Bezsporne w sprawie jest to, iż Pani plakat w jakiś sposób ma bazować na motywach stworzonych przez właścicieli którejś z tych przeglądarek. Po pierwsze, mamy charakterystyczny motyw przeglądarki internetowej w formie zrzutu ekranowego (warto jednak zwrócić uwagę, że przeglądarki wyglądają dość podobnie). Jak rozumiem, motyw zrzutu ekranowego nie nasuwa skojarzeń z żadną konkretną przeglądarką internetową, nie zawiera np. charakterystycznych symboli czy innych oznaczeń, ponieważ jest on przedstawiony w dużym uproszczeniu. Jedynym charakterystycznym motywem jest użycie formułki „dodaj do ulubionych”, doskonale znanej użytkownikom przeglądarki Internet Explorer. Wykorzystanie tego motywu jest zresztą jak najbardziej zamierzone i celowo, ma nasuwać skojarzenia ze znaną internautom opcją przeglądarki. Motyw słowny „dodaj do ulubionych” niewątpliwie ciekawie brzmi w sytuacji zastosowania go na plakacie wyborczym jako zachęcający obywateli do głosowania na przedstawionego na plakacie kandydata.

W pierwszej kolejności należałoby rozstrzygnąć, czy Pani plakat nasuwa skojarzenia z jakąkolwiek przeglądarką internetową. Na potrzeby porady przyjąłem, iż chodzi o skojarzenia z przeglądarką Mozilla Firefox. Drugie pytanie, to czy sama architektura przeglądarki może być w ogóle przedmiotem prawa autorskiego, co już wydaje się kontrowersyjne. Zgodnie bowiem z art. 1 ust. 1 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. By dane dzieło było utworem, musi spełniać cechy indywidualności i twórczości. W przypadku samej strony głównej przeglądarki dość trudno wykazać zajście tych warunków.

Po trzecie, nawet gdyby uznać, że architektura przeglądarki internetowej jest przedmiotem prawa autorskiego, to jest ona wykorzystywana w dość ograniczonym zakresie, w formie bardzo uproszczonej, choć z użyciem charakterystycznego hasła „dodaj do ulubionych”. Dotykamy tutaj problemu inspiracji cudzym utworem. Otóż trzeba w pierwszej kolejności wskazać, iż żaden utwór (w tym plakat) nie powstaje w intelektualnej próżni. Ilość i przepływ informacji jest w tej chwili tak wielki, że każdy utwór w mniejszym lub większym stopniu nawiązuje do czyjejś twórczości, różny jest jedynie zakres tego nawiązania. Z tego punktu widzenia utwory dzielimy na:

1. Samoistne – autor czerpie z dotychczasowego dorobku naukowego czy artystycznego, ale nie nawiązuje wprost do żadnego konkretnego dzieła (J. Barta, R. Markiewicz i in., Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Dom Wydawniczy ABC 2001, wyd. II, komentarz do art. 2, teza 1).
2. Niesamoistne – wszelkie pozostałe, które w jakiś sposób związane są z przejawem czyjejś twórczości. Takie nawiązanie może przybierać następujące formy:
   1. opracowania – mówimy wówczas o utworze zależnym;
   2. zapożyczenia – mówimy wówczas o utworze z zapożyczeniami;
   3. inspiracji – mówmy wówczas o utworze inspirowanym;
   4. cytatu.

Cytat polega na przytoczeniu w utworze urywków rozpowszechnionego utworu lub drobnego utworu w całości, w zakresie uzasadnionym wyjaśnieniem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości, z wymienieniem imienia i nazwiska twórcy oraz źródła (art. 29 w zw. z art. 34 Prawa autorskiego). Cytat może występować w każdym z trzech rodzajów utworów niesamoistnych, natomiast pojęcia: utwór zależny, utwór z zapożyczeniami i utwór inspirowany wykluczają się nawzajem.

Opracowanie jest to taki utwór, który powstał w związku, bądź też na bazie utworu pierwotnego. Z cudzego utworu bierzemy właśnie to, co w nim jest twórcze i oryginalne i jedynie zmieniamy jego elementy, ale bardziej od strony formalnej, nie ingerujemy co do zasady w treść (aspekt merytoryczny). W szczególności, zgodnie z art. 2 § 1 Pr. aut. są to tłumaczenia, przeróbki, adaptacje, ale także inne sposoby ingerencji niewymienione w przepisie jak np. przeniesienie na inną technikę artystyczną, streszczenie, dramatyzacja powieści, inscenizacja dramatu, aranżacja muzyczna czy antologia. Związek zatem pomiędzy utworem pierwotnym a opracowaniem jest na tyle istotny, że w pewnym zakresie wkracza w sferę osobistych i majątkowych praw autora dzieła pierwotnego. Dlatego też rozporządzanie i korzystanie z opracowania zależy od zezwolenia twórcy utworu pierwotnego, chyba że prawa majątkowe do utworu pierwotnego wygasły, np. tłumaczenie bardzo starej książki (art. 2 § 2 Pr. aut.).

Samo opracowanie jest przy tym przedmiotem Prawa autorskiego i podlega ochronie. Jeśli natomiast brak wysiłku twórczego (jako podstawowej przesłanki objęcia taką ochroną), to dane „dzieło” nie jest w ogóle opracowaniem. W przeważającej części wypadków uznaje się jednak, iż „kopiowanie też może być twórcze”. Polski Sąd Najwyższy stwierdził na przykład, że tłumaczenie oryginalnego dzieła wymaga wysiłku twórczego w kierunku odczytania wartości oryginału i odtworzenia w innym języku i te twórcze pierwiastki pracy tłumacza uzasadniają przyznanie mu prawa autorskiego na utworze zależnym (tłumaczeniu). Jeszcze bardziej liberalne stanowisko zajmują sądy angielskie, które przyznały np. ochronę zapisowi (transkrypcji) przemówienia członka Izby Lordów, dokonanej przez dziennikarza. A na przykład Sąd Najwyższy Izraela uznał za utwór sam rozszyfrowany i skonsolidowany z 67 fragmentów starożytnego manuskryptu tekst, twierdząc, iż uzasadnia to nakład twórczej pracy (wiedzy, doświadczenia i wyobraźni) włożony przez historyka w interpretację starożytnego tekstu i wybór pomiędzy różnymi możliwościami jego rozumienia.

Na drugim biegunie znajduje się inspiracja. Zgodnie z art. 2 § 4 Pr. aut. za opracowanie nie uważa się utworu, który powstał w wyniku inspiracji cudzym utworem. Definicję utworu inspirowanego zawierał art. 3 § 4 poprzednio obowiązującej ustawy o prawie autorskim, który stanowił, iż jest to „utwór mający cechy samodzielnej twórczości, chociaż podnietę [pobudkę, inspirację – przyp. aut.] do niego dał cudzy utwór”. Tak więc tutaj autor tworzy dzieło zupełnie samodzielnie, wedle własnego pomysłu i koncepcji, a jedynie pewien impuls (ową podnietę) do stworzenia takiego dzieła (czy zamieszczenia w nim takiej treści) czerpie z utworu cudzego. Utwór inspirowany jest oczywiście chroniony. Natomiast – co istotne – do wykorzystywania utworu inspirowanego nie jest konieczna zgoda uprawnionego do utworu pierwotnego (inspirującego), gdyż sama inspiracja nie narusza jego autorskich praw majątkowych. Szerzej na temat tej różnicy piszę w artykule: http://www.eporady24.pl/opracowanie_cudzego_utworu_czy_tylko_inspiracja_,artykuly,17,57,669.html.

Jak odnieść to do Pani stanu faktycznego? Otóż w mojej opinii jest to jedynie inspiracja cudzym utworem. Wzięto z niego jedynie pewne elementy – ogólny motyw okna przeglądarki internetowej oraz hasło „dodaj do ulubionych”, wykorzystując je w zupełnie innym gatunku twórczości – plakacie, który sam w sobie jest oryginalny i posiada cechy indywidualności i twórczości. Zatem plakat taki nie powinien naruszać praw autorskich właścicieli przeglądarek.

Oczywiście nie oznacza to, iż plakat taki nie mógłby naruszać innych przepisów, m.in. ustawy z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Wykorzystanie cudzego oznaczenia może stanowić czyn nieuczciwej konkurencji, zgodnie z art. 10 ust. 1 czynem nieuczciwej konkurencji jest takie oznaczenie towarów lub usług albo jego brak, które może wprowadzić klientów w błąd co do pochodzenia, ilości, jakości, składników, sposobu wykonania, przydatności, możliwości zastosowania naprawy, konserwacji lub innych istotnych cech towarów albo usług, a także zatajenie ryzyka, które wiąże się z korzystaniem z nich. Tutaj mogłoby wchodzić w grę wykorzystanie cudzego oznaczenia usługi „Dodaj do ulubionych”. Jednak nie jest łatwo wykazać zajście czynu nieuczciwej konkurencji. Po pierwsze, czyn nieuczciwej konkurencji musi co do zasady zostać popełniony w obrocie gospodarczym, a więc między przedsiębiorcami. Pani nie prowadzi działalności gospodarczej, nie wykorzystuje także oznaczenia w związku z działalnością gospodarczą, a w kampanii politycznej. Po drugie, trzeba wykazać, że między podmiotem wykorzystującym cudze oznaczenie a podmiotem, do którego takie oznaczenie należy, zachodzi stosunek konkurencji (np. dwa podmioty działające w tej samej branży). W Pani przypadku trudno mówić o jakimkolwiek stosunku konkurencji pomiędzy właścicielem przeglądarki internetowej a osobą startującą w wyborach. Dlatego też wydaje się, iż wykorzystanie motywu przeglądarki internetowej z hasłem „dodaj do ulubionych” jest dopuszczalne, gdyż stanowi ono jedynie inspirację cudzym utworem, nie stanowi także czynu nieuczciwej konkurencji.

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku